Тарихи география және топонимика

 

1. Тарихи географияның мазмұны мен міндеттері, негізгі салалары . дерек түрлері. Топонимика пәні негізгі міндеттері . Түрлері мен зерттеу әдістері.
2. Топонимика мен тарихи географияның байланысы, маңызы.
3. Тарихи география және топонимиканың дамуының негізгі кезеңдері
4. Батыс европа мен Ресейдің тарихи география және топонимикасының дамуының негізгі кезеңдері.
5. Ежелгі Қазақстан территориясын мекендеген халықтар мен тайпалардың этнотопонимиясы жайлы тарихи-этимологиялық зерттеулер. Араб географтары. Ұлы даланың тарихи географиясы.
6. Қазақстанның тарихи географиясы мен топонимикасының жүйеленіп қалыптасуы. Қазақстан топонимикасының жеке зерттеле басталуы.

Ал, ХІ ғ. М. Қашқари «Диуани лұғат ат-түрік» (Түркі тілінің сөздігі) атты еңбегінде осы қимақ  елін «иемак» деп  атаған. Қимақтар ҮІІ ғасырда Ертіс  өзенінің  алқабы мен  Алтай  тауының  солтүстігін  қоныстанған. Ол кезде  қимақ  тайпалары  Батыс  түрік  қағанатының  құрамында болған.  Қимақ  мемлекетінің   астанасы Ертіс  өзені  бойындағы  Қимақия  қаласында  болды. ҮІІІ ғ.  екінші  жартысы мен ІХ ғ бас  кезінде  кимек тайпалары үш бағытқа: солтүстік батысқа – Оңтүстік Орал (негізінен қыпшақтар) жағына, оңтүстік батысқа – Сырдария бойы мен Оңтүстік Қазақстанға  және оңтүстікке – Жетісудың солтүстік-батыс жағына қарай қозғалады. 840 жылы Орталық Моңғолиядағы Ұйғыр  қағанаты ыдырап  кеткеннен кейін, оған  енген  тайпалардың  бір  бөлегі (еймұр, баяндұр, татар) кимек бірлестігінің өзегіне келіп  қосылады. Осы кезде жеті  тайпадан  тұратын: еймұр, имек, қыпшақ, татар, баяндұр, ланиказ, ажлардан кимек конфедерациясы құрылып  қалыптасады.

Қағанаттың территориясы: Оңтүстік Шығыс Қазақстанның жері. Яғни шығыста Жоңғар Алатауынан, батыста Сырдарияға дейінгі, солтүстікте Балқаш  көлінен, оңтүстікте Ыстықкөл жағасына  дейінгі жерлер. Араб географы Ибн Хаукалдың (Хғ) мәліметінде, «қарлұқтар жерінің Батысынан шығысына дейін жету үшін  30 күн жүру керек екен» деп  көрсеткен.

893 жылы самани Исмаил ибн Ахмет Таразға жорық  жасайды. Қарлұқ қағаны Оғұлшақ Қадырхан қаланы ұзақ уақыт қамап қоршаса да шыдайды. Бірақ, соңында қала құлап, халқы ислам дінін қабылдайды. Сөйтіп, 775-875 жылдар  аралығында қағанат ислам дінін қабылдаған. Оғұлшақ өз ордасын Тараздан Қашқарға көшіруге мәжбүр болады. Алғашында астанасы – Баласағұн қаласы болса, кейіннен Қойлық қаласы болады. 940 ж. Ұйғыр қағанатының Шығыс Түркістанда қайта күшеюіне байланысты, Қашқар жеріндегі түркі тілдес тайпалар. Қағанаттың территориясы: Оңтүстік Шығыс Қазақстанның жері. Яғни шығыста Жоңғар Алатауынан, батыста Сырдарияға дейінгі, солтүстікте Балқаш  көлінен, оңтүстікте Ыстықкөл жағасына  дейінгі жерлер. Араб географы Ибн Хаукалдың (Хғ) мәліметінде, «қарлұқтар жерінің Батысынан шығысына дейін жету үшін  30 күн жүру керек екен» деп  көрсеткен.

893 жылы самани Исмаил ибн Ахмет Таразға жорық  жасайды. Қарлұқ қағаны Оғұлшақ Қадырхан қаланы ұзақ уақыт қамап қоршаса да шыдайды. Бірақ, соңында қала құлап, халқы ислам дінін қабылдайды. Сөйтіп, 775-875 жылдар  аралығында қағанат ислам дінін қабылдаған. Оғұлшақ өз ордасын Тараздан Қашқарға көшіруге мәжбүр болады. Алғашында астанасы – Баласағұн қаласы болса, кейіннен Қойлық қаласы болады. 940 ж. Ұйғыр қағанатының Шығыс Түркістанда қайта күшеюіне байланысты, Қашқар жеріндегі түркі тілдес тайпалар. ХІ ғ. аяғынан бастап, өздері (қыпшақтар) дәуірлей бастаған кезде орыс жерлерінің  оңтүстік далалы  аудандарынан Дон өзеніне дейін жерлерін кеңейткен. Орталығы Сығанақ қаласы (Сырдарияның бойында). Қыпшақ сөзі туралы  алғашқы хабар, б.з. ІІІ-ІІ ғғ. қытай жазба деректерінде  кездеседі. «Қыпшақ» атауы ең алғаш  760 ж. ежелгі түріктің руникалық ескерткішінде  аталады. Мұсылман деректеріне қыпшақтар тұңғыш рет араб географы Ибн Хордабехтің (ІХғ.) жылнамалық жағынан ҮІІІ ғ. жататын, түрік  тайпаларының тізімінде  көрсетіледі.ХІ ғ. екінші жартысынан бастап қыпшақтардың этникалық құрамына енген негізгі тайпалардың бірі қимақтар болса, баяндұрлар, баяуттар, қаңлылар, ұран тайпалары да енген. 1065 ж. селжұқтардың билеушісі Алп Арыслан қыпшақтарға қарсы Маңғыстауға жорық жасайды. Қыпшақтарды жеңгеннен кейін, ол Жент пен Сауранға жортуылға шығады.

Бекіту сұрақтары:

1. Шығыс славяндарда әріптер қарапайым символ таңбаларымен бейнеленген, сонда крест символыныңмағынасы қандай?
2. Ежелгі славяндықтардың жазу өнерінің дамуына қай елдің миссионерлері әсер етті?
3. Бүгін де славян графикасы қандай атаумен белгілі?

Қолданылатын әдебиеттер:

1. ҚоңыратбаевТ. Көне мәдениет жазбалары. А, 1991
2. Қайдаров Э. Түркітануға кіріспе. А, 1992
3. Монтьева Г.А, Кобрин В.В. Ключи к тайнам. М, 1992