- Психология пайда болуы
- Педогогиканың қазіргі уақытта жағдайы
Психикалық құбылыстар бізді қоршап тұрған сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының мидағы әртүрлі бейнелері болып табылады. Олар (түйсік, елес, ой, сезім, тілек, қабілет, қызығу, мінез, әдетт.б.) көпшілігімізге өз тәжірибемізден жақсы мәлім, тілімізде жақсы кездесетін ұғымдар. Бірқарағанда бұлардың мәнін әрқайсымыз тез ажырататын да, білетін де сияқтымыз. Бірақ, психикалық құбылыстардың мәнін ғылыми тұрғыдан түсіну арқылы ғана жан-жақты ажыратуға болады. Осы мәселені ғылыми жолмен баяндауды, олардың өзіндік заңдылықтарын айқындауды – сөз болып отырған психология ғылымы қарастырады.
Психология ерте замандардан келе жатқан білім салаларының бірі. Оның дүниеге ең тұңғыш келген жері ежелгі Греция. «Психология» термині гректің екі сөзінентұрады: оның біріншісі – «псюхе» (жан), екіншісі — «логос» (сөз, ілім). Сөйтіп, бұл сөз «жан туралы ілім» деген ұғымды білдіреді. Бірақ, психологияны «жан туралы ілім» демей, психика туралы ғылым деп түсінген дұрыс.
Жан туралы ғылыми түсінік желгі гректердің әмбебап ғалымы Аристотель( б.з.д. 384-322) есімімімен байланысты. Екі жарым мың жылға созылған осынау кезеңде психология басқа ғылымдармен (философия, медицина, әдебиет, жаратылыстанут.б.) эксперимент (тәжірибе) жүзінде әртүрлі құрал – жабдық аспаптардың көмегімен зерттейбастады. Ғылымның осы саласына эксперименттітұңғыш енгізген неміс ғұламасыВ.Вундт (1832-1920) болды. Ғылыми психология адамның ой — өрісі, сана – сезім дәрежесі іс-әрекеттен оның нәтижесінен жақсы байқалатынын талай рет айтқан. Сана іс-әрекеттің бағыт-бағдарлы сиптта болуын қамтамасыз етеді. Сана мен іс-әрекет бір-бірімен тығыз байланысты. Сананың белсенділік сипаты да, оның мінез-құлықты реттейтін, басқарушылық функциясы да осы принципке негізделеді. Осы айтылғанға орай психологиясын нақтылы іс-әрекет үстінде зерттеу-ғылыми психологияның ең негізгі принципі.
Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттерінің сезім мүшелеріне тікелей әсер етуінен пайда болған мидағы бейнелерді түйсік деп атайды.
Егер түйсік сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттері мен сапаларының миымызда бейнеленуі болса, қабылдау заттар мен құбылыстардың мида тұтастай бейнеленуі болып табылады.
Қабылдау – ми қабығының күрделі анализдік және синтездік қызметінің нәтижесі. Қабылдаудың физиологиялық негізіне бірнеше тітіркендіргіштердің жиынтығы мен олардың қарым- қатынасында пайда болатын уақытша нерв байланыстары жатады. Мұны И.П.Павлов қатынас рефлексі деп атаған. Мәселен, көру анализаторында осындай қатынас рефлексінің жасалуы (яғни тітіркендіргіштердің бір-бірімен байланысы) заттың түрі, түсі, мөлшеріне қарамай-ақ оның тұлғасын тануға мүмкіндік береді. Педагога-психологаның негізгі методтары. Педагога-психологаның өз жұмысына бірсыпыра тәсілдерді қолданады. Тәсіл ұғымы бұл (совокупность способов и примеров) өз жұмысында қолданылатың. Психологтардың қолданылатын: зерттеу, опрос, интервью, тест. Олар бірнеше топқа бөлінеді. Экстәсіл модельдеу, тәсілдердің коррекциясы және дамуы бірнеше топтарға бөлінеді педагогикада бұл дидактикалық тәрбиелеу тәсілдері. Әрбір тәсіл көп тәсілді ортақ етеді және методикалық мысалдар, техника. Методиканың әр бір құбылысын техника әрбір маман өзінше арсенал немесе методикалық жиынға келтіреді. Осыған орай нелерді басшылыққа алады? Ең бірінші методологиялық позиция. Педагога-писхолога т.б. принциптер системасы осы жұмыстың негізгі және осы жиынның организациясы. Методологиялық позицияларда 3 деңгей орнатылған:
- жалпы методологиялық және жалпы философиялық;
- метологиялық білім;
- нақты методологиялық немесе нақты теоретикалық тағылымдар;
Жалпы методологиялық деңгей философия арқылы жоғары деңгейге шығады т.б. материалдық диалектика оның принциптары мен заңдықтары.
Педогогиканың қазіргі уақытта кең өріс жайған екі тәсілі бар: Субъективті-объективті, мінез құлықтық автолитарлық, педоггика және субъекті қазіргі гуманитарлық педогогикаға сай. Қазіргі кезде субъекті тәсіл бала объект болып қарастырылады. Бала мұғалім үшін таза тақта сияқты. Оған қажетті білім, моральді нормалар, өзін-өзі ұстау ережелері т.б. Осыған орай оқушы индивидуалды тұлға ретінде қарастырылмайды. Бұл жұмыстар әрбір баламен бір деңгейде өткізілуі тиіс. Бірақ, субъективті қарастыру бала үшін индивидуалды бәрімен тең активті ұжымның бір мүшесі болып саналады. Методологиялық позиция теориялық позицияны айқындайды. «Педогога-психолога» психология және педогика негізі теориялық тараптар бар. әдеттегідей маман өзі үшін екі-үш тиімді тәсіл іздейді. Тәсілді таңдаған кезде белгілі бір ситуацияға байланысты және балалардың санына қатысты қамтиды.
Тәсілдер «Педогога-психолога» екіге бөлуге болады: 1) иследовательский; 2) консультативті осының біреуі классификациялық психологиялық тәсілдер зерттеуінде болған ғалым Г. Пирьов. Ол мынандай тәсілдерді айқындады.
Педагог-психологтың оқыту және тәрбиелеу процесстерінде негізгі әдістерді қалай дұрыс қолдана алу шеберлігі. Әр әдіс- тәсілдің өзіндік ерекшеліктері мен жетістіктерің көрстеу. Негізгі әдістерге бақылау, сұрау, сұқбаттасу, психодиагностика тестары, тәжірибе, тәрбиелеу дидактикалық әдістеріне жекелей тоқталу. Методологиялық позиция туралы түсінік. Психологиялық әдістер. Психологиялық кеңсе беру әдісі. Дарынды оқушылармен олардың қиыншылықтарына психологиялық көмек. Қиын балалардың іс-әрекеттері.
Педагог-психолог жаттығулардың әдістерін де игеруі керек. Тіпті тренинг психологиялық әдіс бола тұра, оның өзі де жаттығудың бір түрі. Жаттығу – ол бірнеше рет қайталанатын және соның барысында қабілеттер мен икемділіктер қалыптасатын іс-әрекет.
Жаттығуларды тиімді қолдану үшін оған қойылатын педагогикалық талаптарды сақтаған жөн: жаттығуды түрлендіріп отыру, орындалып жатқан іс әрекетке байланысты оқушылардың қызығушылықтарын арттыру, т.б.
Жұмысы жемісті болу үшін педагог-психолог әртүрлі әдістерді игеруі қажет және соның ішінде өзіне ең қолайлы, нәтижелілерін анықтап, таңдап алып, сол әдістерге сүйене отырып өзінің жеке іс-әрекеттік стильін қалыптастыруы қажет.
Әдебиеттер:
- Селье Г. От мечты к открытию. М. 1987.
2.Феофраст. Психология личности. М.1982
3.Люблинская А.А. Мұғалімге бастауыш мектеп оқушысының психологиясы жөнінде. А.,1981 ж.
4.Немов Р.С. Психология в 3-х книгах. Кн.1. Психология образования. М. Владос,1998 ж.
5.Столяренко Л.Д. Основы психологии. –Ростов-на-Дону, 1996.
- 6. Джемс У. Многообразие религиозного опыта. М. 1992.
7.Гамезо М.И., Домашенко И.А. Атлас по психологии. – М., 1996.