Банктік ақпараттық жүйелер
1. Нарықтық экономикада қаржылық институттардың міндеттері мен оларды ақпараттандыру
Қазіргі кредитті-ақшалы және қаржылық шаруашылығы бар елдер маңызды құрылымдық өзгерістерді басынан кешіріп отыр. Негізінде, кредиттік-қаржылық институттардың сапалы жүйелері құрылады, экономиканың мемлекеттік және жеке секторларының динамикасында жаңа пропорциялар жинақталады. Банктердің дәстүрлі міндеттері мерзімді салымдарды есеп айырысу әдістеріне тарту, ақылы, мерзімді, қайтарылымды шарттар негізінде қарызға аккумуляцияланған (аккумулированный) әдістерді тарту ету, сонымен қатар өнеркәсіптер мен кәсіпорындар арасында есептеулерді жүзеге асыру.
Қазіргі кезде банктік операциялар шеңбері ұлғайды, жиі-жиі алуан түрлі кредиттік-қаржылық мекемелер арасында шекара өшіріле бастады. Ең бірінші клиентпен жұмыс істеу бөлімінде спецификалық ақпараттық қолдауды талап ететін жаңа мәселелер пайда болды.
Банктердің дәстүрлі әрекетсіз банктік операциялары есеп айырысудан және депозиттерден, сонымен қатар құнды қағаздармен операциядан тұрады. Қазіргі кезде банктер есеп айырысу операцияларын келесі құралдармен жүзеге асырады: активті банктік операциялар үшін әдістердің ағымды есебіне негізделіп пайдаланумен төлемдік тапсырмасы, чектермен, вексельдермен, аккредитивтермен, пластикалық карточкалармен, қолдағылармен, телефондармен және т.б. жүйелермен жеткізу қызметі, сонымен қатар проценттерді әр түрлі есептеу схемасымен мерзімді депозиттерге заңды және жеке тұлғалар әдістерін тартады. Әрекетсіз операциялардан басқа кредитті сияқты активті операциялардың кең жиынтығы жүзеге асады, онымен қоса: мерзімсіз қарыз операциялары, вексельдермен операция, ырықсыз операциялар, сонымен қатар инвестициялық, лизингтік, трасттік, консалтингтік және т.б.
Банктік қызметте даму және көтерілу бәсекелестігі тенденциясын қарастыра отырып, келесі негізгі факторларды бөліп қарастырады:
• Банктік қызметтің интернационализациясы, сонымен қатар қазақстандық нарыққа шет елдер банктерінің потенциалды ену і;
• Салымдардың дәстүрлі жүйелерін тасымалдайтын капиталдардың жаңа нарықтарын ашу;
• Банктік қызметтің диверсификациясы;
• Тұтынушылар тобы сегментациисының өсуі;
• Жеке спецификалық қаржылық облыстарда банктік емес кәсіпорындар жағынан бәсекелестік;
• банктік индустрияға технологияның (ең бірінші автоматтандыру және коммуникация жүйелері) өспелі әсер етуі, әсіресе бөлшек сауда банктік қызметінде;
• ақпаратты қағаздық өңдеуден қағазсыз технологияға біртіндеп көшу;
• жеке тұлғаларға қызмет көрсету үшін сауда банктері бәсекелестігінің өсуі;
• жүйелік банктік өнімдер мен қызметтердің дамуы.
Жоғарыда айтылған тенденциялар банктік фактордың дамуына жақын арада тікелей және жанама – ақпараттық технологиялардың дамуына әсер етеді. Қазіргі бизнесте ақпараттың рөлін қайта бағалау қиын, әсіресе банктік қызметте, өйткені фирманың құрылымына қазіргі жуықтауы бизнеске, кадрге және ақпараттық технологияларға негізделеді.
Банктік қызметтің ақпараттық қолдауы мыналарды қамтамасыз етуге бағытталған:
• банктік қызметтің қайта құрылу шарттарында банктік қызмет нарығына бәсеке қабілеттілігін жоғарлату;
• банктің қызметі туралы толық мәліметтің оперативті есебі, кіруді бақылауы және ұзақ уақыт сақтауы және оның аймақтық бөлімшелері;
• сыртқы кәсіпорындарға (орталық банк, салық инспекциясы, өндірушілер мен акционерлер және т.с.с) көрсету үшін бухгалтерлік және аналитикалық есептеме құру;
• біркелкі ақпараттық кеңістік технологиясын қолдау, сонымен қатар директивті, нормативті және анықтамалық ақпараттар;
• клиенттерге қызмет көрсету үшін технологиялық мүмкіндіктерді дамыту.
Қажеттілікті дамыған ақпараттық қолдауда банктік қызметті қамтамасыз етудегі автоматтандырылған жүйелер дамуының негізгі тенденциялары анықтайды.
Банктік қызметте комплексті автоматтандыруға қазіргі жүйелі ықпал мыналарды қарастыру керек:
1) келісілген концепциялар негізінде автоматтандырылған банктік жүйелердің даму мен бірге жүру, ену, жобалау принциптерін құру жүйелілігі;
2) белгіленген көшу тенденциялары:
ішкі және сыртқы ортадағы динамикалық өзгерістерге бейімделген қатты жабық жүйелерден ашық жүйелерге;
банктік жүйелерді құрудан автоматтандырылған банктік технологияларға қалыптастыру;
есепті автоматтандырудан банктік қызметті басқаруды автоматтандыруға;
функцияның тіркелген терімін автоматтандырудан банктік қызметтің дамып келе жатқан технологияларын (құжат айналым) автоматтандыруға;
3) бөлінген банктік ақпаратты өңдеу кезінде нақты уақыт режимін қолдау.
2. Банктік ақпараттық жүйелердің классификациясы және оларға қойылатын талап.
Қазіргі банктік жүйелерге талаптардың өсу қарқыны бірнеше факторлармен анықталады.
Автоматтандырылған банктік жүйелердің тарихи дамуы бірнеше кезеңдерден өтті.
Шешімдер кезеңдерінің әрбіреуінен ұсынылып отырған негізгі мінездемелер келесілерден тұрады:
• автоматтандырудың бастапқы кезеңі банктік мамандардың автономды мамандандырылған орындарды пайдалануына негізделген; кезең іске асырудың қарапайымдылығын; тез ену мүмкіндігін, өндірушілер командасының аздығын, коммуникациядан практикалық тәуелсіздігін бейнелейді;
• біркелкі операциялық күнге көшу – есептемеге негізделген біркелкі банктік бухгалтерияны құруға жолдың нақты қадамы; негізгі қадамдар есептің көпвалюталы ақпараттық жүйесі шеңберінде нығайған есептеме құру болып табылатын;
• банк қызметінің және оның клиентінің анализі бойынша мүмкіндіктерін ұяғайтудағы қажеттілік банктік есептің автоматтандырылған жүйесін құруға әкелді; негізгі белгілері: көпфилиалды банктерде аналитикалық мүмкіндіктерін ұлғайтуға негізделу, сонымен қатар клиенттік база анализінің мүмкіндіктері;
• қазіргі автоматтандырылған банктік жүйелердің дамуы есептеме анализінің қатынасына және банктік қызметті басқарудың көп функционалды жүйелеріне негізделген;
• интегралданған автоматтандырылған банктік жүйелер дамуының тенденциясы ретінде банктік қызметті басқарудың біркелкі бөлінген комплексті адаптивті жүйелерін құруды көрсетуге болады.
Интегралданған автоматтандырылған банктік жүйеге қойылатын негізгі талаптар ретінде мыналарды бөліп қарауға болады:
• интегралданған автоматтандырылған банктік жүйенің ашықтығы;
• негізгі банктік принциптердің сәйкестігі:
регламентацияланған автоматтандырылған құжат айналым;
құжаттарды есептеу, бақылау және сақтау бүтіндігі;
мазмұнды және формальды есептің бүтіндігі;
аналитикалық және синтетикалық есептің бүтіндігі;
батыс нормативтеріне мультимвалюталығы және бапталуы;
қаржылық операциялар өңделуінің тұйық циклі;
• біркелкі ақпараттық кеңістіктерді қамтамасыз ету;
• нақты қосымшалар мен пайдалануына бапталу, сонымен қатар спецификацияның бапталуы;
• банктік қызметтің басқарылуын қамтамасыз ету:
банктік қызметтің стратегиясын және тактілік дамуын басқару;
активтер және пассивтер портфелімен басқару;
ішкі және сыртқы (нарықтар мен қорлар) жағдайларын болжау;
филиалдар желісінің консолидациясы мен басқарылуы;
электронды құжат айналымын, құқықты және өкілеттікті билеу;
сенімділік, қорғаныс және қазіпсіздік;
пән және құжаттау, еріп жүру және модификациялаудың біркелкі регламенті.
Бір мәнді анықталу өздерінің мамандарымен банктің ерекшеліктерін бағалау және мамандандырылған өндірістерде жобалау дамыған технологиялардың бірегейлігі болып табылады.
Жүйеде ауқымды ақпараттық-аналитикалық мүмкіндіктерді пайдалануға ерекше назар аудару керек. Бұл өндірістік, ақпараттық және техникалық есептерді шешуге мүмкіндік береді, олар:
• сарапшылар және шешім қабылдайтын тұлғалар ақпаратқа оперативті ену;
• келесі анализ үшін қолайлы алуан түрлі форматтағы қажет ақпаратты беру.
Нәтижесінде:
• отандық және шет елдік клиенттер үшін қызмет көрсетудің кең спектрі беріледі;
• халықаралық қаржылық операцияларды тиімді жүзеге асыру;
• нақты аймақта қажет қызметтер спектрі есебінен бөлімшелер мен филиалдар жұмысының оптимизациясы
қамтамасыз етіледі.
Автоматтандыру мәселесінің жоғарыда көрсетілген аспектілері сұраққа нақтылы жауап бермейді. Нақты жоспардың және оны іске асырудың өз ерекшеліктері бар және қарастырылған жалпы принциптердің дәлдігін анықтайды. Қорыта келе, жоғарыда айтылғандар банктік ортамен ғана шектеліп қоймайды, сонымен қатар әлдеқайда жалпы белгісі бар.