ДИФРАКЦИЯ, микробөлшектердің – бастапқы бөлшектер шоқтарынан осы бөлшектердің қосымша ауытқыған шоқтарының пайда болуы кезінде сұйықтар мен газдардың, кристалдардың немесе молекулалардың электрондар, нейтрондар, атомдар және басқа микробөлшектерді шашыратуы. Осы ауытқыған шоқтардың бағыты мен қарқындылығы шашыратқыш нысанның құрылымына тәуелді.
Микробөлшектердің дифракциясы осы бөлшектердің толқын ретіндегі кванттықмеханикалық теория негізінде түсіндіріледі. Кристалдармен және молекулалармен өзараәсерлескен кезде бөлшектердің энергиясы өзгереді: оған осы өзараәсерлесудің
1-сызба. Электрон шоғының хлорлы ба-
рийдің моногидраты пленкасынан өткен потенциалдық энергиясы қосылады, осыкездегі дифракциялық суреті дан бөлшектердің қозғалысы өзгереді әрі сәйкес түрде бөлшектердің толқынға байланысты таралу сипаты да өзгеріске ұшырайды, осы жағдай бүкіл толқындық құбылыстарға тән жалпы принциптерге сәйкес өтеді. Микробөлшектердің кристалдардағы дифракциялық суреті анық байқалады. Кристалдардан алынатын дифракциялық суреттің түрі сызбада бейнеленген. Сұйықтардағы, аморфты денелердегі немесе газ молекулаларындағы микробөлшектердің, яғни ретсіз құрылымды нысандардағы дифракциялық сурет анық болмай, күңгірттеніп жан-жаққа жайылып кеткен тәрізді байқалады.
Микробөлшектердің дифракциясын 1927 жылы ғылыми-тәжірибе жүзінде американ физиктері Клинтон Дэвиссон (1881 – 1958) мен Лестер Джермер (1896 – 1971) байқаған.
Жайпақ шұңғыл емес кең ыдыстағы суда жүзеге асырылған тәжірибелерден сызбада бейнеленген дифракциялық көріністер байқалған. Егер толқынның таралу жолына өлшемі толқынның ұзындығынан едәуір есе артық бөгетпен (экранмен) бөгелетін болса, толқын кедергінің геометриялық көлеңкесінің аймағына енбейді (сызбада, а-жағдай).
Бөгеттің өлшемі кішірейтілсе, толқындар Саңылау арқылы өтетін толқындардың дифракциясы
оны орап өте бастайды (б-жағдай). Егер бөгеттің (экранның) өлшемі толқын ұзындығына тең болса, онда оның артында ешқандай көлеңке пайда болмайды (в-жағдай). Сонымен, толқындар әрқашан таралу жолында кездескен бөгеттен (экраннан) оралып өтетіндігі, оралып өту дәрежесі бөгет өлшемінің толқынның ұзындығымен салыстырмалы шамасына тәуелділігі анықталды.
Толқын ұзындығына қарайлас өлшемді бөгетті толқынның орап-айналып өту құбылысы дифракция деп аталған. Дыбыс толқынының ұзындығы үлкен, сол себепті өсіп тұрған ағаштың астында ұшақтың гүрілдеген дыбысынан «қорғану» (яғни естімей қалу) мүмкін болмайды. Ағаш жарық толқынының ұзындығынан үлкен болғандықтан, оның көлеңкесінде күн сәулесінен қорғану мүмкін болады.
«Терлеп» тұрған терезеден көшедегі шамға қарағанда байқалатын әр түсті дөңгелектер
Астұзы (NaCl) кристалындағы нейтрон- – әйнекке шөккен судың ұсақ тамшыларын- дардың дифракциясы.
да пайда болған жарық дифракциясының нәтижесі. Аязды күні Күннің төңірегінен байқалатын жарқырауық дөңгелек – ауадағы ұсақ мұз кристалдарынан өткен жарық дифракциясы болып табылады. Сызбадағы г-жағдайда кішкене дөңгелек бөгеттен (экраннан) өткен жарық дифракциясының бейнесі көрсетілген. Экранның ортасындағы жарық (ақ) дақ жарықтың бөгеттен (экраннан) айналып өтіп, кескіннің ортасына түсетіндігін байқатады.