«Жетім» әңгімесі бойынша 20 сұрақ

I. Кейіпкерлер және олардың арақатынасы

1. Басты кейіпкердің аты және жасы:

   Басты кейіпкер – Қасым. Жасы шамамен 9-10-дардағы кішкентай бала.

2. Қасымды өз қолына алған туысы:

   Әкесінің апасы (тәтесі) – Катипа (бірақ ол да Исаның үйінде ықпалы жоқ, босағада жүрген байғұс әйел).

3. Үй иесі, қатал ақсақал:

   Иса (бұрынғы Қасымның әкесімен ағайындас, мінезі суық, қатал әрі есепші бай).

4. Қасымға жаны ашитын жалғыз кейіпкер:

   Исаның шешесі – кәрі әжесі (Қасымға араша түсіп, нан беріп, жаны ашып отырады).

5. Исаның Қасымды кемсітетін баласы:

   Мұқаш (Исаның ерке, сотқар ұлы).

II. Сюжеттік детальдар мен оқиғалар желісі

6. Қасымның өткен өмірі мен әке-шешесінің тұрмысы:

   Қасымның әке-шешесі бар кезде тұрмысы жақсы, шалқыған, мейірімге толы ұя болған. Әкесі өліп, артынан шешесі қайтыс болған соң, шаңырағы ортасына түсіп, жетім қалады.

7. Қасымға жүктелген ауыр жұмыстар:

   Ол Исаның үйінің отымен кіріп, күлімен шығады: отын тасиды, тезек тереді, қозы-лақ қайырады, бала бағады, әртүрлі ауыр жұмыстарға жұмсалады.

8. Қасымның киімі мен сырт келбеті:

   Үстіндегі киімі тоз-тоз, жыртық, үлкен кісілердің тозған киімдерінен қиюлап кигізген, денесіне сыймайтын, жүдеу, өңі қашқан, көзінде мұң бар бала.

9. Қасымның тамақтануы:

   Оны дастарқанға отырғызбайды. Қонақтардан немесе үй ішінен артқан, қалған-құтқан сарқытты, қатқан нанды босағада немесе тыста отырып жейді.

10. Анасынан қалған ерекше естелік:

    Анасының көзідей көрген, мойнына тағып жүретін немесе қойнына тығып ұстайтын тұмары / кішкене айнасы немесе орамал шеті (анасының иісі аңқыған тұмар-естелік).

11. Қасымды не үшін ұрып-соғатын:

    Исаның баласы Мұқаш өзі тиісіп, жыласа да, кінәні Қасымға жауып, «жұмысты дұрыс істемеді», «үй шаруасына қырсыз» деген сылтаулармен үнемі жазғырып, соққыға жығатын.

12. Түнде неден қорқатын және түсінде кімді көретін:

    Қасым қараңғыдан, Исаның қабағынан және жалғыздықтан қорқатын. Түсінде үнемі марқұм анасын көріп, оның аяулы алақанын, мейірімін сағынып, анасына арызданатын.

13. Қасымның ішіндегі психологиялық кек мен наразылық:

    Оның жүрегінде қорқынышпен қатар, Исаның отбасының әділетсіздігіне деген ыза, өкпе, ыза-кек және қарсылық сезімі туындайды.

14. Ауыл балаларымен ойын кезіндегі жағдай:

    Балалар онымен тең дәрежеде ойнамайды, байдың баласы Мұқаш оны аяқтан шалып, мазақтайды, «жетім» деп шеттетеді, балалар да Мұқашқа жақтасып, Қасымды қуалап жібереді.

15. Үйден қашу себебі:

    Шегіне жеткен қорлық, аяусыз таяқ жеуі, әсіресе анасының аруағын балағаттап, өзін қатты соққыға жыққан соң, шыдай алмай түн жамылып қашып шығады.

III. Кульминация және шығарманың шешімі

16. Қасымның паналайтын жері:

    Ол айдалаға, ауыл сыртындағы қорымға (зиратқа) барып, анасының бейітінің басына құшақтап жылайды.

17. Пейзаж (табиғат көрінісі):

    Суық түн, ызғарлы жел соғып, айдың суық сәулесі түсіп тұрады. Табиғаттың суықтығы жетім баланың ішкі жалғыздығы мен сұм тағдырын сипаттап, үрейлі әрі мұңлы атмосфера жасайды.

18. Қасымның түндегі психологиялық күйі:

    Ол зираттағы аруақтардан қорықпайды, керісінше, «тірі адамдардың (Исалардың) жауыздығынан» қорқады. Анасының топырағын құшақтап, содан пана мен жылылық іздейді.

19. Қасымды қалай және қайдан табады:

    Таңертең ауыл адамдары мен Иса оны анасының бейітінің басынан үсіп өліп қалған (сүйегі қатып қалған) күйінде тауып алады.

20. Шығарманың шешімі мен әлеуметтік мәні:

    Әңгіме қайғылы аяқталады. М. Әуезов бұл шығарма арқылы қазақ қоғамындағы жетімдердің аянышты тағдырын, тасбауырлықты, бай мен кедей арасындағы әлеуметтік теңсіздікті және адамгершілік пен мейірімнің азаюын әшкерелейді.