Дәріс құрылымы
Тақырыбы: «Тұқымқуалайтын ауруларға арналған диагностика, профилактика және емдеу шаралары».
Мақсаты: Тұқымқуалайтын патологияны алдын-алудағы генетикалық негізін, жанұяны жоспарлауды, медико-генетикалық кеңес беріді оқып білу.
Дәрістің жоспары:
1. Тұқымқуалайтын патологияда мутациялық салмақтың әсері.
2. Тұқымқуалайтын патологияны алдын-алудың генетикалық негізі.
3. Тұқымқуалайтын патологияны алдын-алудағы генетикалық шаралар.
4. Медико-генетикалық кеңес беру.
Дамыған елдерде жанұя құруды жоспарлау кеңінен қолданылады, өйткені әрбір жанұя дені-сау балалардың болуын армандайды және де ауру баланың пайда болуы, әрбір келесі жүктіліктің соңын қауып-қатерге әкелуін ұстап тұрады. Барлық тұқымқуалайтын патология, жоғарғы ұрпақтардан алынған мутация салмағымен анықталынады.
Дәрігерлер үшін мутационды салмақтың зардаптары:
1 – шіден дәрігерлік жәрдемге жоғарғы талаптар және 2-ден аурулардың өмір сүру ұзақтығының төмендеуі болып табылады.
Дәрігерлік жәрдемнің негізгі түрлеріне жатқызуға болады:
1-ші туа біткен ақаулар кезінде – балалар хирургиясы;
2-ші хромосомды аурулар кезінде — әлеуметтік қолдау;
3-ші генді аурулар кезінде – дәрігерлік емдеу және әлеуметтік қолдау.
(Оларды күтудегі экономикалық жұмсалған қаражат, мүгедектік)
Тұқымқуалайтын патологияны алдын-алудағы
генетикалық негіздері
Тұқымқуалайтын ауруларды алдын-алуды 3 түрге бөлеміз:
1. Алғашқы алдын-алу. – Ауру балаға жүкті болып қалмауды ескерту (бала тууды жоспарлау, мекен-ететін ортаны жақсарту).
Баланы тууды жоспарлау кезінде келесілер есепке алынады:
1) Әйелдердің оптимальді репродуктивті жасы (21-35 жасқа дейін).
2) Тұқымқуалайтын немесе туа біткен патологияға жоғарғы жағдайдағы қауып-қатерде, баланы туудан бас тарту.
3) Жақын туыс арасындағы некелесуде, бала туудан бас тарту.
2. Екінші алдын-алу. – Ұрық ауруының жоғары ықтималы, немесе ауруды пренатальді диагностикалау жағдайында жүктілікті тоқтату жолымен жүзеге асырылады.
3. Тұқымқуалайтын патологияны үшінші алдын-алу жолы – бұл патологиялық генотиптердің көрінуін коррекциялау.
Тұқымқуалайтын аурулар немесе тұқымқуалаңға бейімделген аурулар кезінде қолданылады. Бұл құрсақ ішінде немесе туылғаннан кейін жасалатын емдік шаралар болуы мүмкін (құрсақ ішінде – резус –сәйкесті емес, галактоземияны – емдеуге болады).
Туылғаннан кейінгі емдеу немесе коррекциялау галактоземия, фенилкетонурия, целиакия кезінде қолданылады.
— Целиакия – ұнтақ ботқасын (манная каша) жеген кезде пайда болады. Бұндай балаларда дәнді ақуызы-глютенге аллергия. Тағамнан глютенді алып тастайтын болса, бала ауыр асқаза-ішек трактісі патологиясымен ауырмайды.
Алдын-алудың үшінші принципінде – ауруды ерте диагностикалау (бірнеше күн ішінде), емдеудегі –алдын-алу әдісін қолдану болып табылады.
Тұқымқуалайтын патологияны алдын-алудағы
генетикалық тәсілдер
1. Тұқымқуалайтын патологиясы бар ұрықты және іштегі нәрестені элиминациялау (алып тастау). Спонтанды аборттар және уақытысынан бұрын болатын түсіктер түрінде өтеді (50 % тоқтатылған жүктіліктер туа біткен ақаулар немесе тұқымқуалайтын аурулармен байланысты).
Пренатальді диагностикалауды өткізу тұқымқуалайтын ауруларды табуға мүмкіндік береді және әйелдің келісімімен жүктілікті тоқтатуға болады.
Ұрық клеткалары деңгейіндегі ген инженериясы.
Тұқымқуалайтын ауруларды алдын-алу эффективті болады, егер зиготаға қызметі бойынша мутантты алмастыратын генді енгізсе, және бұл тұқымқуалайтын аурудың пайда болу себебін жояды.
Бұл мүмкін:
1. Патологиялық аллельдің кері мутациясы.
2. Қалыпты генді жұмысқа қосу, егер ол қоршалған болса.
3. «Мутантты генді» зшіру (сөндіру).
Бұл міндеттер күрделі, бірақ болашақта қолданылады, өйткені адам генінің ұрық клеткаларын коррекциялау үшін алдын-ала жағдай жасау әлдеқашан құрылған:
1. Адам геномының алғашқы шифрінің шешілуі.
2. Химиялық немесе биологиялық синтез негізінде кез-келген гендерді таза түрінде алуға болады (глобин гені – жасанды жолмен алынған ең алғашқы гендердің бірі).
3. Адам геномында гендерді қосудың әртүрлі векторлары немесе таза түріндегі, немесе жолдары бар.
4. Химиялық мутагенезге бағытталған әдістер белгілі локустағы мутацияны индуцирлеуге мүмкіндік береді (патологиялық аллельден қалыптыға).
3. Жанұяны жоспарлау
— Ауру баланың туылуы қатері жоғары болғанда және пренатальді диагностикалау болмаған кезде баланы туудан бас тартуға кеңес береді.
— Қандас туыстар арасындағы некелесуден бас тарту, өйткені олар тұқымқуалайтын ауру баланың туылу мүмкіндігін жоғарылатады (қос туысқандық сибстер-деңгейіндегі қандас туыстардың некелері жер шары тұрғындарының 20 % және 8,4 % балалар туыстас ата-аналардан туылғаны тіркелді).
4. Қоршаған ортаны қорғау.
Адамдағы тұқымқуалайтын өзгергіштік жаңа мутациялармен толықтырылады.
1. спонтанды – гендер үшін кездейсоқ және сирек.
2. Индуцирленген – химиялық, биологиялық және физикалық факторлар әсерінен пайда болады.
Индуцирленген мутагенез – бұл тұқымқуалайтын аурулардың қосымша қайнар көзі.
Тұқымқуалайтын патологияны алдын-алу үшін, популяцияда бұл факторларды жою керек болады.
Медико-генетикалық кеңес беру – бұл медициналық көмек көрсетудің арнаулы маманданған түрі, тұқымқуалайтын ауруды алдын-алудың ең көп таралған түрі болып табылады.
Дәлелденген диагноз негізінде тұқымқуалау патологиясымен туылатын баланы болжау жүргізіледі.
Медико-генетикалық кеңес беру үшін көрсетулер:
1 – жанұяда тұқымқуалайтын ауру барын күдіктену немесе белгіленген болса (спонтанды аборттар, баланың ақыл-ойының және т.б.);
2 – қандас туыстардық некелесулер;
3 – алғашқы 3 айдағы жүктілікте тератогендердің әсері;
4 – жүктіліктің жаман халде өтуі.
Дәрігер-генетик 2 қызметті атқарады:
1-шісі, диагнозды қою;
2-шісі, ұрпақтың денсаулығына болжау жасайды.
Келесі әдістерді қолданады:
1. Клиникалы-генеалогиялық;
2. Цитогенетикалық зерттеу;
3. Биохимиялық, иммунологиялық әдістер.
Пренатальді диагностикалау
Бұл медицинадағы комплексті аймақ, УДЗ (ультро-дыбысты зерттеу), хорионбиопсияны, амнионцентозды, бұлшық ет биопсиясы және ұрық терісі, лабораториялық әдістер қолданылады (цитогенетикалық, биохимиялық, молекулярлы-генетикалық).
Пренатальді диагностикалау әдістері 3 топқа бөлінеді:
1. Електен өткізілу (просеивающие);
2. Инвазивті емес (неизвазивные);
3. Инвазивті.
Әрбір әдістің өзіндік көрсетулер және қарсы куәлейтін әдістері бар.
Әдісті таңдау жүкті әйелдің халіне жанұядағы жайдайына байланысты алынады.
1. Електен өткізілу әдістері (просеивающие методы) — тұқымқуалайтын немесе туа біткен патологиялы баланың туылу қауіпі жоғары әйелдерді анықтауға мүмкіндік береді (мысалы: жанұяда оларды пренатальді диагностикалау үшін, «електен өткізуіне» медико-генетикалық кеңес береді).
Диагностикалау үшін көрсетулер:
1. Жасы 35-те және одан жоғары (еркектер үшін 45 жас және одан жоғары);
2. Жанұяда немесе популяцияда тұқымқуалайтын патологияның болуы.
3. Қант диабеті (сахарный диабет), эпилепсия, дәрі-дәрмектік терапия, жүкті әйелдегі инфекция.
2. Инвазивті емес әдістер – қазіргі уақытта бұз УДЗ. УДЗ-лер жетілудегі туа біткен ақауларды, ұрықтың функциональді жағдайын және оның провизорлық мүшелерін (плацентаны, қабықшаны) анықтауға мүмкіндік береді.
УДЗ –мерзімдері: жүктіліктің 10-13; 20-22; 30-32 апталары.
УДЗ – бұл електен өткізетін және дәлдеп, анықтайтын әдіс.
3. Инвазивті әдістер — жүктіліктің қай кезеңі болса да эмбрионның, ұрықтың жасушаларын және ұлпаларын алу.
— Хорион – және плацентобиопсия – жүктіліктің 7-ден 16-аптасындағы хорион қылшықтарын және плацентаның кішкентай кесектерін алу үшін қолданады.
Үлгілер негізінде тұқымқуалайтын ауруларды диагностикалауда лабораториялық зерттеулер өткізіледі.
— Амнионцентоз – бұламнион клеткалары және ұрық тұратын жердегі (15-ші -18-ші апталарда жүргізеді). Ұрық жанындағы сұйықтықты алу үшін ұрық қапшығын тесу.
— Кардоцентоз- бұл кіндіктен қан алу (20-шы аптада). Бұл цитогенетикалық зерттеулер жасау үшін қажет. Хромосомдық ауруларды, ұрықішілік инфекцияларды диагностикалау үшін, лимфоциттерді өсіреді.
— Ұрық ұлпасының биопсиясы – ауыр тұқымқуалайтын ауруларды – (ихтиоз, эпидермолиз), Дюшенна дистрофиясы (ұрық бұлшық еті биопсиясы) диагностикалау үшін (дені сау адамдарда – дистрофин ақуыз бар, ол арнайы антиденелермен өңделеді, ал ауруларда ол анықталынбайды).
(Дюшен-дистрофиясы — азғындау, бұзылу, жоғалу).
Тіндердегі зат алмасудың бұзылысынан оның құрылымының бұзылуы. Бұл нерв жүйесінің қоректендіру (трофикалық) қызметінің бұзылуына байланысты болады.
Әдебиет:
Негізгі
1. Стамбеков С.Ж.,Петухов В.Л. Молекулалық биология. Новосибирск, 2003
2. Мушкамбаров Н.Н., Кузнецов С.Н. «Молекулярная биология». Учебное пособие для студентов медицинских вузов, Москва: Наука, 2003, 544с.
3. Фаллер Д.М., Шилдс Д. «Молекулярная биология клетки». Руководство для врачей. Пер. с англ. М.: БИНОМ – Пресс, 2003.-272с.
Қосымша:
1. Уилсон Дж., Хант Т. «Молекулярная биология клетки». Сборник задач. Пер. с англ.-М., Мир, 1994.-520с.
2. Казымбет П.К., Мироедова Э.П. «Биология». Учебное пособие для студентов медицинских вузов.- Астана, 2006,2007.
Бақылау сұрақтар:
1. Тұқымқуалайтын ауруларды алдын-алуда қанша түрлері бар.
2. Медико-генетикалық кеңес берудегі негізгі принциптер.
3. Пренатальді диагностикалау неге негізделген.