- Көру модальдігі.
- Көру-кеңістіктік қабілеттер.
- Есту модальдігі.
- Тактильдік иодальдік.
- Әлеуметтік перцепция.
Бұл тарауда сезінумен қабылдаудың мінездемесі арқылы жыныстық айырмашылықты қарастырамыз. Көбінесе ерлермен әйелдердің жас ерекшелік айырмашылығы болғандықтан біз оларды әрқайсысын бөліп қарастырамыз.
Көру модальдігі.Басқа моделдердің ішінде көру сезіну, қабылдау арқылы жыныстық айырмашылығы қарастырылған. Жаңа туған балаларды зерттеуден өткізгенде оларда жыныстық айырмашылық көрінбейді. Жаңа туған қызда және ұлда көру, есту және әртүрлі көру тітіркендіргіштерді сезінбейді. Фридман және оның серіктестіктері бірінші болып стимул аумағының адаптациясында : ұлдарда кішкентай квадратқа адаптация тез жүреді, ал қыздарда үлкенге тез жүреді.
Біріншіден, бұрын аңыз болған жыныстардың біреуінде <<көру >> , ал екіншісінде <<есту >> факторлары дамыған. Екіншіден, қыздар туғанда әлуметті болмайды, ал ұлдар инструментальды болмайды.Сәбиді 1-3 айында үш әртүрлі топқа бөлуге болады, а) жыныстық ерекшеліктер болмайды, б) ұлдық артықшылық байқалады, в) қыздық артықшылық байқалады. Кейкезде бір зерттеуде екі түрлі ерекшеліктер болады.Осы берілулерді қарастырсақ ең қызықтысы жыныстық айырмашылықтар жоқ.Көптеген зерттеулерге қарасақ жыныстық айырмашылықтар байқалмайды. Көру стимулдарының реакциясы- өлі затпен, тірі затқа деген ұлдарда және қыздарда бірдей болады. Қарама –қайшы белгілер әртүрлі жас ерекшелікте байқалады,олар жаңа туған балада көру анализаторларының дамуымен, және ұлмен қыздың әр түлі темпттік дамуына байланысты.
Ұлдар кішкентай квадраттан көздерін алмай ұзақ қараса қыздар үлкен квадратқа ұзақ қарайды. Егер алдынғы екі берілгендерді салыстырып қарасақ, ұлдармен қыздарда квадраттын аумақтық қабылдауында қарама-қайшы тенденция байқалады. Басында қыздар бірінші кіші квадратқа көңіл аударады сонан кейін үлкенге көп көңіл аударады, ал ұлдарда барлығы керсіше .Ұлдарда жаңа стимулға деген айқын реакция бөлінеді.Бұл ерекшеліктер, ерлерде кезкелген жаста жаңа бір нәрсені тез қабылдайды, ал қыздарда бұл үйреншікті. Аналогиялық заңдылықтарда маторлық әдетті салыстырғанда белгіленген. Ол гендірлік стеоритипте көрсетілген. Зерттеу кезінде қарама-қайшы белгілер көрсетілген.
Уотсон 2,5 ай кезде қыздарда дауыстық стимулдың ерекшеліктерін айырса , ал ұлдарда көру стимулымен ерекшеленеді деген. Бірақта Доман және оның серіктестіктері ұлдар мен қыздарда көру стимулы ерекше рол атқарады деген. Реми және Уотсон дыбыстық стимулмен ерекше орын алады деген.Ал басқа зерттеулерді бұндай ерекшеліктер жоқ.
Бірақ Э.Маккоби және К.Жаклиннің көрсеткіші бойынша келісу қарама-қайшы. Олар өте қызықты және ары қарай жалғасы бар. Ерте және мектепке дейінгі балалық шақты қарастырсақ .Егер жастық ерекшеліктердің қоршауында қарастырсақ әр елде әртүрлі сондықтан біз бір жастан бастап жеті- сегіз жасқа дейін қарастырамыз . Бұнда Гейінстың түсті қабылдау зерттеуі көңілді аударады. Бес –алты жастағы балалар негізгі түсті ажырата алады .
Зерттеу нәтижесінде көрсетілгендей ұлдар жасыл мен сары түсті жақсы айыра алады, ал қыздар фиолетовый түсті жақсы айыра алады.Өкінішке орай бұл жалғыз зерттеулер .Көптеген зерттеуде түстік қабылдаулар жастық ерекшеліктерге байланысты дамиды. Бұл процесс әйелдердің киімдерінің түсі бай гамма болуына әкеледі, ерлерге қарағанда түстер арқылы тұлғалық мінездеме беріледі. Ерлер көру күйінің тітіркенгішіне өте сезімтал олар тез шаршайды. Мүмкін бұлар жүйке-жйесінің процесінің инертіне байланысты.Бірақта жыныстық айырмашылықты көру сезінумен және қабылдаумен қаратыру дұрыс емес . Жыныстық айырмашылық алты жастағы балаларда көру өткірлігімен белгіленген .Көру өткірлігі қыздарда ересек адамдыкіндей болады, ал ұлдарда жоқ. Ананевтің ойынша мектепте оқу кезінде көру анализаторына көп күш түсірсе онда ұлдарда көру өткірлігі төмендейді. Егер алты жастағы ұлдарда шындығымен осылай болатын болса онда оларға көңіл аудару қажет .Ұлдар қыздардан қарағанда ақырын дамиды.
Глазомер – бұл көру кеңістігінің айырмашылығына қатысты. Ананевтың ойынша глазомер бұл әрекеттің және дағдыларға әсер етеді ,сонымен қатар ол жыныстық айырмашылықтарға әсерін тигізеді, глазомер қыздардың оң көздерінің жақсы көретінің көрсеткен.
Қазіргі кездегі генділік психология глазомерге былайша анықтама береді- бұл генділік әлеуметтенудің мінездемесі ,және жыныстың ерекшеліктері деген.
Бірақта қыздар ұлдардан психикалық тұрғыдан қарастырғанда барлығында бірінші орында тұрмайды.Әрбір психикалық құбылыстарда өзіндік ерекшелер бар. Тұтастай қарастырғанда екі мағналы көру жүйесінің заңдылықтарын қарастыруға болады: гетехронологиялық дамулар және ұқсас жыныстардың ұқсастығы.
Көру- кеңістігінің қабілеттері. Бұл психикалық көріністермен байланысты; кеңістікті қабылдау, ойлау, кеңістік қабілетімен хабардар болу.Онда басты ролді көру анализатор басқарады. Бұнда көбінесе көру қабілетінің бөлімдерін қарастырады.Ол көру сезіну және қбылдауда қарастырылды.Сонымен қатар солар арқылы жыныстық айырмашылықтар алынған.Маккоби жәнеЖаклин қабілет кеңістігін екі типке бөлген: аналитикалық емес және аналитикалық. Екі типте көру моделіне негізгі рол атқарады.Сонымен қатар бұлар зерттеуде екі топқа бөлінеді.Зерттеуде 40 мыңнан астам әр жастағы адамдар қатысты. Ғалымдар сонымен қатар әдістемеде әр жастағы ұлдар мен қыздар, ерлермен әйелдерді салыстырды , нәтижесінде ерекше басқаларынан айрықша нәтиже алды. Басқа зерттеулердің нәтижесінде жыныстық айырмашылықтар жоқ деп белгілеген болатын. Э.Маккоби және К.Жаклин белгілегенұлдардың ерекшелігі ололардың жастық ерекшелігіне байланысты және ол сол қалпында қалады деген.
Көру кеңістігінің даму кезінде ұлдар жеткіншектік кезенде қыздарды қуып жетеді.Алпыс жасқа келген кезде әйел адамдар ерлерді қуып жетіп салыстырылады .Алынған зерттеулерде қабылдауғана зерттелмеген сонымен қатар , ми және ойлау қабілеттері зерттеліп қарастырылған. Бұнда керекті ғана әдістемелер ғана алынған . Зерттеу кезінде санырау адамдарда болған. Бұл параметр бойынша үш катигоридегі нәтиже алынған: ерлердің артықшылығы ,әйел адамның артықшылығы, және олардың арасындағы айырмашылықтың болмауы.
Бұндай жағдайда бұл функциялар ұлдармен қыздарда бір қалыпта дамымайды. Өйткені қыздар ұлдардан бұрынырақ дамиды.Ұлдармен ерлердің дамуы белгілі бір механизмдіе жүреді. Ананев көбінесе құрылым заңдылығына былайша анықтама берген : көбінесе жыныстық айырмашылық болмайды, ол тек қана жастық жыныс мінездемесіне байланысты деген. Ең қолданбалы болжам бұнда жыныстық айырмашылықты көру кеңістігінің қабілетіне сүйене отырып беріледі: 1) гормональды ,2) генетикалық, 3) ми жүйесімен байланысты, 4) гендірлік әлеуметтенуі , 5) мәдени.
Гормональды болжам, бұнда ерлердің артықшылығы көру кеңістігінің қабілеттерінің антрогендармен байланысты. Бұл болжамды көптеген зерттеушілер қолдады. Қыздарда кеңістік қабілетінің дамуы ұлдардыкіне байланысты. Канадалық зерттеуші Э.Хемсон басқа факторлардың әсерін қарастырмады.Зерттелуде гормоналдық кемістігі бар топ әйелдер зерттелінді Нәтиженің сәттілігі гормоналдық бұзығушылықтың нәтижесіне байланысты. Әйелдердің эстрогендік деңгейдің жоғарлауы бұл менуструалдық циклдық кезіндегі олардың тапсырманы орындауы қйынға түскені анықтайды.Француз психологы Э.Шпиц және В. Дюран жыныстық дамуына жастық ерекшеліктердің әсері жоқ деп көрсеткен .Швец зерттеушісі Ю.Йонкер өз зерттеуінде антрогендік деңгейдің жоғары екенін көрсетті. Қазіргі кезде гормональды болжамда: андрогендік деңгей төмендейді, ал ең үлкен – көру кеңістік тапсырмасы нәтижесі төмен екенін көрсеткен. Индия зертеушісі С.Кунджави кеңістік тапсырмаларын әйел адам жақсы шешетінің көрсеткен.Әйелдердегі маскулиндік идентикалық көріністер тек қана жоғары деңгейлі ерлер жынысының гормондарын көрсетіп қана қоймайды ол сонымен қатар маскулиндік әрекеттерді білдіреді.
Гендірлік болжам , бұнда жыныстық айырмашылықтар кеңістіктік қабілеттер тұқым қуалаушылық арқылы беріледі және олар генетикалық механизмге байланысты . Р. Стаффордтың ойынша қабілет кеңістік қиялымен байланысты және ата-анадан баласына белріледі деп көрсеткен.Бір жағынан Д.Гудинаф өз серіктестіктермен кеңістік қабілеттердің әртүрлі комплексін көсеткен.
Ми ұйымдары және жыныстық айырмашылықтармен байланысты болжамында әйел адамның ми шарларының ара-қатынасының байланысы тығыз, ал ерлерде –ми шарлары асимметриялық бөліне белгіленеді.Эмбрионалды даму кезінде ұлдарда ми шарының оң жағы сол жағынан қарағанда үлкенрек . Осыған байланысты ерлерде кеңістікті айналу тапсырмасында оң жақ шардың үлкендігіне байланысты деген. Бірақта бұл тапсырманы орындау кезіде ерлерде күрт өзгерістер байқалады жағдайы нашарлайды.
Гендірлік әлеуметену болжамы кеңістік қабілетінің айырмашылығы ұлдармен қыздардың әртүлі тәрбиелінуіне байланысты деп көрсеткен.Американ зерттеушісі Дж.Крамер көрсеткендей қыздардың қабылдауы ұлдардыкінен қараған да басқаша екенін көрсеткен.
Мәдениеттің әсерету болжамы алдынғыларды толықтырады.Ол басқа болжамдарға қарағанда жаңа болжам, онда жыныстық айырмашылықтар көру-кеңістік қабілетімен байланысты.Басқа елдерде басқандай гендірлік стериотиптер болады олар әйелдермен ерлердің қатынастарын кеңістік тапсырмалар арқылы анықтайды.Бір мәдениетте қыздар мен ұлдарды бірдей әдеттермен ұйретеді, ал басқа мәдениетте- білімдер менсабақтар керсінше жыныстық айырмашылықта жүргізіледі.
Тактильдік модальдік. Бұнда зерттеу екі топқа бөлінеді,а) тактилдік сезіну ,в) тактилдік перцептика.
Тактилдік сезіну бұл жаңа туған балаларда қарастырылады. Ұлдармен қыздарда тактикалык сезінуді қарстырғанда, қыздарда бұл сезім дамыған .
Басқа модальдіктер.
Бұл басқа моделдерге қараған да өзгеше бұнда иіс сезіну, органикалық сезіну хронометрдік мінездемеге ие. Г.Бренд және Ж.Л. Милло француз психологтары иіс сезінуді қарастырған.
Швед психологтары Д.Броман және С.Нордин өз зерттеулерінде әйелдердің басқаларға қараған да иіс сезінуде өтте төмен екенін көрсеткен. Адамның иіс сезуі редуцирланған тамақта және сексуалды әрекетте маңызды орын алады. Әйел адамның иіс сезінуі аяғы ауыр кезінде өтте жоғары болады.Бұл жағдайда иістің эмоционалды бағасы субъекті болады.С.Кроос және Л. Медсон органикалдық сезінуді қарастырған. Зерттеулер бойынша ер адамдардар орғаникалық сезіну өтте жоғары .
Ауруды сезіну бір жақты емес . Тіс ауруы жүрек ауруына қарағанда басқаша болады. Ауру солқылдау, өткір қақсау болады. Дәрігер, психолог, психотерапевт, әйелде және ер адамда ауру процесі қалай жүріп жатқанын және ауруды жеңілдету жолын білуі керек.
Негізгі жыныстық айырмашылықтар аурудың типтері бойынша зерттеледі: қаңқа сүйектермен және бұлшықеттер, асқазан және ішек бас ауруы бойынша.Осы ауруды сезіну типтері бйынша зерттеу жүргізген, нәтижесінде ер адамға қарағанда әйел адам өте сезімтал болады.Жалпы заңдылық қалыптастырған : ерлармен әйелдерде ауруды сезіну жасына байланысты төмендейді. Швед психологы Б.Хеллстрём ерлермен әйелдердің ауруды сезінуді менструалды цикл кезінде қарастырған. Әйелдерде эстрогенді деңгейі жоғары .
Генетикалық болжамды американ психологы Дж.Модуджун ерлермен әйелдерде анальгетикалық реакцияға және сензитивті аурулар гендік айырмашылыққа байланысты. Гормоналды болжам. Ауруды сезінуде гормоналді деңгейге байланысты. Дж. Моуджилдың экспериментінде ауруға жауап беретін ген эстрогенбен байланысты. Эстроген ми ауруының орталығына әсер етеді сол кезде ауру басқашалай сезінеді. Әлеуметтік тәжірибе болжамы.Психологтың ойынша эмоцианалды уайымдаушылық бұл аурудың күшейуіне әкеп соғады, ал басқа реакциялары керсінше әсер етуі аурудың мүлдем жоғалуы мүмкін. Гендірлік әлеуметтену болжамы арқылы жыныстық айырмашылығы ауруды сезінуін қарастыруға болады.Ұлдармен қыздарда ауруға деген тәрбиелері әр түрлі . Ұл ауруды сезініп жыласа : ( Шыда сен еркек емесінбе). Ерлергеде осылай айтады.Көбінесе дәрігерлер айтады ерлер әйелдерге қарағанда шыдамсыз дейді . Ауруды сезінумен және оны жазуға байланысты аспектер бар. Диагнозды қойған пациенттің жынысына байланысты, және қойған диагнозды қалай қабылдағанына байланысты.
Әлеуметтік перцепция . Э. Маккоби және К.Жаклин қыздар мен ұлдардың өмірінің бірінші жылдары әлеуметтік және әлеуметтік емес айырмашылығы болмайды. Көру –кеңістігінің қабілеттігі және әлеуметтік перцепцианы салыстыра қарыстырғанда ерлер картаны жақсы оқиды ал қыздар бетті . Француз психологы Л.Шабидің эксперименті бойынша. Әйелдерде әлеуметтік перцептикалық қабілет жасына байланысты төмендейді. Әйелдердің (түрді оқуы ) ерлерге қарағанда кей жағдайда төмен ол қойылған жағдайға байланысты. А.Ф.Кони өз зертеулерін студентерге өткізген 25жыл бойы.Нәтижесі жылдан –жылға өзгеріп отырған . Кони- қыздар ұлдарға қарағанда сырт киімдерді жақсысуреттеп берген . Ал бір ұлдан оның қасындағы көршісі қандай киімде екенін сұрағанда ол былай жауап берген: “сүр түстілеу ғой деймін деген”де бүкіл аудитория күлген. Ақырындап өзгере бастаған .Қазіргі кезде ерлер мен әйелдердің айырмашылығы киімдерді таңдау да етене жоқ екені көрінеді.Мысалы ерлер киімдердің модасын қалай киіну керегін біледі,сол сияқты әйелдер автокөліктер туралы айта алады.Бұнда екі жыныстың айырмашылығын айталмаймыз кесінше олардың артықшылығын көреміз.