- Тарихты оқытудағы құжаттардың рөлі мен мәні.
- Тарихта оқытуда қолданылатын құжаттық материалдың негізгі түрлері.
- Оқушылардын тарихи қүжаттармен жұмыс істеу тәсілдері.
- Құжаттық материалдың жіктелуі. Актілік қүжаттар, баяндауышы- сипаттаушы қүжаттар, көркем сөз естеліктері.
- Тарихи құжаттар мен мәліметтерді зерттеу методикасы.
- Мәліметті конспектілеу. Тарихи мәліметтердің сипаты: авторы, жасалу уақыты, жанры, негізгі идеялары, тақырыптары мен көркемдік ерекшеліктерін анықтау.
Тарихты оқытуда жазбаша құжаттарды қолданудың маңызы. Тарихи дерек көздеріне адам қолымен жасалған — оның қоршаған ортамен байланысының нәтижесі, материалдық мәдениет, салт-дәстүр заттары, жазба ескерткіштер жатады. Әдістеме пәнінде кең мағынада айтқанда, жазба ескерткіштерді тарихи қүжаттар деп атайды.
Ресейлік әдіскер-ғалым, профессор М. М. Стасюлевич 1863 жылы оқушылардың тарихи дамуы үшін оқулықпен жүмыс жасағаннан тікелей тарихи дерек көздерімен (қужаттармен) танысудың маңызы зор екендігін айтқан еді. Ол осылайша түпдеректермен жүмыс істеуге негізделген практикалык, әдіс бойынша сабақ жүргізуді үсынады. Осы әдістемеге негіздеп «Жазушылар мен ғалымдардың жазуындағы орта ғасырлар тарихы» деп аталатын үш томдық хрестоматия жазып, жарыққа шығарды. Ал, кейбір ғалым, әдіскерлер (М. Н. Коваленский, А. Ф. Гартвич, Н .А. Рожков) тарихи қүжаттар негізінде оқушылардың дербес жүмыс істеуіне негізделген зертханалық сабақ өткізуді ұсынады.
Дегенмен, көптеген әдіскерлер мектептегі оқуды бірыңғай құжаттармен жұмыс жасауға құруды негізсіз деп есептейді. Олардың пікірінше, тарихи құжаттарды тек негізгі білім көзі болып табылатын мұғалім әңгімесі мен оқулыққа қосымша ретінде қолдану тиімді болмақ. Қүжаттар оқушылардың білімін терендетіп, нақтылап, сабақтың көрнекілігін арттырады.
Қүжаттың атқаратын роліне қарай оның сабақта қолданатын орны белгіленеді. Зертханалық әдісті қолданарда құжатты оқып-үйрену оқулықпен жүмыс жасаудан бүрын атқарылуы тиіс. Ал құжаттану өдістемесін қолдаушылар оқулықтың тиісті параграфымен танысқаннан соң барып оқушылардың тиісті кұжатпен танысқаны дүрыс деп есептейді.
Сонымен, тарихи қүжаттарды қолдаедын, маңызы неде? Қүжаттьщ сыртқы түрімен тенысу арқьшы -арихты оқытудын. корнекілік қағидасы іске асады. Қүжат Іүғалім әңгімесін жандандырады, соның негізінде жасалғантүжырым сенімді ІІІығады. Қүжатіың маңыздылығының бір Іңры — ол тарихи материалды нақтыландырып., өткен уақытты; жарқын бейнесі мен суретін көз ал дыңа келтіріп, дөуір тынысышезуге көмектеседі. Қадырғали Қосшдүлының «Жамиғ-атТауарих»эдбегінің бастапкы азатжолын мысалға келтіруге болады. Есю.қүжаттар ежелгі автордың тілі, ойлау жүйесі, түрмыс-салт І^екшелігі туралы
көрнекті безендірме береді.
Қүжаттармен жүмыс барысында оқушылірдьщ ойлау және .кдялдау процесінің белсенділігі артып, олардщ тарихи білімді игеруі жене тарихи санасының дамуы жемісті бола түседі. Оқушылардың мынадай дербес жүмыс йтеу дағдылары қалыптасады; қүжатты оқу, талдау жөне қажетгі акдаратты теріп злу» бүрынғы және қазіргі қүжаттардьщ маңызын бағалап, талқылау. Оқушылар сабақ барысында қүжапарцын, тарих ғылымы үшін маңызын танып, олардан бір кездері өмір сүрген адамдардьщ
ізін андай алады.
Тарихи қүжатгардың түрі жөнс оларцы сабаққа тандап алудың өлшемдері. Тарихты оқытуда қолд,ані|Шапгын қүжаттарды топтастыру тәсілі тарих ғылымьшда қолдаііиалаірш зертгеу төсілімен салыстырғанда өлдеқайда оңай. Ол қүікат мәтінінің сипатына негізделеді. Ол сипат бойынша барлык қүжаттарды екі топқа тЬптастырамыз. БІрінші — баяндау-сургттеу қүжаттары: екінші — өз кезінде практикалық маңызы болған актылық сипаттағы қүжаттар. Бүл қүжаттар бірін-бірі толықтырьш отырады. Ал көркемсөз ескерткіштері қү»ясаттардың қосымша т)обын қүрайды. Ақтылық қүжаттар — заңдық, шаруащылық, саяси, бағдарламалық қүжаттарды қүрайды (грамоталар, заң, жарлық, келісім-шарт, статистикалық және тергеу қүжатгары, бағдар-ламалар, сөздер). Баяндау-суретгеуқүжатгары— жылнама, шежіре, хроника, естелік, хат, саяхатжазбаларын қүрайды. Көркемсөз ескерткіштері— ежелгі жөне ортағасырлар тарихыііцағы халықтың ауызекі шығармашылығы (миф, мысал, шешендік сөздер, аңыздар,
жоқтау жырлары, эпос).Сабақта қолдану үшін, ғалымдардың пікірі бойынша,
қүжаттар мынадай болуы керек:
|
|
— тарихты оқытудың мақсаттары мен міндеттеріне сай болуы;
— сол дөуірдің негзгі, барынша турпаттық деректері меп
оқиғаларын қамтуыгаіс;
бағдарламалық Мтериалмен тығыз байланыста болып, тарихи
білімінің өзектіліги арттыруға ықпал жасауы керек;
мазмуны мен кещмі оқушыларға ауырлық түсірмеуі тиіс; тарихи
қубылыс, оқиға турлы оқушылардьщ білімін нақтылап терендете-
тіндей құжат мазлүнында түрмыстық және сюжетгік нақтылық
болуы; оқушыларв белгілі бір сезімдік ықпал жасауы тиіс.
Мүғагім мен оқушылардың тарихи қүжаттармен жүмысы
Қүжатты Оып-үйрену әдістемесі. Тарих сабағында қүжаттарды оқупылар да, мүғалімдер де қолдануы мүмкін. Қүжат тым күрделі болсамүғалім оның мазмунын оқушыларга түсіңдіріп береді; қүжатқа слтеме жасап, дәйексөз келтіреді (өңгімелеудің дәлелділігін күШейту үшін); ез әңгімесін нақтылау жөне қызықты ету үшін қүжаттак үзінділер пайдаланады. Әңгімені жандандыру үшін қужат үзіңдцерін төл сез ретінде қолданып, тарихи түлғаға мінездеме беріледіі
Оқушылардың қужатпен жүмыс жүргізуі оларды жасына, танымдық мүмІ0здігіне жөне дайьшдық деңгейіне қарай күрделене береді. 5-6 сьшыптарда баяндау-суретгеу сипатыңдағы қарапайым материалдар пайдаланыиады; оның көлемі 10-15 жолдан аспауы тиіс; ал 7-8 сыныптарда талдау жасалатын заңцық жене шаруашылық қүжатгардың саны арта түседі; 9-11 сыныптарда саяси бағдарламалық қужаттар кеңінен қамтылады.
Қужаттармен жүмыс істеуге үйрету мынадай кезендерден турады: 1) муғалім қүжатты талдаудың үлгісін береді;
оқушылар мұғалімнің көмегімен қужатты талдайды;
муғалімнің жетекшілігімен жеке, дербес жұмыс жүргізеді;
4) қүжапы өз бетінше сыныпта жөне үйде оқьш үйренеді. Мұғалім
сыныпта оқушыларды қужатпен таныстырып, тапсырманың
мазмүнымен хабардар етеді. Оқушылар үйде қүжат негізінде
қысқа хабарлама, суретгеме дайындап, оқулықтың мөтіні, безендіру
бойынша шығармашылық мазмүндама дайындайды. Әрине, дербес
жүмыс жасау үшін қүжат барлық оқушыға жеткшікгі болуы керек.
Қужаттармен жүмыс жургізу мынадай дағдыларды да меңгеруді талап етеді; қүжатгы оқып өңгімелеу жөне ол бойынша жоспар қүру; қужапы Дербес таддап, ол бойынша сүрактарға жауап 86 беру; бірін-бірі толықтыратын үқсас қүжатгарды салыстыра талдау; қүжатқа сыни баға беру. Осы дағдылардьщ барысында оқушыларға қүжаттағы қисындық түйінді, негізгі идеяны анықтап, белгілі бір ережслерге дөлел тауып үйренеді. Мүғалім оқушыларға «бүл туралы қүжатта не жазылғанын оқындар», «қүжат мәтіні негізінде… дөлелде», «өз пікірінді қүжат негізінде тиянакта» деген мазмүнда тапсырма береді.
Жоғары сынып оқушыларының қүжаттармен жүргізетін жүмысы күрделене түседі. Оларға ендігі кезекте күрделі тапсырмаларды орындауға тура келеді. Ол тапсырмалар мыиа мазмүнда болуы мүмкін:
қүжат мазмүнының бастысын, екінші кезектісін танда; өз
тандауынды негізде;
оқьш үйренетін оқиғаның себебін, қай кезенге төн екендігін
анықта;
оқиганьщ іске асуына қаңцай тарихи алғышарт немесе идея,
бастама негіз болды;
жағдайларды салыстыр; қажетгі дереккөзінен меліметтерді
тандап ал;
саяси жөне мемлекетгік қайраткерлерге мінездеме бер;
түпдерек бойынша хабарлама дайында;
оқып үйренген қүжаттар қазіргі қоғамдық қүбылысты тани білуге қалай көмекгескенін ойлап көр.
Мүғалімнің түпдеректі сабаққа пайдаланар алдында оны алдын ала електен өткізіп, педагогикалық екшеу жасайды. Ол неғүрлым екшелген сайын оны оқушылардың дербес игеруі, қабылдауы оңайлай түседі. Педагогикалық екшеу дегеніміз — сабаққа пайдаланатын қүжаттың мазмүнын тандау дегенді білдіреді. Қажет болған жағдайда мүғалім қүжат авторының стшгін озгертпей-ақ қүжатгы еркін пайдалануы мүмкін. Одан өрі мүғалім оқушылар үшін жаңа терминдер мен үғымдарды түсіндіріп, қүжатпен жүмыс істеудің тапсырмаларын анықтайды.
Жинақталған өлкетану материалдарын жүйелі түрде қолдану мақсатын іске асыру үшін мүғалім мынадай жүйеленген таблипаны қолдануына болады. Тарихи дереккөздерінін конспектісі мен тезистерін дайындау
Дереккөздсрімен жүмыс жоғары сыныптарда үйымдас-тырылады. Мүвдай дерек көздсріне тарихшылардың, экономистер мен саясатшылардың ғылыми еңбектері мен қолбасылардың, мемлекет басшыларының, әдебиет пен өнер қайраткерлерінід естеліктерін қосуға болады.
Мүғалім сабақтағы қысқаша кіріспе сөзінде бүндай еңбекпен жұмыс жасаудың міңцетгеріне -юқталады. Онда қүжатгың жасалған уақыты, мақсаты мен міндеттері, қысқаша сипаты айтылады. Одан әрі еңбеюің қүрылымы, негізгі идеясы сөз больш, тарихи оқиғалар мен қүбылыстарға баға берудегі маңызына тоқталады. Алғашқы кезде бүкіл сынып ғылыми еңбекгі термин, үғымдардың сөздігін жасай отырып түсіндіру арқылы оқиды. Мүғалім мәтін бойынша сүрақтар дайындайды. Кейін тек күрделі мәтіндер түсіндіріліп, өзгесі оқушылардың өздігінен оқуына беріледі. Олар мәтіннен негізгі идеяны тауып, оған сипаттама беруге тырысады.
Мұғалімнің тапсырмасымен оқушылар жай жоспардан күрделі жоспар жасауға, одан әрі еңбектің қисындық күретамыры — зтажжасауға ауысады. Тезис — дерек кезіне ешқандай сілтеме, түсіндірме, безендірме жасалмай баяндалған қысқаша негізгі мазмұн. Тезисте жалпы ой желісі басым болады. Алғашқы кезде оқушылар мүғалімнің көмегімен, кейін дербес жағдайда еңбектің тезисің дайьшдайды. Бір қүжатгьщ негізінде олар тезис дайындап, конспект жасауға үйренеді.
- Конспекгілеу- мәтіннің ең маңызды жағдайларын барынша қысқа етіп жазбаша баяндау. Оқушылар құжаттың жоспары қалай жасалып, ол қалай тезиске айналып, сонымен деректер және үлгілермен қалай толықтырылғанын (коңспектіге айналғанын) жетік білуі тиіс. Конспектілеу арқылы жйнақталған білім баяндама, реферат дайындаганда пайдаланылады.
Конспект дайындауға байланысты түрлі жаднама бар. Солардың бірі мынадай:
- Конспектілеу алдында шығарманы мүқият оқып, жоспарын қүру. 2. Конспектілеуді бастағанда автордың (немесе жинақ редакторының) дөл аты-жөнін, жүмыстың толық атын, шыққан жері мен уақытын корсету. 3. Ғылыми еңбекгің тарау, легенде цитата қолданылуы ксрек. 6. Коңспекгілеу барысында түрлі шартты белгілер жүйесін қолдану керек, олардьщ конспект бойынша жауап бергенде көмегі көп. Окушылар осылайша қүжаттарды түтастай немесе фрагмент
түрінде конспектілеуді, сол бойынша тарихи түлғалар, оқиғалар
мен қүбылыстарға баға беріп, қүжатпен дербес, шығармашылық
жүмыс жасауға үйренеді.
Конспект— латынның «конспектус» — «шолу» деген сөзі, бұл кітап, мақала, баяңдама не дәрістің қысқаша мазмұнын жазу, яғни оқығанның қысқаша мазмұны.Конспект жасау үшін алдымен тақырыпты түгел оқып, оны ойша қорытып алу керек. Содан кейін жоспар жасап, оған тезис жазып, оларды фактілермен, дәлелдеулермен толықтырғанда конспект болып шыгады. Конспект жасау кезінде қысқартып жазу қолданылады. Конспект оқыған мәтіннен 7-15 есе аз болу керек. Мысалы, «австралиялық» сөзін «австрал» деп жазу керек, оны «австр» деп жазуға болмайды, себебі оны «австриялық» деп оқып жіберуге болады. «Революция» деген сөзді «рев» деп жазу керек. Конспект жасағанда автордың аты-жені, еңбектің толық аты.