8. Қазақ дүниетанымындағы «зауал» және «нәубет» ұғымдары
Ислам дінін қабылдағаннан кейін қазақ тілінің сөздік қорына араб тілінен бірқатар сөздер, ұғымдар енді. Кейбір сөздердің мағыналары баз-баяғы қалпында сақталса, енді кейбір сөздердің қолданылу аясы кеңейе түсті.
Араб тілінен енген ұғымдардың бірі «Зауал» сөзі «түстен кейінгі уақыт», «жаза», «сазай», «апат», «өлім» және «басқа төнген қатер», «жазасын алар уақыт» деген бірнеше мағыналарды білдіреді.
Халық аузында «Менменге – зауал, жүйрікке – тұмар» деген де сөз бар.
Сонымен қатар қазақ шешендік сөздерінде:
Жуан созылып,
Жіңішке үзіліп қалатын,
Құс қанатымен ұшып,
Құйрығымен қонатын,
зауал кездесті, – делінеді.
Ал Шал ақын болса:
Кемімеспін енді деп,
Зауалды жалған дүниеге,
Біле білсең таспаңдар
Қарсы жүрген адамың,
Басын исе достық қыл,
Жеңілсе дұшпан достық қыл,
Аяққа салып баспаңдар, – деп жырлайды.
Кейбір адамдар тарапынан зауал сөзі «Зауалың болғыр!», «Құдай зауалыңды берсін!» деген қарғыс ретінде де қолданылған.
Қасиетті Құранда Алла Тағала тарапынан күнәһар халықтарға жіберген зауалдары туралы баяндалған аяттар көптеп кездеседі. Мысалы, Ағраф сүресінде: «Біз оны (Нұхты) және онымен бірге болғандарды кемеде құтқарып, Біздің аяттарымызды өтірік дегендерді суға батырып жібердік» делінсе, келесі бір аятта: «Лұт өз қауымына: «Сендер әйелдерді қойып, нәпсілеріңді қандыру үшін еркектерге бардыңдар», – деді. «Лұт пен оған ергендерді құтқардық. Ғад қауымының үстіне тас жаңбыр жаудырдық», – делінеді.
Нұх пайғамбардың қауымы Жаратушының аяттарын өтірік дегендері үшін жазаланып, топан суға батырылған. Ғад қауымының еркектері жаппай қызтекелікке салынғаны үшін Жаратушы оларға тас боран жаудырған. Адам қауымының азғындауынан болған апаттар мен зауалдар тізбегі бұл оқиғалармен ғана шектелмейді.
«Зауал» сөзі «нәубет» ұғымымен қатар жүреді. «Зауал» сөзінің мағынасы кең ауқымды әрі ұзақ уақытты қамтыған, аса қорқынышты, қайғы-қасірет түсінігін білдірсе, «нәубет» белгілі бір халықтың немесе жеке адамның басына уақытша ғана түскен қиындығы болып табылады.
«Нәубет» сөзі де араб тілінен енген кірме сөздердің біріне жатады. Негізгі мағынасы – «апат», «кесапат», «ауыртпалық» және «қиыншылық».
Өз кезегінде Сүйінбай ақын:
Иманы жолдас болсын, балаң өлсе,
Кім тоқтайды, адамға нәубет келсе, — десе,
Ақын Қ.Жұмағалиев:
Қас пен достың құртып мысын,
Тақ құдіретін сезген-ді,
Басқа нәубет түсіп бүгін,
Бар қызықтан безді енді, — дейді.
Қазақ халқы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарының, Ресейге бодан ел болғаннан кейінгі репрессия мен ашаршылықтың, Ұлы Отан соғысы жылдарының нәубетін көріп, ауыр азабын тартты. Көзі ашық, көкірегі ояу зиялы қауым өкілдері халық басына төнген нәубет жылдарды туынды шығармаларына арқау етті.
М.Шахановтың «Нарынқұм зауалы» поэмасы, 1970 жылы Д.Досжановтың «Зауал» атты романы жарыққа шықса, 1990 жылы З.Қыстаубаевтың «Нәубет» атты публицистикалық ой-толғаулары, 2000 жылы Т.Отарбайтегінің «Зауал», 2005 жылы А.Әбілов пен О.Асылбаевтың «Зауал» атты әңгімелер жинағы жарияланды.
Аталмыш авторлардың еңбектерінде «зауал» мен «нәубет» ұғымдары әр түрлі қырларынан танылған. Бір шығармаларда қазақ ұлтының небір қиын күндерді бастан өткергендігі баяндалса, келесі бір шығармаларда адам баласы өзінің нәпсісін тізгіндей алмау салдарынан зауалға ұшырайтындығы жазылған. «Зауал» мен «нәубет» ұғымдары халық жадында бастан өткерген қиын-қыстау күндерді айшықтауда.