Нарықтық қордың автоматтандырылған жүйесі
1. БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫН АҚПАРАТТЫҚ ҚОЛДАУ
Бағалы қағаздар нарығы қандай да бір инвестициялық жобаны іске асыру үшін инвенторлардың (кәсіпорындар мен жеке тұлғалар, эмиссия шартына тәуелді резиденттер мен резиденттер емес) әдістерін аккумуляциялау (аккумулировать). Бағалы қағаздар нарығын функционалдау Қазақстан Республикасының «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңымен, Азаматтық кодекспен және басқа заңды актілермен, сонымен қатар бағалы қағаздар және нарықтық қор бойынша көптеген шарттармен жарияланған.
Қазақстанда бағалы қағаздардың (БҚ) келесі түрлері таралған: акциялар, облигациялар, вексельдер және сертификаттар. Сонымен қатар, соңғы кездері хабарды саралап тарату туынды бағалы қағаздар алды. Қазақстандық БҚ нарығының кейбір ерекшеліктері мемлекеттік меншіктің жүргізілген чектік жекешелендіруімен түсіндіріледі, яғни бәрінен бұрын заңдық және дәстүрдің жоқ болуы жеткіліксіз нормативті базамен түсіндіріледі. Сонымен бірге жобалар қатары БҚН технологиясының, сонымен қатар ақпараттық технологияның дамуы үшін жақсы негіз болады. Бағалы қағаздар қағаздық немесе қағаздық емес формада шығуы мүмкін екендігін ескеру қажет.
Байланыстардың көптігін, БҚН тармақтануын оның ақпараттық қолдауының ерекшеліктері анықтайды. БҚН субъектілерінің ішінен негізгілері ретінде бағалы қағаздар нарығының астыртын биржалық сауда өндірістері мен биржалар, реестробақылаушы, депозитарилерді атауға болады. Төменде айтылған субъектілерді автоманттандырудың кейбір ерекшеліктері қарастырылады.
Динамикалы ақпараттың БҚН үшін маңыздылығын және субъектілердің әрбіреуі үшін БҚ-дың бағасын кесу (котировка), оларға ақпараттық агенттіктер немен көмектесетінін атап өту керек. Көрсетілген ақпараттарды берудің дәстүрлі әдістердің бірнеше кемшіліктері бар, олардың негізгісі жеткіліксіз шапшаңдылық болып табылады. «Financial Times» түріндегі газеттерде басылымдар жеке инвесторға жеткілікті, бірақ қорлық нарық операторларын орналастыра алмай отыр. Ақпараттық агенттіктермен телеканалдар бойынша берілетін ақпараттар жеткіліксіз екені айқын, мысалы CNN. Ақпараттық технологияның жетістіктерін пайдаланумен ақпаратарды оперативті жеткізудің қазіргі әдістері көмекке келеді.
Нақты уақыт режимінде жұмыс істейтін күшті ақпараттық жүйелер, операцияны жүргізуге шешім қабылдау уақытымен өлшенетін ақпараттардың бөгелуі – қазіргі дилер мен делдалдардың құралы. Бұл қатарда Reuter және Dow Jons Telerate халықаралық агенттіктер ерекшеленеді. Осы агенттіктермен жеткізілетін қаржылық ақпараттардың ішінен мыналарды атап өту керек:
• әлемнің негізгі биржаларында қаржылық және өнеркәсіптік индекстер;
• әлемнің негізгі биржаларында өтетін бағалы қағаздар бағасын бағалау;
• мемлекеттік бағалы қағаздар мен валюталар бойынша қазақстандық қаржылық биржаларға айырбас туралы мәліметтер;
• өтетін корпоративті бағалы қағаздар бойынша айырбас туралы мәліметтер ;
• биржалық емес нарық туралы мәліметтер.
Содан басқа динамикалық өзгермелі агенттіктің фактографиялық ақпаратты, сонымен қатар статистикалық және аналитикалық ақпараттарды жеткізеді. Internet-те Web-сервер мүмкіндіктері кең пайдаланылады.
Көрсетілген ақпаратты пайдаланушылар қаржылық институттар (банктер, инвестициялық компаниялар, биржалар және т.б.), сонымен қатар өздерінің немесе өздері айналысатын актив портфельдерін басқаруды бақылайтын ірі инвесторлар болып табылады. Ақпараттық қаржылық қызметтер нарығы интенсивті дамып келеді.
Потенциалды инвесторлар (және потенциалды эмитенттер) сияқты бизнесмендер үшін ең үлкен қызығушылық депозитарлы есеп және банк саудасының өндірісі табылады, ерекше назарды осы мәселелерге аударамыз.
БӨЛІНГЕН ДЕПОЗИТАРЛЫ ЖҮЙЕ. МӘСЕЛЕЛЕР МЕН ШЕШІМДЕР.
Депозитаридің негізгі белгісі акционерлердің бағалы қағаздарын сақтау және осылармен байланысқан операциялар жүргізу болып табылады. Акционерлер әр түрлі аймақтарда болғандықтан инвесторлардың кең айналымын өзіне қаратуға негізделген депозитарилер инвесторға жақындатылуы керек. Депозитаримен бөлінген желілерді құру мысалын қарастырайық.
Депозитарлы желі (ДЖ) Қазақстанның көптеген аймақтарында қызығушылығы бар ірі акционерлік қоғамдардың (АҚ) акционерлерімен жүмыс істеу үшін арналған деп есептейік. Потенциалды ДЖ Қазақстанда да, сонымен қатар шет елдерде де басқа бағалы қағаздармен жұмыс істеу үшін пайдаланылуы мүмкін. Чектік аукциондар нәтижесінде акцияларға ие болған, АҚ қызметкерлері ішінен акцияларға жазылу кезінде акционерлерге ыңғайлылық қамтамасыз етуге арналған, сонымен қатар қайталанатын нарықтар мен мүмкін болатын қайталанатын эмиссияларда акцияларды жариялау нәтижесі бойынша акционерлерге жақындатылған мүмкіндігі бойынша депозитарлы желі құрылады. Депозитарлы желілерге негізгі талаптар:
• негізгі аймақтар бойынша тең өлкелік бөлінген бірнеше миллион адамдар қатарында ақпараттық мәліметтермен жұмыс істеуді қолдау;
• дауыс беру бойынша агенттер мен өздерінің аймақтарындағы төлем, депозитарий, реестроұстаушылар функциясы қатарында аймақтық депозитарилер құрудың бөлінген схемасын қолдау ;
• қайталанатын қаржылық нарығындағы ДЖ шеңберін қамтамасыз ету;
• әрекеттегі заңдармен қарастырылған мерзімде операцияларды жүргізу жылдамдығы;
• қайталанатын эмиссиялармен бірге жүру мүмкіндігі;
• реестроұстаушылар қызметімен дауыс беру бойынша агенттер қызметтерінің келісушілігі.
Сонымен қатар, жүйе біркелкі технологиялық негізде депозитариды ғана емес, депозитарлы желілер субъектілерінің іс-әрекеттігінің біркелкі құрылымы ортасындағы тіркеушілер барлық қызмет ету спектрін қамтамасыз ету керек (2.17-сурет).
Эмитенттің негізгі функциялары болып мыналар табылады:
• эмиссия проспектісін дайындау (бірінші және екінші жариялау);
• реестроұстаушылар, дауыр беру бойынша агенттер мен депозитарилермен келісім-шартты дайындау және келісу;
• депозитарлы желі ортасындағы іс-әрекеттердің регламентімен келісу;
• акционерлерді жиналыс күніне шақыруды анықтау;
• АҚ жарлығымен сәйкес акционерлер жиналысын өткізу;
• дивиденттерді төлеу шарттары бойынша алдын-ала ұсыныстарды анықтау;
• тіркеушіге дейін акционерлердің жалпы жиналысындағы шешімдермен сәйкестендірілген дивиденттерді төлеу шарттарын жеткізу ;
• төлем бойынша агенттер арқылы акционерлерге дивиденттерді төлеуге арналған әдістерді санап шығу;
• нарықтағы қоғамның акцияларын басқару стратегиясын анықтау.
Эмитент реестроұстаушыдан есеп пен қоғамның бағалы қағаздар нарығының ахуалы туралы жедел ақпаратты алады. Операцияны санап шығу ақпараттық қолдауды қажет етеді.
Телекоммуникация әдістері ретінде қол жетерлік телефондық линиялар, сонымен қатар байланыстың технологиялық және сауда-саттық әдістерімен қоса аймақтарға жетімді арнайы байланыс әдістері пайдаланылады. Байланыстың максималды біртектес әдістері мен экономикалық мақсатқа лайықтылығын талап ету ұсынылып отыр.
ДЖ-ні құру кезінде мүмкін болатын альтернативті архитектуралық шешімдер анализі көрсеткендей, көп қызығушылықты келесілер көрсетеді:
орталықта (орталықтандырылған вариант) транзакцияны қамтамасыз етумен есепті-депозитарлы орталығындағы (ЕДО) орталықтандырылған депозитарлы мәліметтер базасы;
ЕДО арқылы («жұлдыз» варианты) аймақ аралық транзакция өткізумен аймақтық депозитаридегі бөлінген депозитарлы мәліметтер базасы;
аймақтық депозитарий (бөлінген) арасында ақпаратпен тікелей алмасудағы бөлінген депозитарлы мәліметтер базасы.
Қазақстанда дамыған коммуникацияның халықаралық әдістері, байланыстың спутниктік каналдарын пайдалану бойынша кең мүмкіндіктерімен қоса, сонымен қатар осы каналдар бойынша бөлінген транзакция қауіпсіздігін қамтамасыз ету, оның ішінде жаңа буын программалық жабдықтарын енгізу есебінен қызығушылықты орталықтандырылған вариант көрсетеді. Бөлінген вариант ең бірінші құқықтық және нормативті регламентациялауды қажет етеді.
9 Депозитарлы желінің ақпаратты-есептеуіш комплексінің аппаратты-программалық әдістеріне жалпы талап мыналарды қамтамасыз ету болып табылады:
• аппаратты-есептеуіш комплекстер шикізатын тұтынушылардың пайдалануы, мысалы қайталанатын нарықтағы бағалы қағаздарды тұтынушылар;
• электрондық пошта шеңберінде минимум ретінде аппаратты-есептеуіш комплекс тұтынушыларының телекоммуникациялық қызметі;
• Депозитарлы жүйе субъектілерінің аппаратты-программалық әдістерімен технологиялық және ақпараттық келісушілік;
• Кез келген программалық және аппараттық түрлердің істен шығуы және қабылданбауы кезінде ақпараттың сақталуы;
• бүтіндей депозитарлы желі бойынша, сонымен қатар оның жеке бөліктерінде қорғаныстың программалық, техникалық және өндірістік шара қолдануы ретінде санкциоланбаған пайдаланушыдан ақпаратты қорғау.
Депозитарлы жүйені программалық қамтамасыз етуге қойылатын негізгі талаптарды толықтай қарастырайық. Программалық әдістерді таңдау жүргізілетін ірілендірілген көрсеткіштер тізімі келесілерді қосады:
1. акционерлердің жеткілікті санымен (миллионан аса) жұмыс істеуін қолдау;
2. жұмыстың желілік режимін қолдау;
3. ҚР банкісінің кепілдемесімен сәйкестендірілген есеп жоспарын қолдау;
4. Банктік ақпараттық жүйеге ақпаратты беру мүмкіндігінің бары, ең құрмағанда «пошталық» жәшік жүйесі арқылы;
5. Шығатын құжаттар модификациясы мен баптауы бойынша мүмкіндерінің бары;
6. Депозитарлы жүйелер регламентімен қарастырылған негізгі технологиялық операцияларды қолдау;
7. Тез қол жететін аймақтарда орналасқан өңдеушіге басымдылықпен негізделген;
8. Ақпараттық жүйеге құжаттың бар болуы мен депозитарлы қызмет ортасында программалық өнімдерді пайдалану технологиясын сипаттау;
9. Жүйені эксплуатациялау процесінде қосымша талаптар бойынша жұмысты аяқтау мүмкіндігі;
10. Программалық өнімді қамтамасыз ету;
11. Тұтынушыларды оқыту бойынша мүмкіндіктердің бар болуы.
Бұдан былай негізгі назар электронды депозитарийдің жұмыс істеуін қамтамасыз ететін программалық әдістерге көңіл бөлінеді.
3. САУДА ҚОРЫН АВТОМАТТАНДЫРУ.
Бағалы қағаздарды сату сауда биржаларындағыдай (биржа бөлімшелерінде), биржалық емес нарықта жүзеге асады.
Сауда биржалары өндірістік бағалы қағаздар нарығын көрсетеді. Олар мыналарды қамтамасыз етуге шақырылады:
• Бағалы қағаздар нарығының мөлдірлігі;
• Бағалы қағаздармен және оларға ұқсас сауда келісімін жасауға арналған шарт.
Биржалық сауданың айрықша белгілері:
• Сатып алу-сату пәні болып табылатын құндылықты ауыстырады;
• Сауда орнына сатып алу-сату пәндерінің физикалық жоқтығы;
• Келісім-шарт жасау ережелерінің унификациясы;
• Келісім-шарт жасау кезінде контрагенттер түр, сан және бағасы туралы ғана келісушілікке қол жеткізеді, ал форвардты келісім-шарт кезінде – сонымен қоса сатып алу-сату пәнін жеткізу мерзімі туралы.
Биржалардағы бағалы қағаздар курсының динамикасы ағымды экономикалық және саясаттық жағдайларды инвесторлармен бағалауды және нақты эмитенттердің экономикалық ахуалын бағалауды көрсетеді.
Операцияны жүргізу ережесі биржаны басқарумен шығарылады. Бұл ережелер берілген биржада келісім-шарттар жасау ретін реттейді және кез келген шарт жасасқан биржаның ажырамас бөлігі болып табылады. Ережелер орнатады, мысалы, шарттың орындалуының түрі, формасы және белгісі,дивидентті төлеу аралығындағы тапсырманы орындау реті, бағалы қағаздар конверсиясына құқықты өндіру немесе бағалы қағаздарды қосымша сатып алу және т.б. Сонымен қатар, келісім-шарт жасау шарттарына байланысты курс тербелісінің шегі қойылады, демек шарттың нақтылы орындалу уақыты мен әдісі.
Биржалық сауданың ақпараттық жүйедегі негізгі подсистемалары:
• Тапсырысты жеткізу және сауданы қолдау подсистемалары;
• Клиринг подсистемасы;
• Депозитарий подсистемасы;
• Нарық ахуалы туралы ақпарат подсистемасы;
• Нарықты қадағалау подсистемасы.
Кредитті институттар биржалық сауданың барлық түрлеріне кіретін бағалы қағаздармен саудалық операцияларды жүзеге асыруға, сонымен қатар биржалық саудаға кірмейтін немесе биржаларда бағасы кесілген бағалы қағаздармен жүзеге асыруға құқылы. Саудалық операциялар жүргізу кезінде бағалар жақтар (банктер, маклерлер, клиенттер) арасында келісім бойынша анықталады.
Келісімдер мыналарды іске асырады:
• Телефон бойынша (ондай келісімдерге қатысушылар ірі инвесторлар болып табылады, мысалы, әр түрлі қорлар мен инвестициялық компаниялар, ал телефондық келісімдер пәні болып облигациялар қызмет етеді және кредиттік бағалы қағаздар);
• Электронды жүйелер арқылы;
• Банкта – мұндай әдіспен банк облигациясын, коммуналдық облигация, кепілдік қағазды және т.б. сату және алу кезінде банк клиенттері пайдаланады.
Ақпараттық жүйелер қайырымды бағалы қағаздар нарығының мөлдірлігін өсіру және әдістердің айналымын ұлғайту үшін арналған.
Инвестициялық институттардың, сонфмен бірге банктердің бағалы қағаздарын сату үшін арнайы бөлімшелер мен мекемелер құрылады.
4. ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТІ АҚПАРАТТЫҚ ҚОЛДАУ.
Дамудың негізгі тенденциялары интегралданған банктік жүйелерді құру тенденциясына ұқсас. Одан ары сәйкес шешімнің архитектурасы көбінесе ұқсас, ал программалық модельдерді толтыруды қалыптастыруда түйіндес сұрақтар жүйенің технологиялық мұқият талқылауы болып қалады.
Телекоммуникация жүйелеріне қойлатын негізгі талаптарды атап өту керек: олар банктік жүйелер үшін әлдеқайта қатты.
1. Құжатсыз бағалы қағаз — құжатсыз формада (элекстронды жазу түрінде) шығарылған бағалы қағаз;
2. Қайталанатын бағалы қағаздар нарығы — орналастырылған бағалы қағаздарды ескеру процесінде бағалы қағаздар нарығының субъектілері арасында қалыптасатын қатынас құқығы;
3. Құжаттық бағалы қағаздар — құжаттық формада шығарылған (арнайы техникалық әдістерді пайдалануынсыз бағалы қағаздық мазмұнын оқу мүмкіндігімен қағаздық немесе басқа материялық идеяны қолданушы) бағалы қағаздар;
4. инвестициялар — лизинг келісіміне отыру кезеңімен лизинг пәнін қоса отырып, сонымен қатар заңгер тұлғаның бастапқы қорында инвесторлармен салынатын құқықтар немесе кәсіпкерлік қызмет үшін қолданылатын активтердің өсуін қоса отырып, барлық мүлік түрлері;
5. опцион — белгіленген формадағы бағалы қағаз, сатып алушы келісілген баға бойынша опционда айтылған базалы активті сату немесе салып алуда белгіленген уақыт өткеннен кейін құқығына ие болады;
6. басты бағалы қағаздар нарығы — қайталанатын бағалы қағаздар нарығында эмиссиондық бағалы қағаздармен алдында алынған эмиссионды салу шектеуінен басқа эмитенттің жарияланған эмиссиондық бағалы қағаздарын салу;
7. биржалық қор — сауданың берілген ұйымдастырушысының саудалық жүйесін пайдаланумен, оларды тікелей жүргізу жолымен сауданы өндірістік және техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асыратын акционерлік қоғамның өндірістік-құқылық формасында құрылған заңды тұлға;
8. фьючерс — өндірістік бағалы қағаздар нарығына негізделген бағалы қағаздар, сатып алушы келісім шарттарымен сәйкестендірілген базалы активті сату (сатып алу) мерзімі өткеннен кейін өзіне міндетті алады.
9. Бағалы қағаз — мүлік құқығын қанағаттандыратын анықталған жазбалар мен басқа белгілеулер жиынтығы;
10. орталық депозитарий — қаржылық институттармен келісім жасауды іске асыруды, қаржылық институттар бойынша депоненттердің құқықтарын растау және бақылауды, қаржылық құралдарды сақтау және дематериализациялауды, сонымен қатар депоненттер арасында қаржылық құралдармен келісім бойынша клиринг, яғни сәйкес лицензия беретін бағалы қағаздар ұстауыш реестрлер жүйесін кірістіруді жүзеге асыратын бағалы қағаздар нарығына кәсіби қатысушылар.