Бүгінгі біздің дәрісіміз қазақ поэзиясының Құлагері, сөз өнерінің заңғар тұлғасы – Ілияс Жансүгіровтің шығармашылық феноменіне арналады. Ілияс Жансүгіров қазақ әдебиетінің көгіндегі жарық жұлдыздардың бірі ғана емес, ол ұлттық поэзияға еуропалық деңгейдегі монументалдылық пен терең психологизмді алып келген ірі реформатор. Оның шығармашылығы ХХ ғасырдың басындағы аласапыран заманның көркем шежіресі іспеттес.
Ақын шығармашылығының шыңы оның поэмалары. Ол қазақ әдебиетіне жанрлық жаңалықтар әкеліп, эпикалық құлашты жаңа белеске көтерді. Әсіресе, «Құлагер» поэмасы ұлттық трагедияның көркем нышаны. Бұл тек тұлпардың өлімі емес, бұл халықтың еркіндікке ұмтылған рухына жасалған қастандықтың символдық бейнесі. Ақын осы туындысы арқылы Ақан серінің тағдырын ғана емес, бүкіл қазақ мәдениетінің қасіретін жырлады. Сонымен қатар «Күй» поэмасында қазақ жанының айнасы болған күй құдіретін сөзбен суреттеудің асқан үлгісін көрсетсе, «Дала» поэмасында қазақ сахарасының өткені мен бүгінін философиялық тұрғыдан пайымдады.
<span;>Ілияс тек ақын емес, ол ірі прозаик, драматург және кәсіби журналист. Оның «Жолдастар» романы қазақ қоғамындағы әлеуметтік өзгерістерді реалистік тұрғыда бейнелеген алғашқы туындылардың бірі болды. Ал оның драматургия саласындағы еңбегі мен театр өнерінің қалыптасуына қосқан үлесі өз алдына бөлек зерттеуді қажет ететін үлкен сала. Ол сөздің зергері, образдың шебері ретінде танылды. Оның әрбір жолынан қазақ даласының иісі аңқып, домбыраның үні естіліп тұрғандай әсер береді.
Ақынның қоғамдық-саяси қызметі де назар аударуға тұрарлық. Қазақстан Жазушылар одағының тұңғыш төрағасы ретінде ол ұлт әдебиетін жүйелеуге, жас таланттарды тәрбиелеуге бар күшін салды. Оның бойындағы қайсарлық пен ұлтжандылық «тар жол, тайғақ кешу» заманында да мұқалған жоқ. Қорытындылай келе, Ілияс Жансүгіров мұрасы бүгінгі тәуелсіз елдің жас ұрпағы үшін сарқылмас рухани қазына. Оның «Құлагердей» екпінді жырлары мен терең мағыналы прозасы уақыт өткен сайын жаңа қырынан жарқырай түспек.
«Күй» поэмасы Ілияс Жансүгіровтің музыка мен поэзияны симфониялық тұрғыда ұштастырған бірегей туындысы. Егер «Құлагер» поэмасы халықтың бағы мен сорын тұлпар тағдырымен байланыстырса, «Күй» — қазақтың ұлттық болмысын, оның ішкі тебіренісі мен тарихын домбыраның қос ішегіне сыйғызған шығарма. Ақын бұл поэмасында дыбысты сөзге айналдырудың, музыкалық иірімдерді бейнелеудің асқан шеберлігін танытады.
<span;>Шығарманың өзегінде қазақ халқының күй өнеріне деген шексіз махаббаты мен киелі аспаптың құдіреті жатыр. Поэмадағы басты кейіпкер — күйші. Оның саусағынан шыққан әрбір дыбыс жай ғана әуен емес, ол өткен күннің жаңғырығы, ел басынан өткен қасіреттің немесе қуаныштың тірі куәсі. Ілияс күйдің орындалу сәтін суреттегенде, оқырманға тек дыбысты естіртіп қана қоймайды, сол дыбыстың бояуын, екпінін, тіпті иісін сезіндіреді.
Поэмадағы ең шешуші тұс күйдің құдіреті арқылы адам жанын тазарту идеясы. Ақын күйшінің тартқан күйі арқылы даланың кеңдігін, еркіндікті аңсаған рухты бейнелейді. Мұндағы «күй» жай ғана музыкалық жанр емес, ол қазақ тағдырының көркемдік формасы. Жансүгіров күйдің шығу тарихын баяндай отырып, халықтық аңыз-әпсаналарды жаңаша жаңғыртады.
Қорыта айтқанда, бұл туынды қазақ руханиятының гимні іспеттес. Ақын өнердің өмірден биік тұратынын, нағыз таланттың алдында тіпті жауыздықтың да қауқарсыз екенін паш етеді. «Күй» поэмасы арқылы Ілияс Жансүгіров ұлттық аспапты әлемдік мәдениет деңгейіндегі биік эстетикалық нысанға көтерді. Бүгінгі таңда бұл шығарма біздің мәдени кодымызды танудың маңызды кілті болып қала бермек.