АНЫҚТАЛМАҒАНДЫҚ ҚАТЫНАС, анықталмағандық принцип – кванттық теорияның кез келген физикалық жүйенің инерция және импульсі мен координаттары бір мезгілде толық белгілі, дәл мәндер қабылдайтын күйлерде бола алмайды деп тұжырымдалатын іргелі ережесі. Бұл қатынас сан жүзіндегі мөлшерде былай тұжырымдалады: егер ∆x – жүйе инерция орталығының координаты x-тың анықталмағандық мәні, ол ∆рх – импульстің (р) х өсіне түсірілген проекциясы болса, онда осы екі анықталмағандықтардың көбейтіндісі реті бойынша Планк тұрақтысының (h) мәнінен кем болмауы тиіс. Осы физикалық шамалардың орташа мәндерінің түрі мынадай болады ∆рх ∆х ≥ ħ/2, ∆рy∆y≥ħ/2, ∆pz∆z≥ħ/2.
Планк тұрақтысының (ħ) анықталмағандық қатынас әсерлерінің өлшемдері макроскопиялық шамалармен салыстырғанда аз болатындықтан макроскопиялық денелермен жасалған тәжірибелерде білінбейді.
Анықталмағандық қатынастан шамалардың жоғарыда жазылған теңсіздікте- рінен оған енген бір шама қаншалықты дәл анықталатын болса, өзге шаманың мә- ні соншалықты дәл анықталмайтын болады. Ешқандай тәжірибе осындай ди- намикалық айнымалы шамаларды бірмезгілде дәл өлшеуге мүмкіндік туғызбайды.
1927 ж. неміс физигі Вернер Гейзенбергтің (1901 – 1976) ашқан анық- талмағандық принципі атом ішілік құбылыстардың заңдылықтарын анықтауда және кванттық механиканы тұжырымдауда маңызды кезең болды. Микроскопиялық объектілердің маңызды ерекшелігі олардың корпускулалық-толқындық табиғаты болды. Бөлшектердің күйлері толықтай толқындық функциямен анықталады. Бөлшектер толқындық функциясы кеңістіктің кез келген нүктесінде анықтала алады. Сондықтан, мысалы, координаттарды анықтауға арналған ғылыми тә- жірибелердің нәтижелері ықтималдық сипатта болады. Бұл жайт бірдей жүйе- лерде жүргізілген бір сарынды тәжірибелер әрбір жағдайда әртүрлі нәтижелер береді. Бірақ та кейбір мәндердің, өзгелермен салыстырғанда ықтималдағы жиірек кездеседі.
Сонымен, координаттар және импульс ұғымдары классикалық мағынада микроскопиялық нысандарға (объектілерге) бірден қолданыла алмайды. Микроскопиялық объектілерді сипаттау кезінде осы шамаларды пайдаланғанда оларды түсіндіруде кванттық түзетулер енгізу қажет. Осындай түзету анық- талмағандық қатынасы арқылы табылады.