Баға белгілеудегі тәуекелділік және сақтандыру
1) Бағадағы өнімнің өзіндік құнының рөлі
2) Өнеркәсіп өнімдеріндегі бағалардың түрлері
1) Өндіріспен өнімді өткізуге арналған шығындар ақшалай түрде көрсетілген өндірістің барлық фаторларының шығысы білдіреді.Кәсіпкер пайда алу мақсатында тауар өндіреді.Салалық ол пайда мен шығын арасындағы арақаттынасты барынша көбейтуге тырысады. Кез –келген өндіруші үшін пайданы көбейтудің негізгі көзі шығындарды төмендету болып табылады. Кәсіпорында бухгалтерлік және кәсіпкерлік шығындар ерекшеленеді.
Бухгалтерлік шығындар құрамына келесі элементтер кіреді : материалдық шығындар, еңбек ақыға кеткен шығындар, әлемдік қажеттіліктерге аударымдар негізгі қорлар амортизациясы т.б. шығындар.
Кәсіпкерлік шығындар құрамына жатады: бухгалтерлік шғындар, ҚҚС, кезеңдік баждар.
Альтернативтік шығындар бұл фирма ресурстарын ең тиімді пайдалану мүмкіндіктерін айрылуына байланысты ақшалай шығыстар.
Кәсіпорын жайғасымына альтернативтік шығындар анықталған (сыртқы) немесе күңгірт ішкі сипатқа бөлінеді.
Анық – бұл кәсіпорынның сатып алынған ресурстарға деген ақшалай төлемдердің қалпын қабылдайтын жүктелген шығындар жұмысшылар еңбекақысы. Шикізатқа энергияға және т.б. төлемдер.
Күңгірт – бұл заңды тұлға реттінде фирма иеленушісіне тиетін ресурстарды пайдалану бойынша жүктелген шығындар.
Бухгалтерлік шығындар күңгірт шығындарды есептемейді, ал сатып алынған ресурстарға төлем түріндегі анықталған шығындарды қосып алады.
Нарық экономикасына өтпелі кезеңде бағалар түрлері және алуан түрлілігіне байланысты сыныпталады.Тауар айналымы саласының қызмет көрсету бағасы бірінші немесе негізгі белгі бойынша сыныпталады. Баға негізгі түрлерге бөлінеді:
1. Өнеркәсіп өнімінің көтерме бағасы.
2. Құрылыс өнімінің бағасы.
3. Ауылшаруашылық көтерме сатып алу бағасы.
4. Жүк және жолаушылар көлігінің тарифі.
5. Бөлшек сауда бағасы.
6. Тұрмыс және коммуникациялық қызметі көрсету трифі.
7. Сыртқы сауда айналымының қызмет көрсету бағасы.
Өнеркәсіп өнімінің көтерме бағасы фирмаларының және ұйым, өнеркәсіптің, кәсіпорынның өнім сатып алу және өткізу бағасы екі түрге бөлінеді:
1. Кәсіпорынның көтерме бағасы(жіберу бағасы)
2. Өнеркәсіптің көтерме бағасы
Кәсіпорыннығң көтерме бағасы өнім дайындаушы баға бойынша кәсіпорында көтерме өткізу ұымдарға немесе басқа кәсіпорындарға шығарылған өнімді өткізеді.Негізгі көтерме баға кәсіпорында жоспарлау, талдау және есептеу арқылы анықталады.Кәсіпорында көтерме баға өзіндік құннан (өндіріс және өткізу шығындары) пайда акциздер және ҚҚС – нан құралады.
Өнеркәсіптің көтерме бағасы кәсіпорындар мен ұйымдар өнім бағасын жабдықтау, өткізу арқылы ұйымдарға төленеді.Алуан түрлі өнеркәсіп көтерме бағасы тауар биржасының бағасымен мәміле бағасымен құрылады.
Құрылыс өнімдері і түрлі бағалармен бағаланады:
1. Сметалық құн – құрылыс обьектісінің шекті мөлшер шығындары.
2. Прейскуранттық баға – құрылыс обьектісінің түпкілікті өнім үлгісінің орташалау сметалық құны.
3. Келісім баға – мердігерлер мен тапсырыс берушілердің арасындағы келісім.
4. Көтерме сатып алу бағасы – баға фермерлерге және тұрғындарға, ауылшаруашылық кәсіпорындарға ауылшаруашылық өнімдерін өткізу. Көтерме сатып алу бағасыкелісімді баға сұранысы мен ұсыныстың ара салмағымен белгіленеді.
5. Жүк және жолаушылар көлігінің тарифі жүк және жолаушыларды ауыстыру төлемі көлік ұымдарын өсіріп алып жатады.Тариф әлемінің құрамы шығындар және көлік ұымдарының пайдасы және ҚҚС – нан құралады.
6. Бөлшек сауда бағасы – ұйымдарға, кәсіпорындарға жән бөлшек сауда торабының тұрғындарына тауарларды өткізу.Элементтердің құрамына өнеркәсіп өнімінің көтерме бағасы, ҚҚС және тауар үстемесі немесе суада шегерімі жатады.
2)Нарық жағдайында баға қалыптасқан кезде тауар пайдалылығы маңызды рөл атқарады Жаләне шекті пайдалылығының айырмашылықтары бар.Тауардың және қызмет көрсетудің шекті пайдалылығы — өлшем пайдалылығы, тауардың қызмет көрсету түрінің қоры болып табылады.
Жалпы пайдалылық – шекті пайдалылығының соммасы немесе тауарлармен қызмет көрсету пайданың болуы.Тұтынушының таңдауы табыспен, бағамен белгіленеді.Сатып алушының бірдей пайдалылығының нәтижесі формула арқылы табылады: Па/Ца Пв/Цв Тұрмыс коммуникациялық қызмет көрсету тарифі.Бұл тұрғындарға коммуналдық қызметтергәртүрлі қызмет көрсету төлемі.Бұған жатады:шаштараз, химиялық тәсілмен тазалауға қызмет көрсету бағасы, телефондар ақысы. Бұл қызмет көрсету бағасына өзндік құн, пайда және ҚҚС,өндіріс шығындарының орнын толтыру бағасы кіреді.Бағаны мынадай формула арқылы табады:
Ц= И +Р+Н (И+Р)
мұндағы, И — өндіріс шығындары
Р — әкімшілік шығындар
Н – пайданың орташа мөлшері
Сыртқы сауда айналымының қызмет көрсету бағасы келесі айырмашылықтардан тұрады:
Мемлекеттің басқа елдерімен сыртқы экономикалық байланысы
Дүниежүзілік шаруаларын жүргізу және өну шаруаларының дүниежүзілік нарық бағасы.
Сыртқы экономикалық сауда бағасы экспорттық және импорттық тауарларда қолданылады. Сыртқы сауда келісімі негізінде сауда нарығының базасында жүзеге асады.
Экспорттық тауар арнаулы бағамен және үстеме ақыменсыртқы елдерде белгіленеді.
Импорттық тауар бағаның негізгі иимпорттық құнымен белгіленеді.