ДОС СЫРЫ
Біз қостан шыққанда ымырт жабылып, қас қарая бастаған еді. Жайлаудың шыбын-шіркейсіз қоңыр салқын кеші жанға өзгеше жайлы. Күндізгі ызың-шудан беймаза болған тау сілебелері самал лебіне бетін төсеп үнсіз тұр. Ұзақ жол жүрген күн батысқа ақ жолақ орамалын қалдырып кетіпті.
Ирелеңдей қашқан тау жолымен көтеріліп келеміз. Құлағын кезек қайшылаған аттар солқылдата аяңдап, бастарын шұлғиды.
Біз екеуміз. Жанымдағы – менен екі-үш жас үлкендігі бар, қой көзді, қара бұйра шашты, өңді жігіт. Біз шығып келе жатқан таудың арғы етегінде қой бағады. Күндіз бізбен бірге шөп үйісті де, мені қоярда-қоймай «біздікіне қон!» деп ертіп шыққан беті еді. Ат терлетіп алыс жер болмаған соң, ілесіп кетіп едім.
Міне, тау үстіне шықтық. Бұл сəтте Қосжүректің иығына бізбен бірге ай да шықты. Шықты да, əлгіндегі еркіндей бастаған қараңғылықты тау-таудың, ағаш-ағаштың түбіне түре қуып тастап, жайлауды емін-еркін өзі билей бастады.
– Əне, – деді Алтай, жылтыраған отты көрсетіп, – менің отау үйімнің оты. Жеріміз тамаша емес пе, ə, достым, қарашы… Айлы түніміз, айдын көліміз, алты жүз төліміз бар, – деп термелеп кетті.
Алтай киіз үйін сопақ айна секілді көлдің жағасына тігіпті. Көл өзгеше əсемдікпен кербездене керіліп жатыр. Толқыны ай сəулесімен шағылысып, жалт-жұлт етеді. Тесіле қараған ару ай айдын көлден өз дидарын көріп тұр. Үп еткен самал көл бетіне маржандай ұсақ толқынды оқыс төсеп кетеді. Қотан шетінде қарақшы ербиеді. От басында біреу қараңдайды.
Біз қойларды үркітіп алмас үшін, дыбыстай келдік. Алдымыздан арсалаңдай шыққан Аламойнақ «мұнысы кім?» дегендей.
– Туу, Алтай, неге мұнша кешіктің? Мен шошымайды дедің бе? – деп, Алтайға еркелеп алды да, менімен сыпайы ғана есендесті.
– Жүр, Асқар, үйге кірейік. Кəне, Күмісайым, неменең бар, қамда! – деп Алтай жітімерлетіп жіберді де, киіз үйге беттеді.
Қосжүрек етегіне тігілген қос жүрек мекенінің есігі айқара ашылды. Ортададағы ошақта от маздап, жалынымен қазанды жалап тұр. Бұлқ-бұлқ қайнап, қазаннан шыққан еттің иісі мұрынды жарып барады. Төр алдында жайласып Алтай екеуміз отырмыз. Ас қамдап Күмісайым жүр. Анда-санда күлімсірей қараған көзінде əлгіндегі айдын көл секілді бір көргеннен өзіне тартар əдемілік əсер бар. Үлкен қара көз, от сəулесімен шағылысып, тіпті əсем көрінеді. От қызуымен алқызылданған екі беті күлімдеп шығып келе жатқан күнді есіңе түсіреді.
Алтай есіктен басын шығарды да, қатты бір ысқырып қойды. Мұнысы ит-құсқа сілтеген айбыны еді. Лаулап жатқан ошақтағы отқа тесіле қараған күйі ол өз басының сырын əңгіме ғып бастай берді:
– «Өткен күнде белгі жоқ» деген мақал бар. Бірақ бұл дұрыс емес қой деймін. Өткен күннен бір жайларды айтып берейін. Тыңдайсың ба?
– Əрине.
Сегізінші класты бітірген соң-ақ оқымай қойдым. Кім білсін, жастықтың əсері ме, əлде басқа ма?
Əкем «оқымасаң, қой бақ» дегеннен басқа тіс жарып, ештеңе демеді. Содан бір жыл əкеммен бірге қой бақтым да, келесі жылы трактор курсына түстім. Алты айлық курс алты күндей де болмады, оны да тауыстым. А дегенде маған сеніп трактор берген жоқ, көмекші болып жүрдім. Кешікпей сол қара тұлпардың өзіне де міндім-ау.
Менде ол кезде бөтен тілектен аулақ, тек еңбекке деген қызығу ғана бар еді. Махаббат арқаны мойныма ілінбеген. Сөйтсе де, ол шіркіннің ауылы тым алыс екен. Он тоғыз деп аталатын төбенің ар жағынан түтіні шығып қалып жүрді.
Ойлап қарасам, осы ауылға қоңсы қонатын уақыт жеткен секілді. Адамның бір аттамай адасып, ессіз есейіп кететіні бар ғой. Оныншы класта оқитын Еркежан дейтін қыз бар болатын: көңіл шіркін соны сүйіп қалғаны бар. Неге екенін өзім де білмеймін, сол мені магнитше тартады да тұрады. Бұл менің жүрегіме тиген тұңғыш түрендей болды. Жүрсем де, тұрсам да, көзімді тас қып жұмсам да Еркежанды көрем. Апырай, адамның кейде өститіні бар-ау!
Ауыл қыздарының ішіндегі сорпа бетіне шығары да осы көрінді. Ептеп хат жазып едім, тулатып алдым. Өзімнен де бар, хатымда Абдрахманның Шұғаға жазған хатынан өлең келтіріп, өзім жаздымды аңғартқам. Оны сезген қыз: «Өлең ұрлаған адам махаббатты да ұрлайды» деп жауап жазып жіберіпті.
Бір рет кинода қатар отырдық. Мен өзімді өзгеше бақытты сезіндім. Бір кезде осылай отырудың өзі қол жетпес арман еді. Бар мықтағаным, кино көрінбейді деген сылтаумен, басымды оның басына тигізіп қоямын. Өзім де нашармын-ау, əйтпесе Еркежанның маған деген ілтипаты тым теріс емес секілді. Деміміз тоғысып, басым басына тиген кезде қымсынбады ғой. Сезіктеніп, сескенсе, кет əрі демес пе еді. Бағанағы қайрап-қайрап жіберген Кеңестің сөзі қамшы болып, «қыдырсақ қайтеді?» дедім, үстіңгі ернімді тістелеп. Ой, дариғай десеңші, Еркежан жымиып күлді де: «Мұғалімдер көріп қойса қайтеміз?» дегені.
Иə, маған біртүрлі батылдық бітті. Біз сөйтіп тұңғыш рет қыдырдық. Ауылдың кең де мерейлі дархан даласы, қара мақпалдай түні бізге ұшпақты еркіндік берген еді. Күнəден де, кінəден де пəк жүрегіміздің соғысы бір-бірімізге естіліп келеді. Алғашқы сыр тартысып сырласқанымыз осы болғанымен, көп жайларды айтыстық. Бұл кеш екеумізді бір-бірімізге соншалықты ынтық етті. Еркежан мені ұнатады екен.
Күн бұлтты, пəлендей əсер берерлік əсемдігі жоқ болатын. Əдетте жазушылардың адам көңіл күйіне байланысты табиғатты жылатып, не жұбатып алатыны бар ғой. Бірақ маған осы бір аспанды бұлт басқан айсыз қараңғы, желі жайсыз түн өзгеше бақыт, ерекше шаттық бергендей еді…
Алтай есіктен басын шығарып тағы бір қатты айқайлады да, қарауыта бастаған отқа бірер бұтақ тастап жіберді. Ала көлеңкелене бастаған үй жап-жарық болып кетті. Күмісайым осы бір əңгімені бұрыннан-ақ білем дегендей, онша тұрақтап тыңдаған жоқ, кіріп-шығып əр нəрсенің күйбеңімен жүр. Алтай алаулай жанған отқа тесілген күйі сөзін жалғастырды:
– Алғаш жүрек құйынын соқтырған Еркежан он жылдықты бітіріп, оқуға аттанатын болды. Мен оны күйіне де, сүйсіне де шығарып салдым. Күйінетінім – онымен бұрынғыдай жиі ұшыраса алмайтыным. Оны қойшы, мен оған «он жылдықты бітірген соң қосылайық, сен сырттан оқисың» деп қолқа салғамын. Ол көнбеді. Сүйетінім – кетерде жақсы тілекпен, игі ниетпен аттанды. Қоштасар сəтте: «Мені тос, Алтай! Адал махаббатымыздың ала жібін аттамаспын», – деп қиыла айтқан.
Иə, ол сонымен кетті. Адамның кейде бір əкең де, шешең де емес, ала бөтен бағзы біреуге ынтығатыны, жанындай жақсы көретіні қызық-ақ. Еркежан кеткенде мен жүрегімнен ел көшкендей болып жүрдім. Бірақ мен Еркежанның бұл кетісі біз үшін тым баянды бақыт болмайтынын сезбеген едім. Бір жылдай хат жазысып, қиюымыз қашпай жақсы жүрдік. Келесі жылы мен суық тиіп ауырып қалдым. Бір өзіміздің ауылдың ауруханасында жаттым, сосын қалаға жіберді. Менің ауруым бара-бара асқынып, құлаққа түрпідей тиетін өкпе ауруына айналды. Жаңа Гаваньдағы тубдиспансер мені бел баласындай күтті. Емдеген дəрігерлеріме əмісе рақметімді айтамын. Ауруханаға түскен соң, бір жұмадан кейін
Еркежан келді.
– Əурe болдым, мен секілді көксау енді кімге керек! – деп, өмірдің күнгейінен күдер үзіп, қайғы мен қорынудың бұлты үстемдік құрып тұрған сəтте жарқ етіп келе жатқан Еркежан дүр сілкіндіріп түлетіп жіберді. Болашақ жарым, көп жұлдыз арасындағы туысы бөлек шолпаным болған Еркежан, палатадан шыққанда, есік алдында тұр екен. Достым-ай, өзің ойлашы, туберкулез дегенді сау адам естігенде не күйде болатынын. Өзің ойлашы, тамам көксаулардың арасында еліктің лағындай мөлдіреген қыздың мені іздеп келіп тұрғанын. Өзің ойлашы, бұл өкпе ауруы тəнді ауыртпайды, жанды қинап, жүрегіңді ауыртады емес пе! Өзің ойлашы…
Шу дегенде, ол дір етіп қысылып қалды да, іле-шала күліп жіберді. Көптен көрмегендікі ме, екеуміз де құмарлықпен тоятсыз қарастық.
Сол кез есіме түспеуін тілеуші едім. Пенде боп жаратылған соң, тағдыр тауқыметін көтеру міндет секілді.
Май айының жайма-шуақ күні. Аспанда теңгедей бұлт жоқ. Ағаш гүлдеп, көк шығып, Өскемен көктем құндағында ерекше сұлуланып тұрған. Осынау көктем мені де өз қызығына ортақтастырып жүрген-ді. Сырқатымның беті бері қарап, жұрт айтатындай, мысқылдап шыға бастаған еді. Аурухана сорған бетім бозарып, өзімді-өзім танымастай өзгергем. Менің ермегімнің көбі – бақ ішінде отырып кітап оқу.
Сенбі күні болатын. «Мөлдір махаббатты» құмарта оқып отыр едім, жанында маған бейтаныс жолдас қызы бар Еркежан келді. Жанындағы қыз маған тұнық қара көзін кең ашып, бір қарады да, ұзын кірпіктерімен көлегейлей қойды. Мен де елти қарап қалсам керек. Еркежан:
– Неге таныспайсыңдар? – дегенде бір-ақ есімді жидым.
Қыз қасыма жақындады да, қолын созып:
– Күмісайым, – деді.
Бір сағаттай отырып қалдық. Көп отыруды өзім қаламаған едім. Өйткені булығып, жөтел қысып кеткенде жанымды қоярға жер таппай қысыламын. Бір рет шыдай алмай күрк-күрк жөтелдім де, оң жақ кеудемді басып боп-боз боп отырып қалдым. Бағанадан бері жарқ-жұрқ етіп отырған Еркежанның өңі кіреукелене қалды. Күмісайымның жүзінде бір түрлі аяныштың табы бар еді бұл шақ. Олар қайтып кетті. Байқаймын, Еркежанның өңі сынық. Күмісайым кетерінде:
– Тез сауығыңыз, – деп алғаш қарағандай мағыналы нұрға толы көзімен өткір бір қарады да, осы көздің сақшы солдаттары тəріздес ұзын кірпігімен жаба қойды.
Мен олардың қарасы үзілгенше қарап тұра бердім. Еркежан бұрылып қарай ма деп едім, қараған жоқ, тек Күмісайым ғана мойнын əнтек бұрған еді. Міне, мен Күмісайыммен алғаш осылай танысқан едім, – деп Алтай əңгімесін бір қайырып тастады. Əңгіме осы тұсқа аялдағанда Күмісайым өрттей боп қызарып кетті де, Алтайға:
– Мен қойды күзете берейін, – деп киіз үйден асыға басып шығып кетті.
– Шіркін, өмірде өзің біреуді есің кете сүйіп, бірақ ол сүймей кетсе, одан бақытсыз не бар екен? Мен Еркежанды ерекше жан деп бағалап, шын сүйіп едім. Оның өмірін кешу, ырқына көну дегенге ойым тірелсе, сол ойымның құлы болатынмын. Беташар махаббатымның артынан мұрнын тескен тайлақтай желуім хақ еді. Мен оған құмар едім. Еркежан да сүйетін секілді еді. Амал не, тағдыр шілəпісін теріс киіп кетіпті ғой. Ой, досым-ай, бұл махаббат дегеннің өзі ұстараның жүзінде тұра ма деймін. Жə, қойшы, Еркежаным сол кеткеннен қайырылмады. Күндер зулап өте берді.
Бірде ой тұңғиығына батып жатқанымда кезекші сестра келіп:
– Қарындасың шақырып келіп тұр, – деді.
Төсектен атып тұрдым. «Япырау, бұл кім?! Менің қарындасым Өскеменге қайдан келді? Еркежан ба? Бірақ сестра оны танитын. «Қызың сұлу екен» деп қалжыңдап жүретін-ді. Жалаң аяқ, жалаң бас шыға келсем, қарақаттай көзі жаудырап Күмісайым тұр. Ол маған тура қарай алмай, басын піскен алмаша ие берді.
– Сіздің Еркежан берген мына кітабыңызды əкелдім. Жəне Еркежан бір записка беріп жіберіп еді, – деп баяғы «Мөлдір махаббаттың» арасын ақтара беріп еді, таза махаббатты лайламаймын дегендей, Еркежанның хаты сусып түсіп кетті. Жүрегім атша тулап, хатты ашып жібердім. Денем тоқ соққандай дір-дір етеді. Бұл хат əлде нендей белгісіз себеппен үнсіз кеткен Еркежанның бүркеулі жұмбақ сырының кілті болды. Ол қысқа ғана былай депті:
«Алтай өткен өмірді ұмытайық. Ренжімессің, мен əрі ойлап, бері ойлап, сенімен бірге бола алмайтыныма көзім жетті. Мен өз бақытымды табамын. Хош! Еркежан».
Еркежанның бұл қылығына қатты қапалансам да, көптен бергі зіл боп басқан ауыр ойдан жеңілдегендей, еркін тыныс алдым. Дүниеде не ауыр десе, тұманданған ой ауыр дер едім. Кім біледі, оныкі дұрыс та шығар, мен аурумын ғой. «Ауру адаммен қалай бақытты тұрмыс құрам» деген де. Жас өмір өксімесінші. Мен оны кінəламаймын, кінəлі – ауру. Бірақ бір жапырақ суық қағазы менің «Еркежан» деп елжіреген ет жүрегімді мұздатып, тауын шағып-ақ кетті.
Күмісайым мені аяйтын секілді. Қос жанары мөлт-мөлт етеді. Ол менің жанымда ұзақ отырып, əр нəрсені айтып күлдірумен болды. Бүгін өзі өзгеше ашық-жарқын, бір нəрсеге қуанышты секілді. Жүзінде жылылық сақтап тұрған өзгеше бояу бар. Салиқалы қимылы, мағыналы нұрға толы, жұмбақты мол сезіммен қараған үлкен қара көзі тілсіз сəлем жолдағандай күмəнсіз қарайды. Иə, оның жаны сұлу еді.
…Күндер өте берді. Адамның реніші тамшыдан жиналып, шарасынан асып төгілетіні бар ғой. Жүрегім аунақшиды, өрекпиді. Еркежан өзімен бірге оқитын жігітке шығыпты, деп естідім, Күмісайым күн сайын келіп, көңілімді аулап кетеді. Келген сайын жүдеу көңілім алай-дүлей болатын. Менің жүрегімде күйік те, үміт те, азап та, қуаныш та бар. Күйік – өткенге өкіну, азап – қазіргі сəтім, үміт – белгісіз қылаң беріп келе жатқан Күмісайыммен арамыздағы үнсіз достық, қуаныш – мені де елеп-ескерер жан бар екен ғой деген ой.
Өстіп жүріп, талай күндер өтіп кетті. Күмісайыммен арамыздағы достық шетінемеген, қайта беки түскен. Бір сəт ертеңіме көз жіберіп қарасам, осы бір тар кезеңде болған мықты достық келе-келе шынайы махаббатқа ұласатын секілді. Күмісайым əр келгенінде маған үнсіз телміріп қалушы еді. Үнемі мен бір нəрсе айтса екен деп тұратын. Байқаймын, ол мені ұнатады. Бірақ өз-өзімнен қорынған мен Күмісайымның жүрек толқынысына ортақтаса алмадым. «Аузы күйген үріп ішер» деген емес пе, запы болып қалсам керек.
Бір күні дəрігерден сұрап Күмісайыммен ұзақ қыдырдым. Түн болатын. Қазан түбіндегі тоңмай секілді дөңгелек ай көк төсінде самарқау жүзіп барады. Дыбыс саябырлап, қала тыныс алғандай еді. Тек баған басындағы электр шамдары ғана аспан жұлдызымен таласа жымыңдайды. Айға қарсы қарап тұрған Күмісайымның ақ бетіне ойнап шыққан қызыл қан, қыз көңіліне бүркеулі шынын, терең сырын əйгілеп қойды. Бір нəрсе айтайын деп айта алмай, біресе қолындағы жапырақты жұмырлап, біресе туфлиінің тұмсығымен жерді шұқылайды. Мен үнсіз тұрмын. Шиыршық атқан асау ойлар кезек-кезек құлағыма келіп ызыңдайды. Бір ой кеп: «Үп еткен желге ұшатын жеңіл-желпі сүйем де, күйем» дей салу оңай. Ол сөзден опық жедің емес пе. Қой, Алтай, көзді жұмып көлге секірме. Күмісайым да Еркежан секілді бір күні жалт берсе қайтесің» дейді. Енді бір ойым: «өзің сүйгеніңді, өзі сүйгенді ал» деген. Ол сені сүйеді. Сол сенің өмірлік пəруəнə серігің», – деп мазалайды. Алай-түлей көңіл, арпалысқан жүрек. Дыз-дыз еткен сезім. Бəрін көрген төзім. Япырау, не деймін мен оған. Əттең-əттең… Аурулық… Қырылысқан қиян-кескі ой бұғалығында тұрған мені
Күмісайым үні селт еткізді:
– Алтай!
– Ау!
– Мен… Мен сені ұна…
– Жоқ, жоқ, айтпай-ақ қой. Айтпа. Керек емес. Білемін ғой. Сеземін. Сезіп жүргем де. Менде де жүрек бар емес пе? Бірақ…
Маған алты ай ауырғаннан алты минут ауырған қатты тиді. Ең қатты ауру – жан ауруы екен.
– Күмісайым!
– Ау!
– Мен… Мен сырқат…
– Жоқ, жоқ, айтпай-ақ қой. Алтай, айтпа. Керек емес. Білемін ғой. Бір күн болса да медучилищеде оқып жүрмін, менен жақсы түсінетін ешкім жоқ шығар. Менде де жүрек бар емес пе. Менде де махаббат бар емес пе?! – деп, булығып кеп басын төсіме қойды.
Көзіме жас үйірілді. Менің бұл көз жасымды еркін жүзген айдан басқа ешкім де сезген жоқ еді. Сезбей-ақ қойсыншы. Бұл жас – өткенге өкініш жасы. Міне, досым, «өзің сүйгеніңді, өзі сүйгенді ал» деген халық сөзінің даналығы осында екен… – деп əңгімесін аяқтады Алтай.
– Содан кейін…
– Одан кейін не болсын. Бұдан кейінгі өмірдің жемісті дəм-тұзым татып, Қосжүректің бауырына тігілген қосымызға түнегелі отыр емессің бе?! Дəрігерлердің емі маған шипа болды, мен сауықтым. Бір адам – бір адамның сақшысы. Күмісайым мені, мен қойды бағам. Мен де көңілдімін, қой да аман! – деді де ол орнынан тұрды. – Досым, алаңсыз ұйықтай бер, біз Күмісайым екеуміз қой күзетеміз, – деп Алтай шығып шығып кетті.
Міне, баяулап бастаған тəтті əуенді, асқақ əуезді əн қалықтап мұнарланған тау үстінде дірілдеп тұр. Бұл əн «өзі сүйіп» табысқан екі жастың жарасты өмірлерінің айғағы еді. Екі жастың сырлы əніне тербеліп көзім ілініп, көкірегім тəтті сезім тұңғиығына шомып кетті.
Оралхан Бөкей