Нарықтықэкономикағакөшужағдайындабанктіксаладабанкәртүрліоперациялардыжүргізукезіндеөзінеқабылдайтынтәуекелдікбақылаудұрыстығыныңмаңызыартады.
Нарықтыққатыңастардыңқалыптасуынабайланыстытәуекелдіктүсінігібанктерөміріненақтыкіруде. ЖоспарлыэкономикажағдайындабанктерқаталтүрдеКСРОМембанкісініңжоспар-нұсқауыбойыншақызмететті, сондықтанбаңктіктәжірибеде «тәуекелдік» дегентүсініктеболғанжоқ. Егерклиенттіңшотындаесепайырысуқұжаттарынтелеукезіндеақшақаражаттарыболмағанжағдайдабанкавтоматтытүрдеоғантөлемнесиесінұсынатын.
Қазіргікездегібанктікнарықтәуекелдіксізмүмкінемес. Олкезкелгеноперациядаболады, тектәуекелдікәртүрлікөлемдеболуымүмкін. Сондықтанбанктікқызметүшінтәуекелдіктімүлдемжоюемес, оныалдыналаболжап, еңтөменгідеңгейгедейінжеткізумаңыздыболыптабылады.
Банктікқызметкетәнтәуекелдіктісштаттайтынжалпыламакөрсеткішретіндежоғалтуларды,банктіктабыстыңтөмендеуіретіндетүсінеміз. Осыкөрсеткішезіндешығынмензалалдыүйлестіреді, сондықтантәуекелдікдеңгейінжақсыбейнедесипаттайды. Тәуекелдікпенжоғалтутүсінік-теріезаратығызбайланысты. Солсебептіктітәуекелдіжоғалтукатегориясынқолдануарқылысанжағынандабейнелеугеболады. Бұлтәсілтәуекелтеориясыныңдамуыүшіннегізболыптабылады.
Шығыңдар. Банктерөзқызметібарысындабегілібіршығындаршығарады. Бүлсалымшыларғатөленетінпайыздар; басқақаржылықинституттарданқарызғаалынатыннесиелікресурстарүшінтөлем; есепайырысуоперацияларымен, бағалықағаздарменбайланыстышығыңдар; жұмыскерлерді, ғимараттарды, т.б. ұстауғакететіншығындар. Шығынкатегориясынақатыстытәуекелдік, көзгекөрінбейтінжағдайларғабайланыстыбелгіленгенмөлшерденкөбірекшығыншегуңәтижесіндепайдаболады.
Табыстытолықалаалмайнемесекөзделгенмөлшерденартықшығынныңжұмсалуформасыңдакөріністабатынзалалдаралдағыоперацияларды, есептеулергежасалатынталдаудыңжеткіліксіздігіненнемесежағдайдыңболжанаалмауынабайланыстыболады. Солсекілдізалалдартәуекедігінашарнесиелікпортфельмен (ресурстардынашарорналастыру), конъюктураныңтолықесептелінбеуіменбайланыстыболғандабанккеәрқашанқолайсызжағдайларғаұшырауынақауіптөндіреді.Жалпыкезкелгенқызметтүріміндеттітүрдебелгілібіртәуекелменбайланысты. НарықжағдайындажұмысістейтінкезкелгенкәсіпорынсияқтыбанктежоғалтуларменбанктәуекелдігінеұшырауымүмкІн.
Шынындада, банкжетекшілеріпайданыжоғарылатуғатырысаотырып, шығынмензияндыбарыншаазайтуғаұмтылысжасайды.
Мұныңбарлығыбелгілібіршамадабір-бірінеқарама-қайшылықтудырады, оғанбанкиелеріменоныңсалымшыларыныңмүдделерініңқарсыкелуінегізболады. Біріншілер, қосымшапайдатабуүшінтәуекелдіккебаруғадайынболса, алекіншілерүшін, банккесеніптапсырылғанқаражаттардыңсақталуыеңмаңызды. Табыстылықпентәуекелдіктіңарасындағыықшамдықатынастыұстапотыру, банктібасқарудыңбіршамакүрделімәселелерінкұрайды.
Банкүшіннегізгітәуекелдіктүрлеріоныңпортфеліменбайланыстыболыпкеледі, яғнибанктіңқаражатынажұмсалынғанқаржылықактивтерменбайланысты.
Тәжірибедетөртбастыпортфельдіктәуекелдіктүрлерібелгілі: несиелік, өтімділік, пайызмөлшерлемесініңөзгерутәуекелі, валюталықтәуекелдік.
Несиетәуекелдік — қарызалушыныңөзқаржылықміндеттемесінорындамауыменбайланыстыбанктікқарызбойыншатөлемтөлемеутәуекелдігі.
Олқарыздарпортфелініңсапасыментікелейбайланысты. Несиетәуекелдігінүштүргебөлугеболады: қиянатшылықжасаутәуекелідігі, шетелнесиелерібойыншатәуекелдік, ішкізаймдарбойыншатөлемтөлемеутәуекелдігі.
Қиянатшылықжасау — 1991-1993 жж. біздіңреспубликамыздабанктіңүмітсізқарыздарыныңнеғұрлымкөптаралусебебі.
Тексерунәтижесіндемаусымдыегіндікжұмыстарға, астықжинауға, меншіктіқаражаттардытолықтыруғабөлінгенмақсаттынесиелікресурстардыңкөзделгенмақсатындапайдаланылмауытуралыкөптегенфактілеріанықталған. Мұндайжеңілдікнесиелерібасқабанктерденалғаннесиелербойыншақарыздыөтеугемашиналарсатыпалуғабағытталған. Сондай-ақбұлнесиелердінарықтыңмөлшерлемебойыншакоммерциялыққұрылымдарғақайтасатыпвалютағаайналдыру, т.б. жағдайларжиіболыпотырған. Қиянатшылықжасау — банктікжүйеде 80-жылдардыңбасындакеңіректарап, олардыңулесінеАҚШ-ғыбарлықбанкротқаұшырағанбанктердіңжартысынанастамытүскен. Бұлжердебанкдиректорларыменжоғарылауазымдықызметкерлердіңәріптестеріне, туыстарына, достарына, «достық» несиелердіешқандайдақамтамасызетусізжәнеқарызалушыныңқаржылықжағдайынтексерусізбергендігітуралысөзқозғалады.
Шетелнесиелерібойыншатәуекелдіктер— дамушыелдердіңқарызалушыларыныңнесиелербойыншаЖаппайтөлемтөлемеуінебайланысты 70-жылдардаанықталды. БұлАҚШ-тың. бірқатарірібанктерініңбанкротқаұшырауынасебепболған.
Ішкізаймдарбойыншатөлемсіздікқарызалушыныңтөлемқабілетінеықпалететінбарлықфакторлардыесепкеалуқиыңдығыменбайланыстытуыңдайды.
Несиеліктәуекелдіктітөмендетудіңбірнешетәсілдерібар:
- Банктік қарыздар портфелін диверсификациялау, яғни бір қарыз алушыға берілетін несиенің мөлшерін несиелеу шегін белгілеу арқылы азайту. Бұлтәсілбанкклиентініңнесиелікқабілетініңжеткіліктігінесенімсізболғанкездеқолданылады. Қысқартылғаннесиемөлшері, онықайтармағанжагдайдазияншегушамасыныңқысқаруынамүмкіндікжасайды.
- Несиелікқабілетінталдау, яғниқарызалушыныңнесиеніөтеумумкіндігінталдау. Көптегенбанкосыәдістіқалайды, себебіолнесиеніңқайтарылмауынабайланыстымүмкінболарбарлықзиянныңалдыналады. Несиелікқабілеттібағалауқарызалушыныңқаржылықжағдайыныңтәуекелдігінжәнеолардыңталдауынсипаттайтынкөрсеткіштересебінбілдіреді. Ондайкөрсеткіштергекелесілержатады:
— абсолюттікөтімділіккоэффициенті — бұлақшалайқаражаттар + бағалықағаздардыңқысқамерзімдіміндеттемелергеқатысады;
— аралықөтеукоэффициенті — бұлақшалайқаражаттар + бағалықағаздар + есепайырысудағықаражаттардыңқарызалушыныңқысқамерзімдіміндеттемелерінеқатынасы.
— жабудың жалпы коэфициенті — бұл айналым капиталы қарыз алушының қысқа мерзімді міндеттемёлеріне қатынасы. Соныменқатар, банккенесиеніалдағыуақыттақайтарукөзіретіңдеакшалайтүсімдерді, сондай-аққарызалушыныңқаржылықтұрақтылығыныңкөрсеткіштеріндебағалауқажет. Соңғыуақытташетелдікбанктіктәжірибедеқарызалушыныбаллдықбағаберуарқылынегізделгенәдіскеңірекқолданылуда. Олклиенттіңрейтингінжасаудыұсынады.
- Несиелерді сақтандыру, несиенің қайтарылмай қалу тәуекелі оны сақтандырумен айналысатын ұйымдарға толық өтеуін сипаттайды. Несиелерді сақтандырудың бірнеше жолдары бар, бірақ оларды іске асырумен байланысты шығындардың барлығы қарыз алушыға тиісті болып келеді. Біздіңреспубликамызданесиелердісақтандыруменсақтандырукомпанияларыайналысады.
Өтімділіктәуекелдігі. Еңжақсысыоныбалансталмағанетімділіктәуекелдігідепатаукерек. Олқаржылықактивтердітезарадашығынсызтөлемқаражаттарынаайналдырумүмкінсіздігіменбайланысты. Банктердеөтімділіктіқамтамасызетудіңекітүріболады: ішкіжәнесыртқы.
Ішкіөтімділік — инвестордыңкөзіншеақшаныорналастырудыңсенімдіобъектісіболыптабылатын, тұрақтынарығыбартезіскеасырылатынактивтер. Бұғанмемлекеттіңбағалықағаздары — 1,3,6,9 айішіндегіқазыналықвексельдержатады.
Сырткыөтімділік, оныңөтімдіқаражаттарқорынұлғайтатынкейбірміндеттемелердібанктіңнарықтансатыпалужолымен (басқабанктерфедералдыққорлардыңқалдықтарынсатыпалу, қолдан-қолғаауыспалысалымсертификаттарын, т.б. сатыпалу) қамтамасызетілуімүмкін.
Егердебанктерертеректетезіскеасырылатынактивтерқұруарқылыішкіөтімділіктіқамтамасызетугеұмтылғанболса, алқазіроларактивтерменПассивтердібіртұтасбасқаруесебіненбалансөтімділігінқамтамасызетугетырысады.Бұлтұстаұсақбанктерөтімдіактивтерқұрудыдұрыскөрсе, ірібанктерпассивтібасқарусаясатын (керекуақыттабағалықағаздардысатаотырып, кейінненқайтақайтарыпалутуралыкелісім-шартжасасужолыменбанктікактивтердісату-сатыпалу, коммерциялықбағалықағаздардықолма-қолашығаружәнет.б.) жүргізудіқалайды.
БұлтәуекелдіҰлттықбанктіңбелгіленгенміндеттіөтімділікнормасынсақтаужолымен, солсияқтыорналастырылғанактивтерменбанкпассивтерініңқайтарылумерзімдерінкөлбеужолыменбасқарады.
Өтімділікдеңгейінқамтамасызетутәсілінетөмендегілержатады:
— пайызмөлшерлемесінөзгертужолыменжаңадепозиттертарту;
— айналыстажүретіндепозиттіксертификаттар, облигациялар, т.б. шығару;
— қарыздаржәнебағалықағаздарпортфелініңбірбөлігінсату;
— пассивтердідиверсификациялау, яғниқарыздардыұсақмөлшерібойыншажинақтау;
— несиелердіқайтарыпалу;
— Ұлттық банктен, т.б. несиелер алу.
Қажетті өтімділік деңгейін ұстап отыру үшін, банк пассивтің төмендеуі және несиеге деген сұраныстың ұлғаюы, яғни коньюнктуралық өзгеру мүмкіндігін болжауға тиіс.
Пайыз мөлшерлемесіищ езгеру тәуекелідиі— бұл пайыз мөлшерлемелерінің ауытқуы салдарынан мүмкін болатын зияндар. Соңғы уақыттарда, Батыста инфляция және реттеу сая-сатын жүргізу нәтижесінде пайыз мөлшерлемелерінің тұрақсыздығы байқалуда. Пайызмөлшерлемесініңартуы, тұрақтыпайызәкелетінбағалықағаздарбағасыныңтүсуінежолберіп, нәтижесінебанктіңпортфелініңқұнсыздануынажәнебағамдықзияндардыңболуынаәкеледі. Әртүрлінарықсегменттеріндегіпайызмөлшерлемелерініңсекірмеліөзгерісібанктіңоперацияларыныңпайымдылығынақаттыәсеретеді.
Пайыздықтәуекелдіктінарықтықдепатауғаболады, егеролашықнарықтағыбағалықағаздарбойыншаоперацияларменбайланыстыболса. Мұндай тәуекелдік бірқатар себептерге байланысты пайда болады. Солардың ішінде қарыздық пайыз нормасының ауытқуы, эмитент-компаниялардың (акция туралы сөз болса) пайдалығы мен қаржылық жағдайының, сондай-ақ инфляцияның өзгерісі де бар. Бірінші фактордың ықпалы бағалы қағаздардың нарықтық құны мен қарыздық пайыз нормасының арасындағы кері байланыстан анықталады (пайыз мөлшерлемесінің өсуі бағалы қағаздың құнсызда-нуына әкеледі). Екінші фактордың ықпалы акция бағасының оларға төленетін дивиденттерге байланысты анықтамасын ескерсек, онда ол өз кезегінде эмитент-компанияның пайдасына байланысты анықталады. Ақшаның инфляциялық құнсыздануы тіркелген кірісі бар бағалы қағаздар бойынша нақты табыстың төмендеуіне жол беріп, нәтижесінде олар-дың ұсынысын ұлғайтады және бағасын төмендетеді.
Пайыздық тәуекелділік, қарыздар мен тартылған қаражаттардың қайтару мерзімдері сәйкес келмесе немесе активтік және пассивтік операциялар бойынша мөлшерлемелер әр түрлі тәсілдермен белгіленген жағдайда пайда болады. Соңғысын мысал ретіңде, Ұлттық банк ресурстарды жоғары пайыздық жеңілдікпен несиеге берген жағдайдан көруге болады.
Пайыз тәуекелділігін келесідей тәсілдер көмегімен төмендетуге болады.
— пайыз тәуекелдігін сақтандыру — несиелік тәуекелдіктен сақтану сияқты тәуекелділікті толығымен сақтаңдыру ұйымына беруді білдіреді;
— өзгермелі пайыз мөлшерлемесімен несиені беру -банкке шарт өзгерген жағдайда, соған сәйкес пайыз мөлшерлемесін өзгертуге мүмкіндік береді;
— мерзімді келісімдер — банк пен қарыз алушының арасында арнайы форвард келісімін жасау, яғни қарызды келісілген мерзімде белгілі бір сомадан және белгіленген мерзімге беру туралы келісім жасаумен байланысты тәуекелден қорғану әдісі;
— Пайыздық фьючерстік (болашақ) контрактілер. Олар пайыз мөлшерлемесіндегі ойындар үшін пайдаланылатын мерзімді контрактілерді білдіреді. ІІІарт бойьшша құжатты (қарыз немесе деггозитті) белгілі бір мерзім өткеннен кейін, келісілген уақытта болашақтағы тұрақты бағада сатып алады;
— Пайыздық опциондар — опцион ұстаушыға қысқа мерзімді қарыз немесе депозитті тұрақты бағада мерзімді қарыз белгілі бір күн жеткенге дейін сатып алуға немесе сатуға құқық беретін келісімді білдіреді;
— Пайыздық своптар — бұл белгілі бір сомаға, бірақ әр түрлі шартпен жасалатын несиелік міндеттеме бойынша пайыздық төлемдердің айырбасын (мысалға, пайыз мөлшерлемесі әр түрлі қарыздық капиталдар нарығындағы мөлшерлемелерге бағытталған немесе тұрақты, өзгермелі болуы мумкін) түсінідіреді.
Валютальщ тәуекелдік — ұлттық валютаға қатысты шетел валюталарының бағамдарының өзгерісімен байланысты. валюталық (бағамдық) зиян шегу қаупі. Валюталық тәуекел бір валюта бағамдарының әр турлі валюта нарықтарында сәйкес келмеуінен немесе әр турлі уақыт кезеңінде валюта бағамдарының айырмашылығынан тузілетін алып-сатарлық табыс алуға тырысатын банктерде өте жоғары келеді.
Валюталық тәуекелдікті төмендету мақсатында көбіне пайыздық тәуекелдік қолданылатын әдістер пайдаланылады: валюталық фьючерс контрактілері, валюталық опциоңдар, валюталық своптар. Сонымен қатар, несиелік келісім-шарттағы ақшалай міндеттемелердің валюта бағамдарының өзгеруіне байланысты өзгерісінің алдын алу үшін төлем құралы ретінде тұрақты валютаны таңдау әдісі (әрине, ұлттық валютаны таңдауға болады егер американ доллары тұрақты пайдаланыланатын болса) қолданылады. Сондай-ақ, мұнда үшінші бір ел валютасы немесе халықаралық ақша бірліктері (СДР, ЭКЮ) де пайдаланылады.
Банктік тәжірибе валютаның тәуекелдігін төмеңдету үшін шетел валюталары бағамдарының ауыткуын үнемі бақылау (диверсификация), сақтандыру, форвард контрактілерін жасау және басқа да әдістер қолданылуда.
Сонымен, біз қай тәуекелдіктің банктік қызметте болатыны және оны төмендетудің негізгі әдістерін қарастырдық. Мұндай шараларды жасау тәуекелдік шеңберіңдегі банк стратегиясының маңызды компоненті болып табылады.
Демек, нарық шаруашылығындағы банктік қызметтің басты тәуекелдікті және банкротты төмендету арқылы операциялардан түсетін пайданы барынша жоғарлатудан тұрады.
Банк стратегиясы төмендегідей қағидалардан құралады:
— қалай да арзанға сатып алу;
— рентабельдік мөлшерлеме бойынша оны және көрсетілген қызметтерді сату;
— келесідей жолдармен тәуекелдік зияндарын төмендету: сенімді клиенттер таңдау және кепілдемелер алу, операцияларды диверсификациялау және әр түрлі қарыздық капиталдар нарығын игеру.