Рамазанов Б.А., Ержанова Г.Е.
Кҿкшетау қ., Ш.Уҽлиханов атындағы Кҿкшетау мемлекеттік университеті
baurmc_94@mail.ru
Ҿнеркҽсіптің кҿптеген салаларының жұмысында табиғи ресурстар елдің ұлттық экономикалық кешенін қалыптастыруда шешуші роль атқарады жҽне сҿзсіз басымдылыққа ие.
Табиғи-ресурстық ҽлеует қазіргі уақытта белгілі жҽне ҿндірісте қолданылатын табиғи ресурстардың барлық түрлерінің жиынтығымен анықталады. Белгілі бір ресурстардың маңыздылығы, сондай-ақ оларды пайдаланудың шамасы ҿнеркҽсіптің даму деңгейіне жҽне оларды тұтыну дҽрежесіне байланысты ҿзгереді. Нҽтижесінде ірі шикізат кҿздерін дамыту үшін ірі ҿнеркҽсіптік орталықтар мен экономикалық аймақтар құрылады. Осылайша, табиғи-ресурстық потенциал еңбектің функционалдық жҽне аймақтық еңбек бҿлінісіне, оның нарықтық мамандандыруына ҽсер етіп, елдің немесе аймақтардың экономикалық даму қарқынын анықтайды.[1]
Кез келген елдің, соның ішінде Қазақстанның да табиғи ортасы табиғат жағдайы мен табиғат ресурстарынан тұрады. Табиғи ресурстар еліміздің қоғамдық ҿндірістің энергетикалық жҽне шикізат базасы болып табылады.
Қазақстан Республикасы аумағы бойынша тоғызыншы орын ала отырып, ҿз тіршілігін қамтамасыз ету жҽне экономикасын дамыту үшін елеулі табиғи ресурстар базасына ие. Қорғасын, мырыш, мыс, мұнай, хром, темір, марганец, қалайы, алтын, фосфориттер, бор жҽне калий тұздарының қоры бойынша Қазақстан ҽлем елдерінің озық ондығына кіреді. [1]
Қазақстан Республикасының экономикалық дамуына ҽр облыстың табиғи-ресурстық байлығы маңызды. Қазақстанның 14 облысының ішінен Ақмола облысының табиғи ресурстарына тоқтала кетейік.
Ақмола облысы Қазақстан Республикасының солтүстігінің орталығында, қазақтың ұсақ шоқысы мен Теңіз жазықтығында орналасқан. Ақмола болысының іргетасы 14.10.1939 ж. қаланған. Облыс территориясының ауданы 121,7 мың км. Солтүстігінде Солтүстік Қазақстан, шығысында Павлодар, оңтүстігінде Қарағанды, батысында Қостанай аудандарымен шектеседі. 14 ауылдық, 2 қалалық ҽкімшілік ауданға бҿлінеді. 8 қала, 12 кент,183 ауылдық ҽкімшілік округ бар. Ҽкімшілік орталығы – Кҿкшетау қаласы. Сарыарқаның солтүстік – батыс бҿлігінде, Есіл ҿзенінің жоғарғы ағысында, дала белдемінде орналасқан. Жер бедері ҽр түрлі: ұсақ шоқылы, аласа белесті, ұсақ тҿбелі жазық, ҿзенді, сулы аңғарлар. Рельефтің контрасты түрге келуі геологиялық құрылымының ерекшелігі мен геологиялық тарихына байланысты. [2]
Облыс аймағында алтын, күміс, уран, молибден, техникалық алмаз, каолин жҽне мусковит, сондай-ақ темір кені, кҿмір, доломит, кең таралған пайдалы қазбалардың, минералды сулардың емдік саздың мол қоры шоғырланған. Баланстық қорлардың ҿлшенген құны 20 млрд. АҚШ долларынан кем емес, ал болжамды ресурстардың құны 100 млрд.АҚШ долларынан асады.
Ауыл шаруашылық ҿнімдерін ҿндіру жҽне қайта ҿңдеу бойынша республиканың жетекші ҿңірлерінің бірі болып табылатын Ақмола облысы, негізінен тау-кен ҿндірісі кҽсіпорындарының, машина жасау, түсті металлургия жҽне ауыл шаруашылығы ҿнімдерін қайта ҿңдеу кҽсіпорындарының ҿкілдері болып табылатын маңызды ҿндірістік ҽлеуетке ие. Сонымен қатар, облыста туризмді дамыту үшін ҿте қолайлы аумақты иеленетін маңызды табиғи ресурстар бар. Демалыс орындарында ҿнеркҽсіптік тығыз орналасқан елді мекендерге тақыл орналасқан ыңғайлы географиялық орналасуы бар.
Ақмола облысы Қазақстан Республикасының ірі тау-кен ҿңірі болып табылады, мұнда республиканың алтын қорының 23 %-ы, уран 5,5 %, титан 3,1%, темір 3 %, марганец 1,7%, молибденнің 1,2%, техникалық алмаздар қорының 100 %-ы орналасқан. Облыста кенді пайдалы қазбалардың 51 кен орны бар. Олардың ішінде 32 алтын ҿндірісі, 14 уран кен орны, 4 темір рудалары, 1 титан, 1 цирконий бар. Металл емес пайдалы қазбалардың 342 кен орны, оның ішінде сурьма, екі кҿмір кен орны қарастырылды.
Аймақта Қазақстандағы техникалық алмаздың жалғыз зерттелген кен орны – Құмдыкҿлде орналасқан. Рудадағы алмастың орташа мҿлшері тоннасына 22 карат құрайды. Ақмола облысы алтын қоры бойынша Қазақстанда екінші орын, ал 1122 тоннаны (14%) құрайтын болжамдық ресурстар бойынша үшінші орын алады. Зерттелген қорлар негізінен ірі кен орындарында шоғырланған: Васильковское, Ақсу, Ақбеит, Жолымбет, Кварцит Горки, Бестҿбе, Узбой. Бұдан басқа, ҿңірде жаңа алтын кен орындарын анықтауларына перспективалар бар. Индустрияландыру бағдарламасының арқасында облыс алтын ҿндірісін тҿрт есе ұлғайтты, республикалық кҿлемде ҿнімнің үлесі 34%-ды құрайды. Ақмола облысында құрылыс материалдарының негізгі түрлерін ҿндіру үшін сенімді шикізат базасы құрылды. Қалған материалдарды ҿндіруге жҽне қиыршық тасты, табиғи топырақтың ондаған кен орындарын ҿндіруге арналған каолин, ҽк тас ағыны, кірпіш балшық, құм-қиыршық тас қоспасы, гранит, диорит жҽне мҽрмҽр ҽктастары зерттелген.[3] Ақмола облысының 127 нысанның ішінде 113 тұщы жҽне тұщы жерасты сулары бар кен орындары зерттелген. Зерттелген қорлар негізінде «Қазмырыш» АҚ, «СагаКреги Голд Компани» ЖШС, «Орион Минералли» ЖШС, «Бұланды» тас кеніші жҽне бірқатар орта жҽне шағын кҽсіпорындар сияқты ірі тау-кен кҽсіпорындар бар.
Дҽстүрлі түрде аграрлық аймақ болып саналатын Ақмола облысы, еліміздің негізгі астық ҿсіру аймақтарының бірі болып қала береді. Сонымен қатар, аграрлық сектормен бірге, ҿңірде ҿнеркҽсіп те белсенді дамып келеді. Экономиканы ҽртараптандыруға байланысты аграрлық сала дҽстүрлі түрде индустриалды-аграрлық салаға айналды. Жалпы ҿңірлік ҿнім құрылымында ҿнеркҽсіптік сектор 25%-ды, ауыл шаруашылығы 15%-ды құрайды. Егер Ақмола облысының ҿткен жылдағы ҽлеуметтік-экономикалық даму нҽтижелеріне қарасақ, онда барлық негізгі бағыттарда айқын оң динамика байқалады. [4]
Облыстың ҿнеркҽсіптік ҽлеуеті алтын, уран, автокҿлік құралдарын, авиациялық ҿнімдерді, теміржол кҿлігі үшін мойынтіректерді шығаратын ірі экспортқа бағытталған ҿнеркҽсіптік кҽсіпорындармен анықталады. Молибден ҿндіру, химия ҿнеркҽсібін дамыту үшін мүмкіндіктер бар.
Жалпы, Ақмола облысының табиғат ресурстарымен қамтамасыз етілуі ҿте жоғары жҽне шаруашылықтың ҿзінің ресурсы негізінде дамытуға мүмкіндігі зор. Табиғат ресурстарына жауапкершілікпен қарау, еліміздің табиғат байлықтарын қорғау, оның ресурстарын ұтымды пайдалану ҽрбір азаматтың міндеті.
Ақмола облысындағы табиғи ресурстарының алуан түрлілігі мен оның қорының молдығы еліміздің ұлттық мақтанышы.
Әдебиеттер:
1. Джаналиева К.М., Будникова Т.И., Вилесов Е.Н. и др. Физическая география Республики Казахстан. – Алматы: «Казак университетi», 1998. – 266 с.
2. Қазақ Ұлттық энциклопедиясы. Алматы, Атамұра, 2004.
3. Ақмола облыстық статистикалық орталық мҽліметтер жинағы. Кҿкшетау,
2008.
4. Қожахмет М. Қазақстаның ҽлеуметтік экономикалық географиясы. Қарағанды, 2006.