- Әдіскерлік құрылымдық талдау — мектептегі Қазақстан тарихы курсының мазмұны.
- Тарихи білім мен фактілер. Оның Қазақстан тарихын оқыту процесінде тарихи үғымды қалыптастыру. Окушылардын тарихи процесс үғымды үғынуын қалыптастыру.
Қазақстан тарихы
- сынып — Ежелгі Қазақстан тарихы (ежелгі заманнан б.з.
Ү ғасырына дейін); - сынып — Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы (б.з.
Ү ғасырынан ХҮ ғасырга дейін) I бөлім; - сынып — Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы (ХҮ
ғасырдан ХҮІІ ғасырдың аяғына дейін) II бөлім - сынып — Жаңа замандағы Қазақстан тарихы (ХҮІІғ. —
1914 ж. дейін)
10 сынып —Қазақстан тарихы (1914-1945 ж.ж.)
11 сынып — Қазақстан тарихы (1945 жылдан — қазіргі уақытқа дейін)
Бүның алдында 1991 жылы «Қазақ ССР тарихы» бағдарламасы қабылданган еді, оны оқытуға «СССР тарихы», «Жаңа тарих», «Қазіргі заман тарихы» жөне ҮП-ХІ сыныптардағы «ССРО тарихы» сағаттарын қысқарту арқылы уақыт берідді. Ол бағдарламада: Қазақстанның тарихи дамуының негізгі кезендері нақтырақ көрсетілген. «Қазақ ССР тарихы» дербес курс болып енгізілуіне байланысты тарих ғылымдарының соңғы мөліметгері негізінде, соньшен қатар тарихи оқиғалар мен деректерді жаңа айқындама түрғысынан қайта қарауға және талдауға байланысты оның мазмүны айқындалып, кеңейтілді» (Қазақ ССР тарихы бағдарламалары. 1991. З-б.). «Қазірге дейін пайдаланып келген бағдарламалар мен оқулықтарда Қазақстан тарихының көптеген маңызды тарихи құбылыстары, оқиғалары, деректер, меселелері баяғы бәз қалпында, ескі сарында баяндалып, толық ашып көрсетілмегендіктен» (Сонда, 35-6.) осы олқылықтардың орнын толтыруға тиісті бағдарлама бірқатар кемшіліктеріне қарамастан еліміздің тарихи білім беру жүйесін орнықтыруға үлкен үлсс қоса алды. Осы үлгі негізінде қабылданған 1993 жылғы багдарлама біршама өзгерістерімен қазіргі кезде қолданылып жүрген бағдарламаның негізін қүрады. 5 сыныпта өтілетін «Қазақ елінің тарихы» пәні бүрын түтастай концентрлік мазмүнда оқытылса, қазіргі бағдарламада сынып оқулығы мазмүнының бірінші жартысы тарих курсына кіріспе ретінде жалпылық сипатга, екінші жартысы тарихты оқытудың қайталамау принцип! негізінде еліміз тарихының ең ежелгі кезеңінен бастау алады.
Осылайша тарих пәні бүгінге дейін 5-11 сыныптарда жеті жыл оқытылса, келешскте жаңа бағдарлама бойынша 5 жыл оқытыльш, 9-сыныпты бітірген оқушы тарих пәнінен аяқталған білім алады. Демек тарих пеніне оқу жоспары бойынша белінген 612 сағат 442-ге қысқарады. Осыған байланысты бүған дейін тарихтың жүйелі курсы 6-11 сыныптарда, ал, 5 сыныпта «Қазақ елінің қысқаша тарихы» оқытылып келсе, қазіргі кезде ол курс ықшам-далды. Соған сәйкес жүйелі курс 5 сыныптан басталатын бодцы.
Ал 10-11 сынып оқушылары жергілікті жағдайды ескере отырып, біртіндеп бағдарлы мектеп жүйесіне көшеді. Әзірге бүл сыныптарға қоғамдық-гуманитарлық және жаратылыстану-математика бағытындағы мектеп бағыттары үсынылуда.
Процесс дегеніміз — даму жағдайының бірізділікпен ауысуы. Тарих процесс уақытпен тығыз байланысқан деректер тізбегі, оның байланыстырушысы себеп пен салдар. Мысалы, өнеркәсіптік төңкеріс — мануфактурадан машиналы өнеркәсіпке өтуді сипатгайтын процесс.
Тарихты танудың өзі процеске жатады. Ол деректсрді игеруден басталады.
К. Д. Ушинский «адам санасы біртіндеп дерекгерді көбейту, екіншіден оны өңдеу арқылы байиды. Деректік білім неғұрлым парасатты болған сайын, ол шикі материал неғұрлым жақсы өңделген сайын адам дами түседі, күшейе түседі», — деді.
Қандай ғылымда болмасын өзінің ұғымдары болады.
Ұғым – заттар мен құбылыстардың мәнді ерекшеліктерін, байланыстарын және қатынастарын, олардың қарама-қайшылығы мен дамуы үрдісінде бейнелейтін ой формасы, белгілі бір класқа жататын заттардың жалпы және тек соларға ғана тән ерекшеліктерін жинақтап көрсететін ой немесе ой жүйесі. Ғылыми ұғымдар заттар мен құбылыстардың мәнді және қажетті қасиеттерін бейнелейді, ал оны белгілейтін сөз бен таңбалар (формулалар) ғылыми термин болып табылады.
Термин – атау, ғылым, техника және тұрмыс саласындағы ұғымдарды дәл атау үшін жұмсалатын сөздер мен сөз тіркестері. Термин көбіне дара мағыналы болады. Термин қатарында белгілі бір салаға ғана арналған және сол саладағы мамандарға ғана түсінікті сөздер кездеседі. Сондықтан термин ғылым салаларына қарай сараланып, зерттелінеді, танылады.
Терминология — өндіріс пен техниканың, ғылым мен өнердің қоғамдық өмірдің т.б. саласына тән терминдердің жиынтығы. Ол өндіріс пен техниканың, ғылым мен өнердің қоғамдық өмірдің өсіп-өркендеуіне сәйкес дамып, жетіліп отырады.
Зерттеудің базалық ұғымдары: – методология, зерттеу, гипотеза, социометрия, диагностика, мониторинг, ранжирование, гистограмма, эксперимент, тест, анкета, бақылау, проблема, эмпирика, функция т.б.
Гносиология – таным теориясы, яғни айналадағы қоршаған дүниенің адам санасында белсенді бейнеленуі. Гносиологиялық операциялар — таным операциялары, яғни гипотезалар, теориялар құру. Идеялар – білімнің обьектісі, ал пікірдің обьектісі яғни, білім мен пікірдің арақатынасы Платон гнесеологиясының өзекті мәселесі. Идеялар немесе жалпы ұғымдар туралы ілімді абстракті ойлау, ал заттар туралы пікірді, елесті сезімдік қабылдау туғызады. Платон ұғымдардың таным процессіндегі рольін ашты. Таным процессі жекеден жалпыға қарай жүреді (индукция) .
Ұғымдарды реттеу жолдары:
- Зерттеу тақырыбына сай қажетті ұғымдарды жинақтау, оларды мағынасына қарай бөлу.
- Олардың мән-мағынасын ашып, білу, түсіну.
Терминдермен жұмыс техникасы:
- Зерттеу тақырыбына сай қажетті терминдерді реттеу.
- Оларды мағынасына қарай топтастыру.
- Терминге анықтама беру.
- Глоссарий, тезаурус дайындау, терминологиялық сөздік толтыру.
Терминдерді зерттеу кезеңдеріне сай, оңтайлы қолдану
Тарихи түсініктерді қалыптастыру. Тарихи пәннің көптеген пэндерден ерекшелігі — негізінен өте ертедегі фактілерді, оқиғаларды баяндайтындығында. Оларды қүр атап айта салсақ оқушыды ешқандай білім қалыптаспайд. Білімді қалыптастыру үшін өткен оқиғаның, фактінің бейнесін оқушының көз алдына келтіре отырып, оларда сол оқиға туралы түсінік қалыптастыруымыз керек. Ал, түсініктер сезу, сезіну арқылы қалыптасады, ол екі тэсілдің көмегімен жүзеге асады: көру арқылы — демек көрнекі, техникалық т.б. көрінетін күралдар көмегімен жэне мүғалімнің тарихи фактіні суреттей, сипаттай айтуымен. Бүл міндеті жүзеге асыру үшін қандай факті, оқиға туралы тарихи түсінік қалыптастыратынымызды біліуіміз кеерк. Тарихи түсініктер үш түрлі объектілер туралы қалыптасуы тиіс.
а) қоғамның өткендегі барлық тарихын, фактілерді қамтитын: материалдық
өмір — тү-рмыс (еңбек қүралдары, адамдар кэсібі, шаруашылықтың түрлі
салалары т.б.), элеуметтік — саяси өмір (эртүолі таптардың өкілдері: қүл, феодал,
капиталист, жүмысшы, мемлекттікң қүрылыс т.б.), тарихи қайраткерлер, соғыс
тарихының оқиғалары (қару — жарақ, шайқас алаңын әскрлердің орналасуы),
тарихи — мэдени өмір (халық тү-рмысы, өнер т.б.) т.б. туралы түсініктер.
э) тарихи уақыт туралы (тарихи оқиғаның белгілі бір уақытта болуы, оқиғалардың реті, үлақтығы) түсінік қалыптастыру қоғамның пәрмеңці дамуын түсінуге мүмкіндік береді.
б) тарихи кеңестік туралы (тарихи оқиғаны сол эрекет — қимыл болған жермен
байланыстыру, тарихи оқиғаны монолизациялау — жергіліктендіру…) тарихи
география — географиялық ортаның оқиғаның, қогамның, мемлекеттің т.б.
дамуына қалай эсер ететіні туралы түсінік қалыптастырады.
в) тарихи қозғалыс.
Сонымен тарихты оқыту барысында үш түрлі түсінік қалыптастырады екен.
Осы түсініктерді қалыптастырудың әдістемесін білу де маңызды. Өйткені ол үшін көптеген эдіс , тэсілдер қолданылады: ауызша эдістермен қатар, көрнекі қүрал, эсіресі — бояулы суреттер, схемалар, кестелер, аппликациялар, сынып тақтасы қосымша эдебиет т.б. Бірақ та оларды қолдану: 5-6, 7-8, 9-11 сыныптарда түрлдіше.
Тарихи үғымдарды қалыптастыру. Кез келген пэнді, ғылымды білу, меңгеру деген, оның үғымдар жүйесін меңгғру деген сөз. Мектеп қабырғасында оқушылар тарих пэнін жеті жыл оқығанда оларды 300-дей үғым қалыптастырады. Әрине олар тек тарих пэнінің үғымдары емес. Тарихи білімді меңгеруде үғымдарды қалыптастыру маңызды орын алады.
Оқыту барысында тарихи түсінік те үғым да қатар қалыптаса береді. Бірақ айыр- машылығы мынада. Тарихи түсінік эр оқушыда түрліше қалыптасуы мүмкін, ал үғым бэрінде бірдей қалыптасады немесе қалыптасуы тиіс.