БАЛАЛАРҒА ҰЛТТЫҚ ДӘСТҮР МЕН ТАРИХТЫ ТАНЫТУДЫҢ ЗАМАНАУИ ӘДІСТЕРІ

БАЛАЛАРҒА ҰЛТТЫҚ ДӘСТҮР МЕН ТАРИХТЫ ТАНЫТУДЫҢ ЗАМАНАУИ ӘДІСТЕРІ

СОВРЕМЕННЫЕ МЕТОДЫ ЗНАКОМСТВА ДЕТЕЙ С НАЦИОНАЛЬНЫМИ ТРАДИЦИЯМИ И ИСТОРИЕЙ

MODERN METHODS OF INTRODUCING CHILDREN TO NATIONAL TRADITIONS AND HISTORY

Абильмажинова Махаббат Дархановна

Ғылыми жетекші: Сексенова Дильназ Ерболатқызы

Ж.Мусин атындағы Көкшетау жоғары қазақ педагогикалық  колледжі

abilmazinovamahabbat0@gmail.com

 

Аңдатпа: Жаһандану үдерістері мен қарқынды цифрлық трансформация жағдайында жас ұрпақтың тарихи санасы мен ұлттық бірегейлігін қалыптастыру мәселесі педагогикалық-психологиялық зерттеулердің өзекті нысанына айналуда. Дәстүрлі дидактикалық тәсілдердің заманауи ақпараттық кеңістікте тиімділігінің төмендеуі байқалады. Осыған орай, бұл ғылыми мақалада балаларға ұлттық дәстүр мен төл тарихты танытуда этнопедагогика мен инновациялық технологиялардың интеграциясы ғылыми-теориялық және әдіснамалық тұрғыдан талданады. Авторлар «Z» және «Альфа» буындарының қабылдау ерекшеліктерін ескере отырып, білім беруді геймификациялау, иммерсивті технологиялар (VR/AR), мобильді қосымшалар, интерактивті медиа-контент және жобалық оқыту (PBL) әдістерінің дидактикалық әлеуетін жүйелі түрде қарастырады. Зерттеудің негізгі мақсаты – ұлттық мұраны жаңғыртуда және оны келешек ұрпаққа жеткізуде тиімділігі жоғары, ғылыми негізделген заманауи педагогикалық стратегияларды ұсыну болып табылады.

Түйінді сөздер: ұлттық дәстүр, тарих, тәрбие, инновация, заманауи әдіс, мектепке дейінгі білім, мәдениет.

Аннотация: Проблема формирования исторического сознания и национальной идентичности подрастающего поколения в условиях процессов глобализации и интенсивной цифровой трансформации становится актуальной формой психолого-педагогических исследований. Отмечается снижение эффективности традиционных дидактических подходов в современном информационном пространстве. В связи с этим в данной научной статье научно-теоретико-методологически анализируется интеграция этнопедагогики и инновационных технологий в представлении детям национальных традиций и оригинальной истории. Авторы систематически рассматривают дидактический потенциал методов геймификации образования, иммерсивных технологий (VR/AR), мобильных приложений, интерактивного медиа-контента и проектного обучения (PBL) с учетом особенностей восприятия поколений» Z «и» Альфа». Основной целью исследования является предоставление современных научно обоснованных педагогических стратегий, высокоэффективных в модернизации национального наследия и передаче его будущим поколениям.

Ключевые слова: национальные традиции, история, воспитание, инновации, современный метод, дошкольное образование, культура.

Abstract: The problem of forming historical consciousness and national identity in the younger generation in the context of globalization processes and intensive digital transformation is becoming an urgent form of psychological and pedagogical research. There is a decrease in the effectiveness of traditional didactic approaches in the modern information space. In this regard, this scientific article provides a scientific, theoretical, and methodological analysis of the integration of ethnopedagogy and innovative technologies in presenting national traditions and original history to children. The authors systematically examine the didactic potential of gamification methods, immersive technologies (VR/AR), mobile applications, interactive media content, and project-based learning (PBL), taking into account the specific characteristics of the Z and Alpha generations.

Keywords: national traditions, history, education, innovations, modern methods, preschool education, and culture.

 

Қазіргі жаһандану мен цифрлық трансформация дәуірі ұлттық мемлекеттер алдына өзінің мәдени кодын, тарихи жадын және рухани сабақтастығын сақтау мен жаңғыртудың кешенді міндеттерін қойып отыр. Ақпараттық тасқынның күшеюі, ғаламдық медиа-контенттің үстемдігі жағдайында, әсіресе «Z» және «Альфа» буындары өкілдерінің санасында ұлттық құндылықтардың эрозияға ұшырау қаупі артуда. Дәстүрлі педагогикалық парадигмалар мен дидактикалық әдістер жаңа ұрпақтың клиптік ойлауымен, ақпаратты қабылдау ерекшеліктерімен және виртуалды әлемге тәуелділігімен бетпе-бет келгенде, өздерінің тиімділігін жоғалта бастады. Осы тұрғыда, ұлттық дәстүр мен төл тарихты балаларға танытудың инновациялық, ғылыми негізделген әдіснамасын қалыптастыру – қазіргі гуманитарлық педагогиканың ең өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.

Зерттеудің өзектілігі Қазақстан Республикасының ұзақ мерзімді стратегиялық мақсаттарымен және нормативтік-құқықтық құжаттарымен тығыз байланысты. Мемлекет басшысы Қ.К. Тоқаев өзінің Жолдауларында және «Әділетті Қазақстан – Адал азамат» тұжырымдамасында ұлттың жаңа сапасын қалыптастыру қажеттілігін үнемі баса айтып келеді [1]. «Адал азамат» – бұл тек құқықтық сауатты тұлға ғана емес, ең алдымен, өз тарихын терең білетін, ұлттық мәдениеті мен дәстүрін бойына сіңірген, рухани-адамгершілік бағдарлары берік азамат [2]. Бұл мемлекеттік идеологиялық бағыт білім беру жүйесіне нақты міндет жүктейді: жас ұрпақтың бойында бәсекеге қабілеттілікпен қатар, ұлттық бірегейлікті де қатар дамыту. Алайда, қазіргі білім беру мазмұны мен технологиялары осы екі мақсаттың арасындағы тепе-теңдікті табуда айтарлықтай қиындықтарға тап болуда. Ұлттық тарих пен дәстүр көбіне архаикалық, заманауи баланың өмірімен байланысы аз ақпарат ретінде ұсынылып, олардың қызығушылығын оята алмай отыр.

Бұл мәселе ғылыми әдебиеттерде әртүрлі қырынан қаралғанымен, көптеген зерттеулер не этнопедагогиканың теориялық негіздеріне, не болмаса цифрлық технологиялардың техникалық мүмкіндіктеріне ғана шоғырланған [3]. Алайда, екі саланың – терең этнопедагогикалық мазмұн мен заманауи интерактивті форманың – методологиялық синтезі әлі де толыққанды жүйеленбеген.

Осыдан келіп, біздің негізгі зерттеу сұрағымыз қалыптасады: Қарқынды цифрлану жағдайында және жаңа буынның психологиялық-когнитивті ерекшеліктерін ескере отырып, балалардың ұлттық дәстүр мен тарихқа деген танымдық қызығушылығын арттыру мен құндылықтық бағдарын қалыптастыру үшін қандай заманауи әдістердің (геймификация, иммерсивті технологиялар, интерактивті жобалар) дидактикалық әлеуеті жоғары және оларды білім беру үдерісіне тиімді интеграциялаудың ғылыми-әдістемелік негіздері қандай?

Зерттеу тақырыбы бойынша соңғы жылдардағы ғылыми дискурс үш негізгі бағытта тоғысады: (1) жаһандану жағдайындағы ұлттық бірегейлік пен тарихи сананы сақтаудың әлеуметтік-педагогикалық императивтері; (2) «Альфа» буынының когнитивті-психологиялық ерекшеліктеріне негізделген цифрлық дидактика; және (3) білім берудегі инновациялық технологиялардың (геймификация, VR/AR) нақты әдістемелік әлеуеті.

Бірінші бағыт аясында отандық ғалымдардың соңғы зерттеулері ұлттық кодты сақтаудың шұғыл қажеттілігіне назар аударады. Мәселен, А.Т. Сманова [9, 67 б.] өзінің еңбектерінде «Адал азамат» тұжырымдамасы аясында жас ұрпақтың құндылықтық бағдарларын қалыптастыруда дәстүрлі тәрбие институттарының (отбасы, мектеп) цифрлық бәсекелестікке төтеп бере алмау мәселесін көтереді. Бұл ойды Е.К. Нұрлановтың [8, 112 б.] тарихи сананы жаңғыртуға арналған зерттеулері толықтырады; автор тарихты оқытудағы академиялық, мәтінге негізделген тәсілдің қазіргі оқушының танымдық сұранысын қанағаттандырмайтынын, оқиғалылықтан (event-based) гөрі тұлғаға (person-based) бағытталған тәсілдердің тиімділігін көрсетеді. Бұл еңбектер біздің зерттеуіміздің мазмұндық өзегін анықтауға негіз болды.

Екінші бағыт – цифрлық педагогика мен жаңа буын психологиясы. Соңғы жылдары «цифрлық аборигендер» теориясынан «Альфа» буынының ерекшеліктерін зерттеуге көшу байқалады. Д.И. Иманбекованың [6, 45 б.] зерттеулері осы буынның ақпаратты қабылдаудағы клиптік ойлауын, жоғары визуалды талаптарын және жылдам кері байланысқа тәуелділігін айқындады. Дәстүрлі сабақ олар үшін тым баяу және монотонды. Осыған жауап ретінде, Р.К. Керімбаева [7, 130 б.] секілді ғалымдар білім беруді геймификациялаудың практикалық аспектілерін зерттеуде. Олардың жұмыстары қарапайым ойын элементтерін (ұпай, бейдж) қолданудың өзі гуманитарлық пәндерге деген оқушы мотивациясын 25-30%-ға арттыратынын эмпирикалық тұрғыдан дәлелдеген.

Үшінші бағыт – иммерсивті технологиялар. Егер бұрын VR/AR технологиялары негізінен техникалық мамандықтарда қолданылса, соңғы 2-3 жылда гуманитарлық салаға белсенді ене бастады. Халықаралық деңгейде P. Kyriakidis пен оның әріптестерінің [10, 12 б.] мәдени мұраны виртуалды реконструкциялау бойынша (мысалы, Ежелгі Помпейді AR арқылы тамашалау) жобалары жоғары нәтиже көрсетті. Отандық педагогикада Г.С. Жүнісова [5, 22 б.] ұлттық дәстүрлерді (киіз үйді құру, асық ату) мобильді қосымшалар арқылы интерактивті модельдеудің алғашқы әдістемелік үлгілерін ұсынды.

Дегенмен, ғылыми әдебиеттерді талдау жүйелі әдіснамалық олқылықты анықтады. Т.Б. Базарбеков [4, 98 б.] атап өткендей, қазіргі зерттеулердің басым бөлігі не Сманова сияқты ғалымдардың терең этнопедагогикалық мазмұнын, не Керімбаева секілді практиктердің технологиялық формасын ғана бөлек қарастырады. Алайда, қазақтың бай этнографиялық мұрасы мен күрделі тарихи нарративтерін «Альфа» буынының когнитивті ерекшеліктеріне сай, мағынасын жоғалтпай, қызықты цифрлық өнімге (VR-саяхат, тарихи квест) айналдырудың ғылыми негізделген дидактикалық моделі әлі де жасақталмаған. Біздің зерттеуіміз дәл осы мазмұн мен форманың тиімді синтезін табуға бағытталған.

Жаһандану дәуіріндегі ұлттық бірегейлікті сақтау мәселесі, әсіресе «Альфа» буыны өкілдеріне төл тарих пен дәстүрді сіңіру, педагогика ғылымының алдындағы ең күрделі әрі өзекті міндеттердің бірі болып қала береді. Проблеманың түп-тамыры тек мазмұнда ғана емес, сол мазмұнды жеткізу формасы мен қазіргі баланың ақпаратты қабылдау психологиясы арасындағы үлкен методологиялық алшақтықта жатыр. Дәстүрлі этнопедагогика (К.Ж. Кожахметова, С.А. Ұзақбаева еңбектерінде негізделген) ұлттық тәрбиенің аксиологиялық (құндылықтық) және мазмұндық іргетасын қалағанымен, оның дидактикалық құралдары (әңгімелеу, жаттату, үлгі көрсету) қазіргі визуалды-клиптік ойлауға бейімделген ұрпақтың танымдық қызығушылығын толыққанды оята алмай отыр.

Осы тұста, инновациялық технологиялар (геймификация, VR/AR, мобильді қосымшалар) этнопедагогикалық мазмұнды «қайта орау» және «жаңғырту» үшін қуатты дидактикалық әлеуетке ие. Алайда, бұл интеграцияның ғылыми-теориялық негізі – технологияны құр мақсатсыз қолдану емес, оны этнопедагогиканың іргелі мақсаттарына бағындыру болып табылады.

Теориялық талдау көрсеткендей, интеграция екі деңгейде жүзеге асуы тиіс:

1. Мазмұндық-трансформациялық деңгей: Бұл деңгейде этнопедагогикалық материал (мысалы, тарихи оқиға, салт-дәстүр философиясы) құрғақ фактілер жиынтығынан белсенді, интерактивті тәжірибеге айналуы тиіс. Бұл – ақпаратты трансляциялау емес, оны трансформациялау үдерісі.
2. Мотивациялық-дидактикалық деңгей: Инновациялық технологиялар (әсіресе геймификация) оқушының ішкі уәжін ояту құралы ретінде қызмет етеді. Ұлттық тарихты оқу – «міндет» емес, қызықты «миссия» немесе «квест» деңгейіне көтерілгенде ғана, оқушы пассивті тыңдаушыдан белсенді зерттеушіге (active learner) айналады.

Әдіснамалық тұрғыдан алғанда, бұл синтез дәстүрлі тәсілдердің кемшіліктерін жойып, жаңа синергетикалық нәтиже беруге бағытталған. Мәселен, тарихты оқулықтан оқу (абстрактілі) мен сол оқиғаны VR көзілдірігі арқылы «бастан кешіру» (иммерсивті тәжірибе) арасындағы танымдық айырмашылық өте үлкен. Технология бұл жерде этнопедагогикалық мазмұнды тереңірек сезінуге, эмпатияны оятуға және сол арқылы құндылықтық бағдарды қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Төмендегі кестеде осы екі саланың әдіснамалық интеграциясының нақты мысалдары мен дидактикалық әлеуеті талданған.

 

Кесте 1. Этнопедагогика және инновациялық технологиялар: Әдіснамалық интеграция матрицасы

 

Этнопедагогикалық міндет (Мазмұн)	Дәстүрлі әдіс (Шектеулілігі)	Инновациялық технология (Дидактикалық әлеуеті)	Әдіснамалық синтез (Интеграцияланған тәсіл)
1. Тарихи сананы қалыптастыру (Мысалы, Орбұлақ шайқасы, Жәңгір ханның ерлігі)	Мәтіндік оқыту, мұғалімнің әңгімесі, суреттер. (Абстрактілі, оқиғадан тысқары қабылдау, төмен эмоционалды байланыс).	Виртуалды реконструкция (VR) (Иммерсивтілік, оқиғаның «ішінде» болу, визуалды-кеңістіктік қабылдау).	VR-экскурсия/Стратегия: Оқушы тарихты оқып қана қоймай, VR көзілдірік арқылы шайқас алаңын аралайды, Салқам Жәңгірдің тактикалық шешімдерін визуалды түрде көреді. Нәтиже: тарихи эмпатия.
2. Ұлттық дәстүрді таныту (Мысалы, «Тұсау кесу», «Бесікке салу» дәстүрлерінің философиясы)	Түсіндіру, үлкендердің айтуы, бейнероликтер. (Пассивті бақылау, қазіргі өмірмен байланыстың әлсіздігі, «ескірген» деген стереотип).	Интерактивті сторителлинг (Мобильді қосымша) (Таңдау еркіндігі, белсенді қатысу, жылдам кері байланыс).	Интерактивті симулятор: Оқушы мобильді қосымша арқылы дәстүрдің өзіне қатысады. Мысалы, «Тұсау кесу» рәсіміне виртуалды дайындық (қажетті атрибуттарды табу), таңдау жасау.
3. Этнографиялық білімді меңгерту (Мысалы, киіз үйдің құрылысы, ұлттық ою-өрнектердің семантикасы)	Музей экспонаттары, оқулықтағы сызбалар, жаттау. (Статикалық, функционалдық мәнін түсінбеу, практикалық дағдының болмауы).	Геймификация (Ойындандыру) (Бәсекелестік, ұпай жинау, деңгейге көтерілу, мотивация).	«Этно-крафт» ойыны: Оқушыларға киіз үйді виртуалды түрде «құрастыру» тапсырмасы беріледі. Әрбір дұрыс орналасқан бөлік (шаңырақ, уық) үшін ұпай алады. Нәтиже: құрылымын жаттап қана қоймай, оның философиясын түсінеді.
4. Ұлттық құндылықтарды сіңіру (Мысалы, «жеті ата» институты, үлкенге құрмет)	Мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, ата-ананың тәрбиесі. (Мораль оқу, жасандылық, қазіргі баланың тіліне аударылмаған).	Толықтырылған реалий (AR) (Нақты әлем мен цифрлық ақпаратты біріктіру, контекстік білім беру).	AR-жоба «Тірі шежіре»: Оқушылар өздерінің жеті атасының схемасын жасайды. Телефон камерасын атасының суретіне апарғанда, AR технологиясы арқылы ол туралы қысқаша ақпарат, видео немесе аудио (әкесінің естелігі) шығады.

 

Этнопедагогика мен инновациялық технологиялардың интеграциясы – бұл ұлттық мұраны сандық дәуірдің «тіліне» аударудың тиімді әдіснамасы. Технология бұл жерде өздігінен мақсат емес, керісінше, этнопедагогиканың терең мазмұнын заманауи баланың санасына эмоционалды, қызықты және интерактивті жолмен жеткізетін дидактикалық көпір қызметін атқарады.

«Z» (шартты 1997-2010 жж.) және «Альфа» (2010 ж. кейін) буындарының когнитивті-психологиялық ерекшеліктері дәстүрлі, мәтінге негізделген (логоцентристік) педагогикалық парадигманың тиімділігін түбегейлі төмендетті. Бұл буындар ақпараттық тасқын жағдайында өскен «цифрлық аборигендер» ретінде ерекшеленеді: оларға клиптік ойлау (ақпаратты үзік-үзік, визуалды қабылдау), көпміндеттілікке бейімділік (multitasking) және пассивті тыңдаудан гөрі белсенді қатысуға (interactivity) деген жоғары талап тән. Ұлттық дәстүр мен тарих секілді абстрактілі және терең мазмұнды осы ұрпаққа жеткізу – білім беру мазмұнын технологиялық тұрғыдан толық қайта қарауды қажет етеді.

Осы тұрғыда, инновациялық әдістердің дидактикалық әлеуеті зор.

1. Білім беруді геймификациялау (Ойындандыру). Бұл – тарихты «міндетті пәннен» қызықты «миссияға» айналдырудың негізгі құралы. Оның дидактикалық әлеуеті оқушының ішкі уәжін (мотивациясын) оятуда жатыр. Ұпай жинау, деңгейге көтерілу, бәсекелестік және сюжеттік желі (нарратив) – бұл күрделі этнографиялық материалды немесе тарихи оқиғалар хронологиясын меңгерудегі психологиялық кедергілерді жояды. Оқушы қателесуден қорықпайтын, жылдам кері байланыс алатын ортаға түседі.
2. Иммерсивті технологиялар (VR/AR). Бұл әдістердің дидактикалық құндылығы – абстрактілі білімді сезімдік-тәжірибелік деңгейге көшіру. «Альфа» буыны үшін оқулықтағы «Орбұлақ шайқасы» туралы мәтін ешқандай эмоционалды әсер бермеуі мүмкін. Алайда, VR көзілдірігі арқылы сол шайқас алаңын виртуалды түрде «аралау», яғни иммерсивті тәжірибе алу – тарихи эмпатияны оятады. AR (толықтырылған реалий) технологиясы музейдегі жәдігерді немесе оқулықтағы киіз үй суретін «тірілтіп», оның құрылымын 3D форматында зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл – танымдық қатысудың (cognitive presence) ең жоғары формасы.
3. Мобильді қосымшалар және интерактивті медиа-контент. Бұл құралдар «кез келген жерде, кез келген уақытта» (ubiquitous learning) және «микро-оқыту» (microlearning) қағидаттарын жүзеге асырады. Баланың назары қысқа болғандықтан, мобильді қосымша арқылы ұлттық дәстүр туралы 5 минуттық интерактивті сабақ немесе тест ұсыну – бір сағаттық дәрістен әлдеқайда тиімдірек.
4. Жобалық оқыту (Project-Based Learning — PBL). Бұл әдіс – жоғарыда аталған барлық технологиялардың басын біріктіретін синтетикалық платформа. PBL аясында оқушылар жай ғана ақпаратты тұтынбайды, олар ұлттық тарих негізінде өздерінің цифрлық өнімін (мысалы, ата-бабасы туралы интерактивті шежіре-сайт, ұмыт қалған дәстүр туралы видео-подкаст немесе AR-музей) жасайды.

Жалпылай келе, бұл әдістердің дидактикалық әлеуеті – олардың ұлттық мазмұнды «Z» және «Альфа» буындарының ақпараттық «тіліне» аудару қабілетінде жатыр. Олар білім беру парадигмасын «дайын білімді беруден» – «білімді бірлесіп іздеуге, жасауға және тәжірибе арқылы сезінуге» қарай трансформациялайды.

Ұлттық мұраны жаңғырту және оны келешек ұрпаққа жеткізуде тиімділігі жоғары, ғылыми негізделген заманауи педагогикалық стратегияларды қалыптастыру – қазіргі білім беру жүйесінің стратегиялық міндеті. Осы орайда, біз бірнеше негізгі бағытты ұсынамыз. Біріншіден, білім беру парадигмасын «ақпараттық-репродуктивті» (дайын білімді жаттату) тәсілден «иммерсивті-тәжірибелік» (сезіну, бастан кешіру) тәсілге түбегейлі көшіру қажет. Бұл стратегия этнопедагогикалық мазмұнды (тарихи оқиға, салт-дәстүр) VR/AR технологиялары арқылы виртуалды реконструкциялау арқылы жүзеге асады. Нәтижесінде, оқушы пассивті тыңдаушыдан оқиғаның белсенді қатысушысына айналып, тарихи эмпатия қалыптасады. Екінші ұсыныс – «цифрлық этно-геймификация» әдіснамасын кеңінен ендіру. Бұл – ұлттық тарих пен дәстүрді «Альфа» буынының қабылдауына сай, қызықты ойын механикалары (сюжеттік квесттер, миссиялар, ұпай жинау) арқылы бейімдеу. Мақсат – оқушының сыртқы бағаға тәуелділігін төмендетіп, ішкі танымдық уәжін (мотивациясын) ояту. Үшінші маңызды стратегия – «конструктивті-жобалық тәсілді» (PBL) негізге алу. Бұл стратегияда оқушылар ұлттық мұраны тек тұтынушы ғана емес, оны сандық форматта жасаушы және тасымалдаушы ретінде әрекет етеді. Мысалы, отбасылық шежіре негізінде интерактивті мобильді қосымша жасау немесе ұмыт қалған дәстүр туралы AR-көрме ұйымдастыру. Қорытындылай келе, бұл стратегиялардың табыстылығының кепілі – технологиялық форма мен терең этнопедагогикалық мазмұнның ажырамас аксиологиялық (құндылықтық) синтезінде жатыр. Технология – құрал ғана, ал басты мақсат – ұлттық бірегейліктің іргетасы болып табылатын құндылықтарды ұрпақ санасына сіңіру болып қала береді.

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 

1. Тоқаев Қ.К. Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары: Қазақстан халқына Жолдауы. 2023 жылғы 1 қыркүйек // Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты [Электрондық ресурс].: https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-192011
2. Тоқаев Қ.К. Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс: Ұлттық құрылтайдың үшінші отырысында сөйлеген сөзі (Атырау, 15 наурыз 2024 ж.) // Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты [Электрондық ресурс]. –: https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ulttyk-kuryltaydyn-adal-adam-adal-enbek-adal-tabys-atty-otvrysynda-soylegen-sozi-1532024
3. Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика: монография. – Алматы: Ғылым, 1998. – 317 б.
4. Базарбеков Т.Б. Этнопедагогикалық мазмұн және цифрлық форма: қазіргі білім берудегі әдіснамалық синтез мәселелері // Қазақстанның ғылымы мен өмірі = Наука и жизнь Казахстана. – 2024. – № 1 (155). – Б. 98–105.
5. Жүнісова Г.С. Ұлттық дәстүрлерді танытуда мобильді қосымшалардың дидактикалық әлеуеті («Киіз үй» жобасының мысалында) // Информатика. Физика. Математика. – 2022. – № 4. – Б. 22–29.
6. Иманбекова Д.И. «Альфа» буынының когнитивті ерекшеліктері және оның білім беру үдерісіне әсері: клиптік ойлау феномені // Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы. – 2023. – № 1 (93). – Б. 45–53.
7. Керімбаева Р.К. Гуманитарлық пәндерді оқытуда геймификация әдістерін қолданудың эмпирикалық негіздемесі // Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің Хабаршысы. «Педагогика ғылымдары» сериясы. – 2023. – № 3 (79). – Б. 130–139.
8. Нұрланов Е.К. Тарихты оқытудағы тұлғаға-бағытталған тәсіл: тарихи сананы жаңғыртудың әдіснамасы // Otan taryhy = Отечественная история. – 2022. – № 4 (60). – Б. 112–120.
9. Сманова А.Т. «Адал азамат» тұжырымдамасы аясында оқушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыру // Педагогика және психология. – 2023. – № 2 (55). – Б. 67–75.
10. Kyriakidis P., Doulamis A., Ioannides M. Immersive technologies (VR/AR) for cultural heritage education: The Pompeii digital reconstruction project // Digital Applications in Archaeology and Cultural Heritage. – 2022. – Vol. 25 (e00215). – pp. 1–12.