ДИСЛОКАЦИЯ (латынша «дислокатио – ығысу») – кристалдық тордың атомдық (кристалграфиялық) жазықтықтарының дұрыс орналасуының бұзылуының салдарынан пайда болатын ақауы. Дислокацияның кристалдардың өзге ақауларынан өзгешелігі – шағын аймақта кристалды тесіп өтетін сызықтың маңайында шоғырланған атомдардың тұрақты алмасу жазықтығының бұзылуы болып табылады. Дислокацияның қарапайым түрлері: шеткерілік және винттік дислокациялар. Идеал кристалдарда көршілес атомдық жазықтықтар кристалдың бүкіл бойында параллел орналасқан; егер кристалдың ішінде атомдық жазықтықтардың біреуі үзілген болса (1-сызбадағы а жағдай), онда шеткерілік дислокация пайда болады, «артық» жарты жазықтықтың шеті дислокацияның өсі болады. Айырғыштығы жоғары электрондық микроскоппен бақылағанда атомдық қатарлардың орна-
1-сызба. Шеткері дислокация: а – атом-
ласуы көрінеді (1-сызбаның б жағдайы). дық жазықтықтың үзілуі; б – крис-
Винттік дислокацияның көрінісі 2-сызбадағы талдағы дислокацияның электрондымикроскоптық бейнесі; в – дислокация
а жағдайда бейнеленген. Винттік дислокация ядросындағы атомдардың орналасу жағдайында бірде-бір атомдық жазықтық сұлбасы
кристалдың ішінде аяқталмайды.
Барлық молекулааралық күштер өздерінің табиғаты бойынша электрлік күштер болып табылады. Осы күштер салыстырмалы түрде алыс орналасқан молекулалардың арасында тартылыс және жақын орналасқан молекулалар арасында тебіліс тудырады. Қатты денелердің серпімділік қасиеттері де осы күштер арқылы түсіндіріледі. Материалды созған кезде атомдар аралығындағы ара қашықтық аздап қана артады, сол себепті қорытқы созылу оны тудырған м е х а н и к а л ы қ кернеуге пропорционал (осы тәуелділік Гук заңында өрнектелген) болады. Дене сығымдалған кезде атомдар жақындайды, сонда ығысу ретінде атомдар қабатын бір-біріне қатысты сырғытады.
2-сызба. Винттік дислокация: а – кристалл атомдарындағы дислокация- ның орналасу сұлбасы; б – винттік дислокацияның шығыңқы кристалдың беті; в – винттік дислокацияның шығысында пайда болған, парафин кристалындағы спиральдың өсуі
Тіптен кристалдық құрылымы болатын қатты денелердегі атомдар кристалдағы орташа қалпының маңайында үздіксіз тербеліс жасайды. Қыздырылған кезде таза қатты денедегі тербелістер едәуір қарқынды болады. Сонымен қатар, егер де жылу энергиясы атомдарды біріктіріп ұстап тұрған күштерді жеңе алатындай жеткілікті болса, онда кристалдық құрылым «ыдырайтын» болады, қатты дене балқиды. Таза металдың монокристалы берік болмайды екен. Бұл жайт кристалдық тордың кемелденбегенінен, дислокацияның болуынан туындайды.