Самархан хан
Ерте замандардағы өткен ғасырларда дүниеде өмір сүрген аңшылықпен күн көрген ауқаты жақсы бір кемпір мен шал болыпты. Олардың жасы қырық пен елуден асқан. Қолы қандай жақсы болса да олар ешқандай жас нәресте көрмепті. Күндерде бір күн өткеннен кейін кемпір жүкті болып қыз тауыпты. Арасына бір жыл аралатып тағы жүкті болыпты, бұл жолды еркек бала тапты. Сүйтіп кемпір-шал баласының атын Самарқан қойыпты.
Міне, Самарқан осымен өсіп, ержетіп келеді. Әке шешесі оны өте жанындай көреді, ол бала өскен сайын ақылды болады. Неше түрлі өнер шығарады, жасы толғаннан кейін оқуға береді, ол оқуды өте жақсы оқитын болады.
Күндерде бір күн өткеннен кейін Самарқанның әкесі аңға кетеді. Ол ұйықтап жатып тәңертең ерте тұрып тамақ жасап жүрген анасын шақырып, «апа мен бір түс көрдім», – деді. Анасы:
– Я, қарағым айтып жібер, мен жорып берейін, – деді. Анасының бетіне тесіле қарап Самарқан жақтырмаған дауыспен:
– Түсімді ендеше саған айтпаймын, – деп тұрып киіне бастайды. Бұрын мұндай сөз баласынан естімеген анасы қатты ашуланды да баласын ұрып тастады. Ата анасынан мұндай соққы тұрмақ қатаң сөз естіп көрмеген Самарқан анасының ұрғанын қатты кек көреді де тамақ ішпестен қағаз қаламын алып үткеліне жөнелді. Дәл осы күні Самарқанның әкесі де аңнан қайтқан екен. Жылап келе жатқан баласы Самарқанға қарсы жолығады, жанындай жақсы көретін әкесі баласының жылағанын көріп жаны шығып кете жаздады, аттан қарғып түсіп құшақтап алады:
– Қарағым кім тиді саған, неге жыладың сен?, – деп сұрады. Сонда баласы өксіп жылап тұрып:
– Мен апама түс көрдім деп едім, я маған айт жориын деді. Мен ендеше айтпаймын деп едім, мені ұрып жіберді, – деді. Баласы сөзін айтып болысымен әкесі жұлып алғандай:
– Я қарағым ендеше маған айтшы, түсіңді мен жорып жіерейін, – деді әкесі. Жақтырмаған көзімен ақырая бетіне қарады да, Самарқан әкесіне:
– Ендеше саған да айтпаймын түсімді, – деді. Әкесі көп ойланбастан-ақ:
– Саған бір әдет бітейін деген екен, жоқ менімен ойнағың келді ме, – деп баласын қамшымен шықпыртып соғып қуып жібереді. Одан жаман жылаған баласы оқу оқитын жеріне жақындап, өксігін тиып оқуына келеді. Сабақта отырғанда көңілсіз отырған Самарқанға қарап басқа балалар да көңілсіз отырады. Сол кезде сабақ беріп отырған Молдасы байқап отырып Самарқанды тұрғызып:
– Сен неге бүгін көңілсіз отырсың, күнде мұндай емес едің, бүгін саған не болды, айтшы шыныңды, – деп Молда жанын қоймаған соң бала баяғы көрген түс туралы бар сырын айтады. Сол кезде Молдасы:
– Ондай болса маған айтшы, мен жориын, – деді. Самарқан адырайып оның да бетіне қарады да:
– Ендеше саған да айтпаймын, – деді.
Сонда молдасы:
– Ә, сен мені мазақтап отыр екенсің ғой, – деп, шығарып алып құйрығынан шыбықпен 25 дүре алып далаға қуып жіберіпті.
Сонымен далаға шығып алып, көше бойлап зар қағып келе жатса алдынан патшаның уәзірі шығады. Ол жылап келе жатқан баланы көріп, ұстап алып:
– Сен неге жылайсың? Кім саған тиген, – деп баладан сұрап еді, бала бар әңгімесін бастан аяқ айтып берді. Сонан кейін уәзір:
– Бір түс үшін сонша қорлық көріпсің, сонша неткен түс соның, мен жорып берейін, – депті уәзір. Сонда уәзірдің бетіне адырая қарап:
– Ендеше саған да айтпаймын түсімді, – деді бала. Уәзір ашуланып баланы ұрып-ұрып апарып зынданға тастап, жауып тастапты. Күндерде бір күн өткенде патшаның жалғыз қызы ойнап жүріп зынданның төбесінде кеседей тесігі бар екен, содан қарап тұрған баланың көзіне көзі түсіп кетеді де жүгіріп келіп қараса, өзі құрбы жас бала екен.
– Сен не істеп жатырсың мұнда? – деді қыз.
– Мені мұнда патшаның уәзірі әкеп жауып қойды, – деді бала. Ал сен кімсің деді бала? Сонда қыз:
– Мен осы патшаның жалғыз қызы едім, – деді. Міне осы күннен бастап екеуі бір-біріне ғашық болады. Ол қыз күнделікті тамақ әкеліп беріп тұрады. Міне сүйтіп бала осы зынданда жеті жыл жатады да, қыз оған күн сайын үш рет келіп тұрады. Ол бала туралы ешкім білмейді, баланы тастаған уәзір ауысып кеткен. Күндерде күн бір күні қыз келмей қалады да ертесіне келеді. Сонда бала қызға:
– Кеше сен неге келмедің? – деп сұрақ қояды. Сонда қыз қатты күрсініп төмен қарап:
– Несін сұрайсың, менің әкемнің басына ауыр жағдай туды, – деді қыз. Бала:
– Е не ауыр апат екен, айтшы маған, – деді. Сонда қыз тұрып:
– Баяғы сені зынданға салған уәзір барып орналасқан патша қабар жіберіпті, және бір таяқ беріп жіберіпті. Таяқтың бас-аяғы бірдей, осы таяқ алғаш ағаш болып шыққанда басы қай жақ, түбі қай жақ, соны тапсын, соны таппаса елін шабам, – деп жатыр деді қыз. Бала сонда:
– Уайымдап жүргенің сол ма, ол таяқты тау басынан домалат. Таудың етек жағына қарап түскен жағын түбі деп беріп жіберсін, – деді бала. Ол ақылды қыз әкесіне айтыпты, әкесі қызы айтқандай етіп таудан домалатып етекке қараған жағын белгілеп беріп жіберіпті. Оны ол патша «дұрыс» деп тауыпты. Содан бір күндер өткенде қыз тағы келмей қалып ертесіне келеді. Самарқан қызға:
– Неге кеше келмедің, – дегенде, қыз:
– Ой несін айтасың, әнеу күнгіден де жаман жағыдай болды, – деді.
– Я, тағы не болып қалды, – деді Самарқан.
– Не болды дейсің, баяғы сол патша екі сарала сиыр беріп жіберіпті. Сол екеуінің де бойы да, түрі де бірдей, соның анасы қайсы, баласы қайсы? Соны тапсын депті патшасы, елін шауып аламын, – деп жатыр деді. Сонда Самарқан мұртынан күлді де:
– Сол ма, ол да оңай іс, – деді. Ол екі сиырды шөлдетіп алсын, сонан кейін суға қарай айдасын. Ең алдымен суға тұмсығын тигізгенін анасы десін, – деді Самарқан.
Оны естіген қыз әкесіне осылай істе деп айтып берді, әкесі қызының айтқанын істеді. Алдымен тұмсығын суға тигізген сиырды анасы деп белгілеп беріпті. Ол патша оны тура тапты деп тауыпты. Бір неше уақыттар өткеннен кейін қыз тағы да келмей қалады, ертесіне тағы келеді. Самарқан:
– Оған кеше неге келмедің? – дегенде.
– Ой не қыласың, басымызға айтылмастай күн туды, – деді қыз.
– Айтыңыз нендей жағыдай, – деді Самарқан. Сол кезде қыз:
– Баяғы патша елімізді шабамыз, – деп жариялапты деді.
– Не үшін шаппақшы екен, – деді бала. Қыз сонда:
– Менің әкемнің бір айғыры кісінесе, ол патшаның жүз биесі құлын тастапты. Міне бар амалы осы, – депті қыз. Самарқан ойланып отырып:
– Бұл жағыдайға мен шықпасам табар айла жоқ, – деді. Көп ойланбай әкесіне келді де аяғына жығылып жылап жатып алды:
– Алдағы өткен ақылды мен тапқан жоқ едім. Бәрін тауып жүрген осында зынданда жатқан бір жігіт тауып еді. Ол енді мына жағыдайға мен шықпасам істер айлам жоқ, – деді дегенде, патша:
– Ол қайдан түскен адам, – деп уәзірлерінен сұраса еш адам білмейді. Сонсоң патша «шығарып әкел» деп бұйрық берді. Самарқанды шығарып алып келді. Аты жөнін сұрап алғаннан кейін:
– Бұл зынданға қашан түстің, – деді.
– Мен түскенге жеті жылдан асты, – деді.
– Ал қалай келіп, қалай түскеніңді кейін білерміз, мындай жағдайға істейтін амалың бар ма? Осыдан құтқарсаң тағыма отырып, қызымды аласың, – деп уәде берді патша.
– Олай болса, – деді Самарқан, маған бір-бір атқа мінгізіп жүз жігіт бер, бір серкеш, бір атан түйе бер, сонымен ол патшаны қаратып әкелем, – деді. Самарқанның айтқанын патша түгел берді, ол патшаға Самарқан аттанып жүріп кетті. Бірнеше уақыттар жүріп патшаның жеріне жетіп, үй тігіп орналасып, қасындағы жүз жігітке бұйрық берді:
– Талдан барып бір-бір солқылдаған шыбық кесіп алып келіңдер, – деді. Жігіттер шыбықты кесіп алып келді.
– Ал енді, – деді Самарқан мына шарге кіріңдер, көздеріңе көрінген итті қырыңдар, басқа адам, малға тимеңдер, – деді. Жігіттер Самарқанның айтқанын істеп шардің итін түгел қыра бастады. Бұл уақиға шәрінің патшасына да жетті. Шәрінің патшасы
– Ішіндегі ақсақалын алып келіңдер, – деп бұйрық беріпті. Уәзірі келіп Самарқанға:
– Іштеріңіздегі ақсақалды біздің патша сұрайды, – десе, Самарқан:
– Ішіміздегі сақалды осы, – деп серкешті өңгертіп жібереді. Манағы уәзір серкешті бақыртып қораға кірсе, патша «бұл не» дегенде, «ішіміздегі ақсақал осы» деді тақсыр. Патша:
– Құрт көзіңді, ішіңдегі үлкенін алып кел, – деді. Уәзір қайта келіп, Самарқанға:
– Ішіңіздегі үлкендеріңізді сұрайды біздің патша, – деді.
– Ішіміздегі үлкен осы, – деп атан түйені беріп жібереді. Уәзір атан түйені бақыртып қораға кіргенде, патша:
– Бұл не? – дейді.
– Ішіміздегі үлкен осы деді тақсыр, – деп жауап береді.
– Құрт ұятсыз көздеріңді, ішіндегі қолбасшысын әкел, – деді патша. Манағы уәзір қайта келіп Самарқанға:
– Іштеріңіздегі қолбасшыларыңызды сұрап жатыр, – деді. Сонда Самарқан:
– Ә, ондай болса қолбасшысы мен, – деп атқа мініп патшаға келеді. Патша келген жерде-ақ оған сәлемдескеннен кейін:
– жүгірмек екенсің», – деді. Самарқан:
– Өзің жүгірмек екенсің, – деп жауап берді.
– Мен неге жүгірмекпін, – деді патша.
Самарқан:
– Ал мен неге жүгірмекпін? – деді.
Патша:
– Сен жүгірмек болмасаң менің шәрімнің иті не істеді саған? – деді патша.
Самарқан сонда:
– Сен жүгірмек болмасаң, сенің шәріңнің иті не істемеді, сендердің бір итіңнің ұлығанына менің патшамның жүз қойы қырылып қалды, – деді.
Сонда патша:
– О ақымақ неме, – деді.
Сонда Самарқан:
– Мен емес, сенсің, – деді.
– Ал айтшы мен неден ақымақ болыппын, – деді.
– Ақымақ болмасаң неше мың шақырмым жердегі сенің патшаңның қойы менің бір итімнің ұлығанына қырыла ма екен? – деді.
Сонда Самарқан:
– Ол сенің ақымақтығың мынау неше мың шақырым жерден менің патшамның бір айғырының кісінегеніне сенің биең не ғып құлын тастап жүр, – деді.
Сол кезде патша:
– Я, қарақ жеңілдім, тоқтат еліңді, – депті. Самарқан әмір беріп жігіттерін сонда тоқтатыпты.
Міне осы уақыттан бастап ол патша тағынан түсіп, тағын Самарқанға беріп, қызын әйелдікке береді. Сөйтіп өзінің патшасы да қызын беріп, тағын қоса береді. Сөйтіп Самарқан екі патшаның басын қосып, өзі патша болып, екі әйелді алып, өзінің ата-анасын, әкпесін тауып алып, ғұмыр сүріп бір неше жылдар тұрады.