Әдебиет әлемі өткеннің ізі мен болашақтың ұшқыны тоғысқан киелі мекен. Бұл кеңістіктегі дамудың басты қозғалтқышы дәстүр мен жаңашылдық атты қос арнаның сабақтастығы. Біз көбіне жаңашылдықты ескіні мансұқ ету, ал дәстүрді тек өткенге жалтақтау деп түсініп жатамыз. Алайда, шын мәнінде, бұл екеуі бір ағаштың тамыры мен бұтағы іспеттес ажырамас ұғымдар. Дәстүр — уақыт тезінен өтіп, халықтың рухани қазынасына айналған алтын діңгек. Ол бізге бабалар сөзінің мәйегін, жыраулар толғауының екпінін және ұлттық діліміздің бояуын жеткізеді. Бірақ әдебиет бір орында тұрып қалса, ол тоқырауға ұшырайды. Сондықтан әр дәуірдің өз үні, өз шындығы мен өз соқпағы болуы заңдылық. Міне, осы жерде жаңашылдық феномені алға шығады.
Жаңашылдық дегеніміз құрғақ эксперимент жасау немесе батысқа еліктеу емес. Бұл ұлттық дәстүрдің іргетасын бұзбай, оған жаңа заманның тынысын үрлеу, соны мазмұн мен соны пішін сыйлау. Біздің ұлы классигіміз Абайды алайықшы. Ол қазақтың байырғы сөз саптау мәнерін сақтай отырып, төл поэзиямызға бұрын-соңды болмаған философиялық тереңдік пен жаңа өлшемдер енгізді. Бұл дәстүрді сыйлай отырып, оны биік деңгейге көтерудің жарқын үлгісі емес пе? Сол сияқты Мұхтар Әуезов те дала фольклорының қуатын әлемдік роман деңгейіне шығарып, жаңашыл мектеп қалыптастырды. Олар өткенді қайталаған жоқ, оны бүгінгі күннің тілінде сөйлетті.
Бүгінгі таңда әдебиет айдынына келіп жатқан жас толқынның ізденістері де осы заңдылыққа бағынады. Модернистік ағымдар, еркін өлең формалары немесе прозадағы психологиялық иірімдер, бұның бәрі заман талабы. Алайда тамырынан ажыраған жаңашылдық ұзаққа бармайды. Нағыз суреткер өз шығармасына ұлттық рухты өзек етіп алып, оны әлемдік деңгейдегі жаңа әдіс-тәсілдермен көркемдей білуі тиіс. Сонда ғана әдебиет рухани жаңғырудың құралына айналады. Қорыта айтқанда, дәстүр біздің рухани тірегіміз болса, жаңашылдық сол тіректен нәр алып, көкке жайылған бәйтеректің жас бұтақтары. Бұл екі ұғымның астасуынан ғана уақыт сынына төтеп беретін, келешек ұрпақтың кәдесіне жарайтын мәңгілік туындылар дүниеге келеді. Әдебиеттің тірі процесі де, оның құдіреті де осы үздіксіз жалғастықта жатыр.
Мәселен, Дидар Амантайдың «Гүлдер мен кітаптар» романын алайық. Бұл шығарма дәстүрлі баяндау мәнерінен мүлдем бөлек, жаңашыл, постмодернистік бағыттағы туынды. Автор классикалық сюжет құру жолынан бас тартып, интеллектуалдық прозаның үлгісін көрсетті. Мұнда оқиға желісінен гөрі кейіпкердің ішкі толғаныстары, философиялық пайымдары мен мәдениеттер тоғысы бірінші орынға шығады. Дидар Амантай еуропалық модернистік дәстүрді қазақ топырағына әкеле отырып, ұлттық прозаның эстетикалық көкжиегін кеңейтті. Оның стиліндегі үзік-үзік сөйлемдер, символизм мен терең метафизика — қазақ әдебиеті үшін үлкен жаңашылдық болды.
Тағы бір айқын мысал Асқар Сүлейменовтің «Бесатар» повесі. Бұл шығармада автор тарихи тақырыпты (1916 жылғы көтеріліс) алса да, оны баяндау тәсілі мүлдем соны. Асқар Сүлейменов дәстүрлі реалистік суреттеуден гөрі, «сана ағымы» мен символдарға көбірек иек артады. Ол қазақ сөзінің ішкі қуатын, музыкасын сақтай отырып, оны батыстық авангардтық формалармен шебер шендестірді. Повестегі әрбір деталь жай ғана сурет емес, үлкен философиялық жүк арқалаған концепция.
<span;>Сондай-ақ, Тынымбай Нұрмағамбетовтің «Айқай» повесін де атап өтуге болады. Мұнда жазушы қазақ ауылының тұрмысын жаза отырып, оны абсурд пен гротеск элементтері арқылы жеткізеді. Бұл дәстүрлі ауыл тақырыбына жаңаша көзқараспен қараудың, адам болмысының қайшылықтарын заманауи әдеби тәсілдермен ашудың озық үлгісі.
Осы авторлардың барлығына ортақ қасиет олар ұлттық ділді, қазақы болмысты жоғалтпай, оны әлемдік әдебиеттің озық тәсілдерімен байыта түсуінде. Бұл туындылар әдебиеттің тек өткенді қайталау емес, үнемі ізденіс пен жаңару үстінде болатынын дәлелдейді. Тағы бір бірегей мысал, Габриэль Гарсиа Маркес және оның «Жүз жылдық жалғыздық» романы. Маркес әлемдік әдебиетке «магиялық реализм» атты соны бағыт әкелді. Ол Латын Америкасының мифтері мен аңыздарын (жергілікті дәстүрді) реалистік өмір суреттерімен шебер ұштастырды. Мұнда қиял мен шындық, миф пен тарих арасындағы шекара жойылып кеткен. Маркестің жаңашылдығы сол ол ең ертегілік оқиғаларды күнделікті тұрмыс сияқты табиғи қабылдауға мәжбүр етті, бұл әлемдік прозаның дамуына орасан зор ықпал етті.
Сондай-ақ, жапон жазушысы Харуки Муракамидің шығармашылығын да осы қатарға қосуға болады. Мәселен, оның «Норвег орманы» немесе «Кафка жағажайда» туындыларында жапондық дәстүрлі пайымдау (тыныштық, тереңдік) батыстық поп-мәдениетпен, сюрреализммен астасып жатыр. Мураками классикалық жапон әдебиетінің салмақтылығын сақтай отырып, оны қазіргі қалалық урбанизация мен жалғыздық тақырыбымен жаңғыртты.
Бұл авторлардың барлығы да өз ұлттық немесе әлемдік классикалық мектептерінен нәр ала отырып, әдебиетке жаңа дем, жаңа мазмұн әкелген нағыз реформаторлар болып табылады. Олардың туындылары — дәстүрдің тамырынан нәр алған жаңашылдықтың жеңісі.