Дәріс мақсаты: Қазақ мәдениеті- еуразиялық идеяның өзегі екенін талдау.
Тақырыпқа қатысты сұрақтар:
1. Қазақтың мәдени үрдістерін әлемдік өркенитетілік үлгілері.
2. Рухани кеңістікті құрайтын ұлттық идеяның элементтері.
Тақырыптың қысқаша мазмұны (тезистер):
Шығыс пен Батысқа қатысты қазақ мәдениетінің проблемалары да өзімен бірге көптеген қоғамдық қатынастарға әсер ертеді. Мысалы психология ғылымы ұлттың өзін-өзі тануы, менталитетінің,ұлттық идея деңгейін зерттейтіндіктен мәдениет саласынан сөзсіз алыстамайды. Автор «Халықтық дүниетаным» атты мақаласында ұлттық ойлаудың кешегісі, бүгінгі мен ертеңіне саратау жасай келе, қазақ философиясы мен мәдениеттануын қалыптастыру жолындағы мінедттерді айқындайды.Біз қазір ұлттық мәдениетпен қатар ұлттық өркениет туралы сөз қозғауымыз керек. Әдетте өркениет өрісі үшін ең басты қағиданың бірі – халықтың саяси еркіндігінің жүзеге асуы, яғни ұлттық, тәуелсіздіктің орнауы. Бұл мәселені жан – жақты орын алады. Философ қазақстандық мәдениеттанудың қалыптасуында маңызды рөл атқарған «дала өркениті» деген ұғымды қазір бүкіл дүниені бір стандартқа, бұқаралық мәдениет нормаларына, ортақ белгіге келтіріп жатқан ғаламдау үдерісінде бекерге шығарылуыда мүмкін. Бұл қисында ерекше, айрықша, «экзотикалық»,бастыстағыға ұқсамайтының барлығы «өркениет емес» деп жарияланады. «Дала өркениеті » ұғымының қалыптасуында Л.Н.Гумилев еуразиялық ұлы дала туралы ілімі де эвристикалық рөл атқарады. Түркілік мәдениетті терең білу үшін еуропалық, ирандық, арабтық, қытайлық авторлармен қатар Ресеймен ғұламалары, саяхатшылары мен ғалымдарының зерттеулерін меңгеру қажет. Мысалы, түркілік өркениеттілік Л.Гумилев, Н.Бернштам, Я. Бичурин, А.Левшин, В.Бартольд сынды зерттеушілердің шығармаларында жан – жақты қарастырылған. Қазақ өркениетінің маңызды мәселелері қойылған және өзінше шешім тапқан шығармалардың арасында Ғарифолла Есімнің «Сана болмысы» мен «Хакім Абайының» рөлін атап өткен жөн. Жазушы – ғалым Абайдың рухани философиялық мұрасын қазіргі заман өркениеттілігі құндылықтары береді. Ғ. Есім қазақ мәдениеті тарихында типтік бейнелер ретінде көрініс «шайтан», т.т. феномендеріне жаңаша герменевтикалық талдау береді. Ғарифолла Есім қазақы мәдениетке кеңірек тоқталады. Қазақ мәдениетінің классигі Абай шығармашылығын негізгі үш бұлақтан нәр алды десек болады. Олар: халық ауыз әдебиеті, шығыс поэзиясы, еуропа мен орыс әдебиеті. Тағы бір ескерер жайт, қазақ мәдениеті сондай – ақ ежелгі түркі өркениетінен де тамыр алған. Яғни, қазақ мәдиетінде Бастыстың да, Шығыстың да элементтері бар. Мысалы, Қорқыт пен Асан Қайғы заманның өзінде өмір мен өлім проблемалры қамтылған. Бұл кезде бастыс еуропалық аталған мен ағымға экзистениализм деп ат берген. Сондай – ақ қазақтар ежелден – ақ өмір мен өлім туралы ой қозғаған, өмірдің өлшеулілігін, өлімнен құтылмайтынымызды сөз еткен. Әрине,Шығыс пен Батыстың арасындағы әңгіме мұнымен шектелмейді.
Өзін – өзі бақылау үшін тапсырмалар:
Қазақтың мәдени үрдістерін әлемдік өркениеттілік үлгелерінталдау. Рухани кеңістікті құрайтын идеяның элементтері ашып көрсет.
Әдебиеттер 1-7