БЕТТІК КЕРІЛУ – екі фазаны (денені) ажырату бетінің бірлік ауданының пайда болуының қайтымды изотермиялық жұмысымен анықталатын осы беттің термодинамикалық сипаттамасы.Дж/м2 немесе Н/м бірлігімен өлшенеді. Ажырату беті сұйық болған жағдайда беттік керілуді контурдың бірлік өлшемі- не әсер етуші және фазаның беріл- ген көлемдерінде бетті мүмкіндігін- ше кішірейтуге әрекеттенетін күш ретінде қарастыруға болады. Кон- денсацияланған екі фазаның шека- расындағы беттік керілу әдетте фа- зааралық керілу деп аталған. Жа- ңа беттің пайда болуы зат молеку-
лаларының дене көлемінен беттік Атомдық және молекулалық деңгейлерде әсер қабатқа ауысуы кезіндегі молекула- ететін электрлік күштер заттардың ішінде молекулаларды ұстап тұратын оның пішіні мен
аралық ілінісу (когезиялық) күшін беріктігін қамтамасыз ететін ілінісу күшін тудыжеңуге жұмсалады. Беттік қабаттағы рады. Тепе-теңдік күйде тарту күші ретінде де, тебу күші ретінде де әсер етеді. Тарту күші ретінде
молекулааралық күштердің тең- әсер еткенде затты «жабыстырады», осы жайт әсерлі күші нөлге тең емес (дене кө- атомдардың бір-бірімен бірігіп кетуіне кедергі келтіреді, оларды бір-бірінен белгілі бір қашықтықта
леміндегідей) және ілінісу күші ар- ұстайды. Ілінісу сұйықта айқын байқалады. Әрбір тық фазаның ішіне қарай бағытта- атомға жан-жағынан бірдей күштер әсер етеді, сұйықтың көлемінің ішінде қорытқы күш нөлге тең.
лады. Сонымен, беттік керілу – бет- Сол себепті сұйықтың ішіндегі әрбір молекуланы тік (фазааралық) қабаттағы молеку- оны жан-жағынан қоршаған барлық молекулалар бірқалыпты өздеріне тартады, осы күштердің лааралық күштердің есесі қайта- барлық әсерлерінің қосындысы нөлге тең (яғни
рылмағандықтың немесе фаза кө- күштер өзара теңгеріледі). Сұйықтың бетіндегі леміндегі еркін энергиямен салыс- оның астынан әсер ететін тарту күшіне қарсы күш жоқ. Сондықтан сұйықтың бетінде жатқан мо-
тырғанда беттік қабаттағы еркін лекула сұйықтың ішіне тартатын күштің әсеріне энергияның артықтығының өлшемі ұшырайды. Сұйық бетіндегі молекулалардың саны мүмкін болғанша аз (минимум) болуға ұмтылады,
болады. Жылжымалы (ақпалы) сол себепті бет керілген пленка секілді кернеулі боласұйықтар үшін беттік керілу – еркін ды. Беттік керілу эффектісі ұсақ тығыз денелердің (мысалы, кәдімгі иненің немесе кейбір жәндіктердің)
беттік энергияға тең шама. су бетінде «жүзуіне» мүмкіндік береді.
Сыртқы әсерлердің ықпалы тимейтін кездегі сұйықтың беттік керілуі шар пі- шінінде болады (шар беті ең кіші бет және беттің еркін энергиясының ең аз болуы). Егер фазалардың көлемдері мо- лекулалардың өлшемдерімен салыстыр- ғанда жеткілікті шамадан үлкен болса,
Сұйықта ілінісу күші пайда болады. Сұйықтың беттік керілу беттің шамасы мен пішініне әрбір атомына жан-жақтан бірдей күштер
әсер ететіндіктен, оның көлемінің ішіндегі тәуелді болмайды. Температура артқанда, қорытқы күш нөлге тең болады. Бірақ сонымен бірге беттік-активті заттардың сұйықтың бетіне есесі қайтарылмаған әсер етуі кезінде беттік керілу кішірейеді.
(компенсацияланбаған) күш әсер етеді, осы
күш сұйықтың молекулаларын оның көлемінің Металдардың балқымаларының беттік ішіне тартады. Нәтижесінде сұйықтың керілуі сұйықтар арасындағы ең үлкені
беті оған серпімді пленка керілгендей болады. Беттік керілу эффектісі кейбір шыбын- болып табылады.
шіркейдің, жәндіктердің немесе массалардың Оңай жылжитын сұйық-газ (бу) несу айдындарының бетінде суға шөгіп кетпей
сырғанауына мүмкіндік береді. Атомдық месе сұйық-сұйық шекараларындағы және молекулалық деңгейлердегі әсер ететін беттік керілуді, мысалы, тік түтіктің (ста- электрлік күштер ілінісу күштерін тудырады. Осы күштер де беттік керілуге қосымша «жәрдемдеседі». Сұйықтың бетіндегі молекулалардың арасында әсер ететін күштер сұйықты керілген «пленкаға» ұқсас болуға мәжбүрлейді.
лагмометрдің) ұшынан ағып шығып үзілетін тамшының массасы бойынша; сұйыққа газ көпіршігін ендіруге қажет үлкен қысым бойынша; беттің үстінде
томпайып жататын тамшының пішіні Сұйықтың әрбір молекуласы өзінің кездейсоқ бойынша өлшеуге болады. көрші молекулалардың тарапынан тартылысқа ұшырайды және оның өзі де оларды тартады.
Сұйықтың беті бойынша әсер ететін, Сұйықтың бір бөлігінің (массасында) ішіндегі осы бетті шектейтін әрі осы бетті ең аз әсер ететін тартылыс күштер өзара бір-бірінің есесін қайтарады (яғни компенсациялайды).
шамаға (минимумға) дейін қысқартуға Бірақ сұйықтың бетіндегі тарту күштері ұмтылатын сұйық бетіне перпенди- тек ішке қарай бағытталған (сұйық бөлігінің сыртында әлгі күштерге қарсы әсер ететін куляр күш беттік керу күштері деп
молекулалар жоқ). Осының нәтижесінде сұйық
аталған. массасының беті кернеу астында болады.
Егер сұйық молекулаларының өзара Беттік керілу күші су тамшысының бетіне
«пленкаға» ұқсас әсер етеді, осыдан су там-
тартылыс күштері сұйық молекулала- шысына сфералық пішін беріп тұтастырып жинақтайтын болады.
рының қатты дененің тарту күшінен аз (кем) болса, онда сұйық қатты дене бетіне жұғады. Егер де сұйық молекулалары мен қатты дене молекулаларының өзара әсерлесу күштері сұйықтың молекулаларының өзараәсерлесу күштерінен кем болса, онда сұйық қатты дене бетіне жұқпайды.