АБСОЛЮТТІК НӨЛ ТЕМПЕРАТУРА – термодинамикалық температураның есептелуінің басы; судың үштік нүкте (0,1ºС) температурасынан 273,16
К төмен (Цельсий межесі бойынша нөлден 273,15ºС төмен температура) орналасқан. Термодинамикалық температуралық меженің және абсолюттік нөл температураның болуы термодинамиканың екінші бастамасынан шыққан. Температура абсолюттік нөл температураға жақындаған сайын жылулық сипаттамалар: энтропия, жылу сыйымдылық, жылулық ұлғаю коэффициенті, т.б. нөлге ұмтылады. Классикалық физика түсінігі бойынша абсолюттік нөл температура кезінде заттар молекулалары мен атомдарының жылулық (бейберекет) қозғалсының энергиясы нөлге тең болмақ. Кванттық механикаға сәйкес абсолюттік нөл тем- пература кезінде кристалдық торлардың түйін- дерінде орналасқан атомдар мен молекулалар толықтай тынышталмайды, олар «нөлдік» тербе- лістер жасайды және «нөлдік энергияға» ие болады. Егер атомдардың массалары және олардың арасындағы өзараәсерлесу әлсіз болса, онда нөлдік тербеліс кристалдық торлардың пайда болуына кедергі келтіреді. Бұл жайт 3Не және 3Не гелий- лерде орын алған. Осы гелийлер атмосфералық қысым кезінде өте төменгі температураға дейін қатпай сұйық күйінде қалады.
Кез келген зат – тіптен салыстырмалы салқын, мысалы, мұзда белгілі бір мөлшердегі жылу болады. Ж ы л у – өзінің қозғалысының әсерінен туын- дайтын кинетикалық энергиясы болатын заттардың молекулаларының үздіксіз қозғалысының нәтижесі. Заттың температурасы оның орташа кинетикалық энергиясын сипаттайды. Зат қаншалықты салқын болса, молекулалар соншалықты баяу қозғалады. Осының нәтижесінде салқындатуды молекулалық қозғалыс толықтай тоқтағанша жалғастыра беру мүмкін секілді көрінеді. Осы температуралық ме- ж е ( ш к а л а ) – « а б с о л ю т т і к н ө л » н ү к т е с і , б ұ л н ү к т е –
ғалымдар үшін үлкен ықылас тудыратын мәселе, бірақ іс жүзінде оны жүзеге асыру мүмкін емес. Абсолюттік нөл температура кезінде бірқатар заттарда асқынөткізгіштік және асқынаққыштық секілді әдеттегіден тыс қасиеттер байқалады.
Цельси межесінде абсолют нөл – 273,15°С-тен, яғни қату температурасынан төмен. Оның осы мәнін газдардың қыздырылу және салқындатылуы кезіндегі тәртібін зерттеу негізінде алдын ала болжауға болады. Идеал газды қыздыру ке- зінде оның көлемі (V) абсолют температураға (Т) пропорционал артады (егер қы- сым тұрақты болса). Егер газ көлемі тұрақты ұсталатын болса, онда газдың қы- сымы да әлгіндейге ұқсас өзгереді. рV=RT теңдеуіне (Клапейрон – Менделеев теңдеуіне) сәйкес (мұндағы p – қысым, V – көлем, Т – абсолют температура, R – газ тұрақтысы) салқындату кезінде кері үрдіс өтеді. Нақты жағдайда қысым 1°С температураға төмендеген кезде 273,15 үлеске кемиді. Басқаша айтқан- да, – 273,15°С температура кезінде қысымның нөлге тең болуы қажет, осы нүкте – температураның абсолюттік нөлі болуы қажет.
Абсолюттік нөл – температураның Кельвиндік межесінде санақтың нөл нүктесі ретінде қабылданған [ағылшын физигі Уильям Томсонның (1824 – 1907), лорд К е л ь в и н н і ң құрметіне аталған]. Осы межедегі температура- лық бірлік аралығы Цельсий градусына тең: 0 К температура – 273°С (абсолют нөл әдетте – 273°С-қа дейін дөңгеленеді), ал 273 К судың 0°С кезіндегі қату нүктесіне сәйкес келеді.
Диаграммада мұз бен судың арасындағы тепе-теңдік нүктелерінен төменгі температуралары Кельвин (абсолют) және Цельсий (жүз градустық) шкалалары бойынша көрсетілген.