Тарихты оқыту жұмыстарын ұйымдастыру формалары

 

 

1. Тарихи тақырыптың мазмұны, бөлімі, курс жүйесіндегі сабақтың орыны. Тарих бойынша сабақ түрін таңдауға шартты түрде өткізілетін сабақ түрлері мсн факторлар.
2. Оқыту процесінде барлық сыньштарды камтитын, жан-жақты сабақты өткізу ерекшеліктері мен сабақ түрлері.
3. Тарих сабағына мұғалімнің дайындалуы және сабақ жоспарлары.
4. Сабақты бағалау критериясы.
5. Тарихты сабақтан тыс оқытуды ұйымдастыру формалары-факультативтер, тарихи үйірмелер, тарихи олимпиядалар «КВН», конференциялар,пікір сайыстар. Жоғарғы сыныптардағы семинарлық және практикалық сабақтар.Оқу саяхаттары, кеңестері, сынақтар.

 

Оқыту –біртұтас педагогикалық үрдістің құрамды бөлігі.

Оқыту үрдісі – оқытушы мен оқушының мақсатты бағытталған іс әрекеті, өзара байланысты іс әрекеттері жеке бастың жан-жақты дамуы мен ақыл-ой тәрбиесінің алдындағы тұрған міндеттерді шешуге бағытталған.

Мұғалім сабаққа әзірлену барысында осы үш сұрақты өзіне қойып, оны шешудің оңтайлы жолдарын таба білуі керек. Сонда ғана сабақ өз мақсатына жеткен болып саналады.

Оқытушы сабаққа дайындалу барысында алдымен сабақтың мақсат міндеттерін тақырыпқа сай дұрыс анықтап, құра білуі керек, бұл жерде оқытушыға конструктивті қабілет қажет.

Сабақтың мақсат, міндеттері анықтауға қойылатын талаптар:

Тақырыпқа сай болуы тиіс;

Мемлекеттік білім беру стандартының талаптарына сай болуы тиіс;

Оқу бағдарламасының тақырыптарына негізделген болуы тиіс;

Сабақ мазмұнын ашатындай, ғылымилық тұрғыдан ұйымдастырылған болуы тиіс;

Оқытушының шығармашылық еңбегңне байланысты болуы тиіс т.б.

Мектептердегі оқытудың негізгі түрі –сынып-сабақ жүйесі. Сынып-сабақ жүйесі- дәстүрлі жүйе, онда бірыңғай базалық білім алатын, жастары шамалас, құрамы тұрақты оқушылар тобынан тұрады. Сабақ ұзаөтығы -45 минут. Әдіскер А.А. Вагиннің пікірінше, оқыту үрдісінде оның негізгі бөлімдері, қысқаруы не кеңеюі, бір немесе бірнеше сабақта іске асуы мүмкін.

Сабақ құрылымы дегеніміз —  сабақ кезеңдерінің жүйелі құрылып, бөлімдерінің үйлесуіп келуі.

Кейбір топтастыруда сабақты жүргізу әдісі (дөрістсабақ, пікірталас-сабақ, кино-сабақ, зертханалық сабақ); оқушылардың әрекеті (жинақтау сабағы, проблемалық); материал сипаты (жаңа деректі игеру) басшылыққа алынады. Дағдылар мен іскерлікті қалыптастыратын сабақтарды ерекше типке жатқызуға болады.

Сабақтарды топтастыру. Көптеген дидактиктер мен әдіскерлер сабақтарды топтастырғанда оқыту процесінің болімдерін жонс сабақтағы басгы оқыту міндетін негізге шіады. СошІ сәйкес сабақ кіріспе, жаңа материалды оқыту, аралас, бақылау, білімді есепке алу және тексеру, жинақтау-қайталау сияқты түрлерге жіктеледі.

Мүғалім сабақ типін таңдағанда, оның тақырыпта алатын орны, оның мівдетгері, жаңа материал мазмүнындағы ерекшеліктер, педагогикалық ниет, оқушылардың жасы, дағдылар мен ептіліктерін ескеруі тиіс. Сабақ типі мектептегі оқу қүралдарын, мүғалімнің дайындығы жөне т.б. себепшартгар ескеріп тандалады.

Бір типтегі сабақтар оны жүргізу әдісіне қарай бірнеше түрге енуі мүмкін. Мысалы, кіріспе сабақты дәріс, саяхат, өңгіме түрінде өткізуге болады. Тақырып, бөлім бойынша сабақ жүйесін айқындауда жаңа материалды игеру, оған дейін игерілген білімге сүйенетіндігін, жаңаны оқып-үйренуде бүрын алған білім бекітілетіндігін есте үстаған жөн.

Кіріспе және жаңа материалды игеру сабағы

Сабақтың міндеттері. Кіріспе сабақ оқушыларға алдыңғы курстарда алған негізгі білімдерін жаңғыртып, тарихтың жаңа курсының негіздеріне жалпы сипаттама беруі тиіс. Кіріспе сабақтың мазмүнында оқушылардың жаңа тақырьшты игеруіне көмектесетін мақсаттардың болғаны дүрыс. Қажет болған жағдайда мүғалім бүл сабақта оқушылардың базалық білімін, негізгі дағдыларын айқындайды.

Жаңа материалды игеру типіндегі сабақтардың мынадай түрлерін атауга болады: материалды мүғалімнің мазмүңцау сабағы; мектеп дәрісі; саяхат сабақ; киносабақ; оқушылардың хабарламалары мен баяндамаларына арналған сабақ. Жаңа материалды игеру сабагында оқу әрекетінің бүл түрлері басым болып келеді және сабақтың едәуір бөлігін қамтиды. Ал бекіту, қайталау, оқушылар білімін тексеруге аз уақыт, аз көлем бөлінеді. Көбіне мүндай сабақтар алдыңгы сабақтармен байланысы жоқ тақырыптарды оқыи үйреыгенде немссе күрделі үғымдары мен түсініктсрі мол тақырыптарды түсіндіргенде колданылады.

Аралас сабақ және оның бөлімдері

Оқушылардың білімі мен дағдыларын тексеру. Аралас сабақга оқу процесінің барлық негізгі бөлімдері қамтылатын болғандықтан оны қүрама дел те атайды. Мүндай сабақ алдыңғы сабақтағы білім мсм дағдылардъщ бүгінгі сабақ мазмүпымсп байланыстарын тексеру және есепке алу; жаңа материалды игеруге өту; алдыңғы сабақта отілгенді қайталап, жаңа сабақты оқып-үйрену және бекіту сияқты белімдерді қамтиды.

Үйымдастыру кезеңінің кейін білім мен дагдыларды тексеру жүзеге асырылады. Бүл оқушыныц сабақта оқытатыл материалды игсру, үй тапсырмасьш орындау әрекетін үйымдастыратын мүғалімнің жүмысы. Ол ауызша, жазбаша жөне ауызша-жазбаша болады.

Білімді тексеру мынадай талаптардан түрады: 1) сүрақты негіздеу (еткен білімдерсіз алға жылжу мүмкін емес); 2) барлық оқушыларды жүмысқа жүмылдыру; 3) оқушылардың ерекшеліктерін ескеріп, тексеруді жекелеп жүргізу; 4) тексеру мазмүнының жаңа сабақпен байланысы; 5) сабақ барысында тексеру кезеңін айқындау; 6) білімді бағалауды негіздеу (таным дамуының табысты болуы үшін не істеу керек).

Сүрақ жағдайында көп уақыт алатын тесілдерден бас тарту керек. Мысалы, бір оқушыға көптеген сүрақ қойып, әңгімені созу, оқуигыньщ үзақ-сонар өңгімесі, тақтаға үзақ, көлемді мәтін, кесте түсіру өзін ақтамайды.

Сабақ басындагы сүрақ оқушыларды жаңа материалды игеруге дайындап, алдыңғы сабақ тақырыбындағы сүрақтар мен тапсырмалардың мазмүнын қамтуы тиіс. Сүрақ әлдебір мәселенің дамуы сияқты тақырыптық сипатта болтаны жен. Мүгалім тексеру үшін мазмүны жағынан маңызды, игерілуі жағынан күрделі материалды тандайды. Негізгі сүраққа онымен іштей байланыстагы қосымша сүрақтарды тіркейді. Сұрақтың құрылымы қарапайым және дәл, балаларға түсінікті болуы тиіс.

Тәжірибелі мүғалім сабагьш сыныггга мынадай сүрақ коюдан бастайды; Қандай тақырыпты өттік? Аддыңғы тақырыпта не туралы сөз болды? Материал мазмүнындагы ең бастысы не? Одан әрі мүғалім басқа сүрақтарга ауысады. Бірақ қай кезде де сүрақ қоюдың мақсаты тек қана білімді есепке алып, түзегу емес, сонымен бірге оны дамыту, байыту жөне оқушылардың танымдық кабілетін дамыту екендігін естен шығармау керек. Оқушы жауабы мен тапсырманы орындауының сапасы мүгалімнің қоятын талабына байланысты. Мысалы, жауаты қысқа, холық, қисынды етіп беру; жазуды дәптерге үқыпты, грамматикалық қателерсіз түсіру; оңгімелеуді оқулықтағы қүжаттарға, иллюстрацияларға сүйеніп баяндау.

Сүрақ кезіпде оқушылар сыныптастарының жауаптарына иікір айтады. Ауызша жауапқа пікір айтуға қойылатын талагггардың жаднамасы мынадай:

1. Деректер, қорытындылар, оқиғаларды бөліктерге бөлудің дүрыстығы және толықтығы.
2. Мазмүндаудьщ бірізділігі жөне дәлелділігі.
3. Жаңа тарихи терминдерді қолдануы және түсіндіруі.
4. Карта, хронология, сандық мөліметтерді қолдануы.
5. Жауаптағы сез қолдану қателері (қайталау, үзақтық, масыл создерді қолдану, тіл жүтандығы).

6.Жауаптың дүрыс жақтарын бағалаудан бастап, кемшіліктерін тізумен аяқта.

Төменгі сынып оқушылары мүгалім әңгімесі мен оқулық мәтінін үштастыруды қажет ететін күрделі сүрақтардың беріне бірдей жауап берс алмауы мүмкін. Сондықтан оларды оқулық мазмұнына сай сұрақтарға жауап беруге үйрету керек. Ол үшін оқушыларға қайтарар жауабының жоспарын түзуге көмектесеміз. Ол көмек мынадай болады: Не туралы айтпақшысың? Әңгімені неден бастайсың? Одан әрі қандай деректі айтасың? Әңгіме немен аяқталды? Қандай қорьпъінды жасауға болады? Оны оқулықтан оқып бер.

Әңгіме оқушының ауызекі сөзін дамытып, білімді ауызша мазмұндау тәсілдерін қолдану дағдысын қалыптастырады (конспектілеу немесе түсіндірме мазмүндау, жалпы өңгіме және т.б.). Төменгі және орта буын сыныптарда тізбектей әңгімеленеді де оқушылар тарихи себеп шарттардың байланысын жақсы аңғара алады және өткен оқигаға деген өзінің қатынасы қалыптасады. Олар тарихи материалдарды талдау, жинақтау, өзі үсынған түжырымды дәлелдеу арқылы тарихи жүйеде ойлауға үйренеді. Оқушылар өз жауабын оқулық мазмүнымен салыстыру арқылы жіберген қателіктерін аңғарады.

Сұрақ көлемі шағын жазбаша жене жазбаша-кескіндемелік тапсырмаларды орындауды да қамтиды. Орта буын сыныптарда мынадай тапсырмалар қамтылуы мүмкін; маңызды оқиғалардың күнтізбесін жасау, параграф мәтініне сүрақтар ойластыру; терминдер жөне үғымдарды анықтамасымен көшіріп жазу, жоспар түзу; еңбек қүралы мен қару-жарақтьщ суретін салу; кесте толтыру; тарихи түлғаның портреттік бейнесін жасау; нысанды картадан кврсету.

Жоғары сыныптарда тапсырмалар күрделене түседі. Оқушылар қисындық сүлбапы қүрастырып, күрделі жоспар түзеді; үғымдарга жазбаша анықтама береді; партия, қозғалыс, тарихи түлғаларға сипаттама береді; түрлі кестелер толтырады. Сүрау кезінде жаңаны игеру, деректі түсіндіру, оқиғаны мазмүндауда теориялық білім түрақты түрде қолданылуы тиіс. Бүл білімдер одан өрі нақтыланып және байи түседі.

Оқушылардың тарихқа қызыгушылығын дамытуда олардың алған білімдерін багалаудың маңызы зор. Ол үшін түрлі төсілдер бар. Мысалы, жауап берер алдында материалды оқулық бойынша қайталау; керсетілген жүмыс тәсілі, үлгісі бойынша тапсырманы жазбаша орындау; сыныпта үйде дайындалған жоспар бойынша өңгімелесу.

Жаңа материалды оқуга дайындау кезеңі дидакгикалық түргьщан алғанда өте маңызды. Мүғалім жаңаны оқуға оқушылардың зейінін аударады, белгісізді тануға деген қажетгі психологиялық көңіл күй қалыптастырады. Мүғалім бүл кезенде сабақ тақырыбын хабарлап, оның алдыңгы сабакден байланысьш атап көрсетіп, қажет болған жағдайда негізгі ұғымдар мен түсініктерді қайталайды. Сосын барып, жаңа материалды оқып үйренудің міндеттерін белгілеп, танымдық сүрақтар мен тапсырмалар қояды. Олардың арасында өзекгі меселелік сипаттағы тапсырмалар болуы мүмкін.

Жаңа материалды оқып үйрену. Сабақтың негізгі бөлігін мүғалімнің өнгімесі қүрайды. Егер мүғалім өнгімесіне басты орын берілсе, басқа жүмыстың бөрі де соған бағындырылады. Әңгіме оқушылардың жастық, психологиялық ерекшеліктерін ескеріп қүрылады. Төменгі сынып оқушылары бір нөрсеге зейінін үзақ бағыттай алмайтыңцықтан, олардың зейінін бағыттап отыру үшін өрекет түрін ауыстырып отыруға тура келеді.

Осы жағдаиларды ескере келе жаңаны оқып үйренудің мазмүны тек материалды мүғалімнің баяндауы емес, сонымен бірге оқушылардьщ белсенді әрекетінен де қүралатындығын аңгарамыз. Олар безендіру мен оқу картиналарын талдау, оқытудын. техникалық қүралдарын қолдапу, оқулықты оқу жөне ондагы оқу картинасы, қүжаттарды таіідау арқылы білім алады.

Жаңаны ауызша түсіндіргенде немесе оқулықтан оқығанда оқушылар көп аспектілі мазмүннан бүрын бір желілі материалды жақсы игеретіндігі белгілі. Мүгалім оқулықтьщ мазмүнына түзету жасай отырып, барыніпа маңызды, күрделі бөлігін басты деректер, жарқын да бейнелі мәселелермеи толықтырып түсіндіреді. Оқулык, мазмүнын игеруге жеңіл түстарын мүғалім оқушылардың үйде өз бетгеріпше оқуыиа қаллырады. Басты пазар күрделі теориялық материалга, базалық білімге аударылады.

Бекіту деп сабақта өтілген материалды екінші қайтара жаңғыртып, ой елегінен еткізуді айтамыз. Бекіту мақсаты — сабақта өтілген материалды есте сақтап, жаңа мен бүрынғы білімді байланыстырьш, оқушылардың зейінін үштап, сонымен бірге жаңа білімдерді игеруін тексеру.

Базалық білімді бекіту мұғалім түсіндіруінен соң бірден басталады. Бүл кезде өзінің дерексіздігімеп тез үмьпылатын түйінді оқиғалар; тарихи оқигалардың сабақтастығы; олардың мазмүны, географиялық атаулар, даталар мен есімдер қайталанады. Әңгімелесудің сүрақтары қысқа, нақты жауап беруді талап ететіндей әрі шағын болуы тиіс. Жоғары сыныптарда мүндай сипаттағы бекітуді мүғалім немесе оқушы жасайтын қорытынды түжырым немесе мүгалімнің түйінді сезі алмастырады.

Ағымдағы қайталау. Түсіндіру барысында мүғалім агымдагы кайталау жүргізеді. Ол бүрынгы өткен материглды жаңғырту, жаңа мен ескі арасында тығыз байланыс орнату, тақырып бойынша немесе курс бойынша алған білімдерді жүйелеп, жинақтау.

Демек, ағымдағы қайталауда өткен материалды жаңғырту жеткіліксіз. Бүл қайталаудың міндеті бүрын оқып үйренген материалды үмытпай, білімді тиянақтап, өткен материалдарды жүйелеу жөне тереңдету. Жақсы игеріліп, бір рет дүрыс жаңгыртылған нәрсенің өзі қайталаусыз есте сақталмайтындыгын үнемі назарда үстау керек. Стандартгалған тесттердің тапсырмалары ағымдағы қайталау төсіліне нсгізделеді. Бүндай тапсырмаларда себеп-салдарлы байланыстар тізбегіндегі нсгізгі буынды табу сияқты сүрақтар болады. Мысалы,

1. ҮІ-Х ғ.ғ. Қазақстанда түрік жазуымен қатар а) Араб, в) Соғды, с) Грек, д) Парсы, е) Қытай … жазуы қолданылды.
2. Бос орындарды толтыр

Дешті қыпшақ жері Алтай тауының … жағына орналасты. Ғүндар бүл лаланы … гасырларда мекендеді. Олар … жасалған мекен жайларда өмір сүрді.

Үй тапсырмасы — аралас сабақтың маңызды бөлімдерінің бірі. Ол сабак мақсатына жауап беретін, нақты қолдан келетін, оңай және оқушылардың жаңа дағдыларын ескеретіндей болуы тиіс. Сонымен бірге оқушыларға жаңа жөне ескі сабақтарда нені қайталау керектігі ескертіліп отырылады.

Мүғалім уйгс тапсырманы сабақтың басында немесе соңывда береді. Параграфты атай отырып, не нөрсеге назар аудару, не нөрсені есте сақтау, қаңдай безендірулерді жауап беруде қодцануға болады, параграф соңындағы сүрақтар мен тапсырмаларды кім жөне қалай орындайтындығын түсіндіреді.

Осылайша үй тапсырмасы бүкіл сыныпқа берілген тапсырма ғана емес, ол сонымен бірге әр оқушыға лайықтап қосымша берілген тапсырма болып шығады. Ол тапсырмалардың арасында , салыстырмалы кесте қүрастыру, сүлба, диаграмма, созтізбек түзу, ғылыми-кепшілік жене коркем өдебиет негізінде хабарлама дайындап, андатпа жазуды атауға болады. Үзақ мерзімге созылатын пракгикалық тапсырмалар да берілуі мүмкін. Мысалы, макет немесе үлгі жасау, ескерткіштің, кеме нобайын жасау, мүрағаттық және статистикалық мөліметтер жинау сияқты. Бүндай тапсырмалар бағаланып, оқушылардың тарихи танымдағы табыстары атап өтілуі керек.

Мүғалім осындай әдістемелік жүйе бойынша үй тапсырмасын береді. Онда сабақ мазмүны тапсырма келемінің оқушы мүмкіндігіне сай келуі, оқушылардың жөне түтас сыныптың танымдық мүмкіндігіне байланысты нақты міндет белгілеп, нүсқау берілуі керек. Келесі сабақта үй тапсырмасы оқушылардьвд басым бөлігінен сұралуы керек. Үй тапсырмасын үнемі орындамаушылық білім сапасының төмендігін немесе оның мүлдем болмауын танытады.

Білімді тексеру, есепке алу және бақылау сабагы

Бақылау сабағы тақырът немесе бөлім бойынша кезендік бақылау жүргізіп жөне оқушылар біліміндегі ақаулықтарды анықтау үшін еткізіледі. Бүл жүмыс тарихи диктант немесе тестілеу, синхронды салыстырмалы кесте қүрастыру, кескін карта толтыру сияқты тәсілдерді қүрайды. Бақылау мақсатында мүғалім түсіндірген немесе сабақ үстінде оқып үйренген материал бойынша жазбаига сүрау жүргізгеп тиімді. Оқуіпыларга жазба жүмысты оқулық мәтінімен салыстырып, өз қатесін анықтау қызықты болмақ. Мысал келтірейік; «1920-1930 жылдардағы біздің ел» тақырыбына екі сағат бөлінген. Бірінші сабақта оқушылардың жартысы тапсырманы жазбаша, ал екінші бөлігі ауызша орындайдьі. Екінші сабақта өрекет сипаты езгереді. Жазбаша тапсырма бірнеше нүсқада беріліп, Қүжатпен жүмыс, тестілеу, кескін картамен жүмыс, үғымды түсіндіру сияқты тапсырмаларды қүрайды.

Бұл жерде білімді жинақтау емес, оны анықтау жөне бағалау міндеті қойылады. Бүл сабақ тақырып бойынша мүғалімнің кіріспе сөзімен басталады. Жан-жақты әңгімелеу барысында оқушылардың жауабын жолдастары тольіқтырьт немесе түзегіп отырады. Жазбаша жүмысты тексеруде мүғалім тесті талдайды немесе тапсырма нүсқаларын белгілеп, үлгілердің жауабын ойластырады. Жазбаша жүмысты мүғалім кейінгі сабақтарда тексеріп бағалайды немесе окушылар бір-бірінің жүмысына пікір айтады.

Егер мүғалім оқушылардың тақырыпты қалай меңгергенін тексергісі келсе, негізгі сүрақтардан бірнеше тақырыпты жазбаша жауап беру үшін оқушылардың өздеріне таңдатады. Парталастар бір-бірінен көшірмес үшін оларға өртүрлі нүсқадағы тапсырма беріледі. Жүмыс барысында оқушылардың қандай мәселелерді ескермегендігі анықталады. Мүғалім ол олқылықтарды келесі сабақтарда жоюға тырысады.

Әңгіме және өзара сүрақ. Жан-жақты әңгімелеуді үйымдастыру кезінде сүрақтардың мазмүны мен өңгімені жүргізудің техникасына назар аудару керек. Бүкіл сыныптағы оқушылардың жүмысқа белсенділігін арттыру үшін мүғалім оларға сүрақ қойып, ойлануға аз гана уақыт береді. Содан соң оқушыны жауап беруге шақырады. Оқушылардың ес, ойлау жөне зейін лроцестерін іске қосу үшін мугалім «Қане, еске түсірсйік», «Сеіщср қалай ойлайсыңцар?» «Осылай деген дүрыс па?» деген сүрақтар қояды.

Жауаптағы қателерді өңгімелесу барысында мүғалім немесс оқушылардың өздері түзетіп отырады. Қажет болған жағдайда мүғалім қосымша сүрақтар қояды. Жоспардың әрбір пункті бойынша мүғалім қорытынды жасайды. Әңгімелесу сүрақтары мазмүны жағынан қысқа, ғылыми көзқарас түрғысынан дәл, дидактикалық түргыдан одай жәнс корнекті болуы тиіс.

Әңгімелесу тарихи дсректерді салыстыруга, олардың өзара байланысын анықтауға, басты мазмүнды анықтап, оқушылардын белгілі бір түжырым жасауына көмектесуі тиіс. Әңгімелесу оқушылардың ойлауын ынталандырып, оларды алға қойған міндетгерді шешуге үмтылдырады. Дайындығы жогары сыныптарда оқушылар жинақтауды ез беттерінше жүргізе алады. Ал, дайьіндығы темен сьшьштарда мүғалімнің өзі қысқаша қорьпынды жасап, баға қояды.

Сабақ барысында оқушылардың өзара сүрак, қою төсілі де қолданылуы мүмкін. Ол үшін мүғалім тақырып бойынша сүрақтар мен тапсырмалар түзуге үй тапсырмасын береді. Сабақ қарсаңьшда ол сүрақтар мен талсырмалар тексеріліп, түзетіледі. Сүрақ беруші оқушы оның жауабын өзі білуі тиіс, өйтпесе жауапты түзетіп, бағалай алмайды. Сабақта жақсы дайындалған бір немесе бірнеше • оқушы тақтаға шақырылады (одарға ойлануға біршама уақыт беріледі). Мүгалім атаған оқушылар кезегімен сүрақ қояды. Сол кезегімен жауап беріледі. Тақтадағы бір оқушы жауап берсе, екінші оқушы жаңа сүраққа дайындалып түрады. Бүндай езара сүрақ беру жарысын екі оқушының арасында немесе бүкіл сынып оқушыларын қатыстырып өткізуге болады.

Білімді білік және дағдыларды қолдану сабағының құрылымы:

• сабактың басын үйымдастыр

— оқушыларға сабақтың тақырыбын және оның алдында тұрған міндеттерді айту;

• іскерлікті қалыптастыруға керекті жаңа білімдерді оқып-үйрену;
• біліктілікті бірнеше рет үйрету, жаттықтыру, үлгілер бойынша жүмыс істету;
• білімді және біліктілікті шығармаіпылықпен қолдану;
• дағдыларды бекіту үшін жаттығулар беру;
• үйге тапсырма;
• оқушылардың жүмыстарына баға беру және сабақты қорытындалау.

Білім, іскерлік және дағдыларды дамыту сабақтарының құрылымы.

• оқу жұмысының маңсатын оңушыларға хабарлау;
• оқушылардың тапсырманы орындауға керекті білім, іскерлік, дағдыларын естеріне түсіріп қолдануы;
• оқушылардың түрлі тапсырмалар мен жаттығуларды орындауы;
• олардың орындаған жүмыстарын тексеру;
• қателерді талдау және оларды түзету;
• қажет жағдайда үйге тапсырма беру;

Қайталау сабағы. Бүл сабақтардың максаты — оқушылардын, білімдерін еске түсіру және кеңейту.

Түсіндіретін бөлік мүғалім нүсқауы, оқупіыларды оңу жү-мыстарына психологиялық жағынан өзірлеп, есептер шығару, шығарма, диктант, шығармашылық жүмыстар жазу. Негізгі бөлімде оқушылардың өз күшіне сенуіне және бірқалыпты жү-мыс істеуіне мүғалім кеңес береді. Соңғы бөлімде өткелі отырған жаңа бөлім, курс тақырыптарын оңу қай бағытта жүретіні айты-лады.

Кейде сабақтың осы типінің мынадай элементтері болады:

• мүғалімнің тапсырманы түсіндіруі;
• оқушылардың сүрақтарына жауап;
• оқушыларға тапсырма беру;
• тапсырманы тексеру;
• үйге тапсырма, сабақтың аяңталуы.

Жинақтап қайталау сабагы

Мақсаты, түрлері, мазмүны. Оқылған материалды қорытып жөне жинақтауға мәселелер, тақырыптар, курстың бөлімдері және түтас курсты қорытып қайталау үшін жинақтап қайталау сабақтары қызмет етеді. Оның мақсаты — білімді жүйелеп, оқиғаның түтас картинасын жасау; оқып танысқан деректер мен процестердің қатынастары мен жаңа байланыстарын ашу; оқушыларға жеке деректен жинақтауға, маңызын анықтаудан себеп-салдарлы байланыстың мәнін ашуға етуіне көмектесу.

 Қайталау сабағының қүрылымы:

• ұйымдастыру бөлімі;
• білімдік, төрбиелік, дамыту міндеттерін қою;
• негізгі үғымдарды, онымен байланысты біліктілік, дағдыларды (тәжірибелік және аңыл-ой) ңайталау үшін үйге берілген тапсырманы тексеру. Келесі сабақтарда қайталанатын материалдарды анықтау, оларды үйге беру; • тексерудің нәтижесін шығару, сабақ үстіндегі оқу жұмысының нәтижелерін тексеру;
• үйге тапсырма.

Іскерлік және дағдыларды қалыптастыру сабағының құрылымы:

• сабақтың мақсатын ңою;
• жаңа іскерлік, дағдыларға керекті бүрынғы іскерлік, дағдыларды қайталау;
• бүрынғы іскерлік, дағдыларды тексеру үшін оқушыларға тапсырма беру;
• жаңа іскерлікпен таныстыру, жасап көрсету;
• жаңа іскерлікті меңгеру үшін оңушыларға түрлі жаттығулар жасату;
• іскерлікті шыңдап, бекіту үшін жаттықтыру жүмыстарын жүргізу;
• үлгі, алгоритмге, нүсқау бойынша машықтану;
• іскерлік пен дағдыны үқсас жағдайларда қолдануға жаттығу;
• шығармашылық жаттығулары;
• сабақтың қорытындысы;
• үйге тапсырма.

 

Мұғалімнің сабаққа дайындалуы.

1. Сабақты жоспарлау және оған әзірлену кезеңдері:

• Оқытатын пәннің оқу бағдарламасын, оқу материалын жақсы білу.
• бөлімдерді тақырыптарға бөлу, әр тақырыпқа бөлінетін сағат санын белгілеу;
• бағдарлама, әдістемелік құрал, мектеп оқулығы және қосымша әдебиеттерді оңып, әр сабақтың алдына білімдік, тәрбиелік, дамыту міндеттерін қою;
• тақырыпты ашуға керекті мәліметтерді іріктеу, оқуға керекті тірек білімдерді анықтау;
• негізгі материалды, дәлірек айтсақ сабақтан оқушы түсініп, есінде қалу керек мәліметтерді анықтау;
• сабақтың құрылымын, типін, мақсатқа жеткізетін әдіс-тәсілдерін белгілеу;
• тақырыптағы мәліметтердің басқа тақырыптағы мәліметтермен байланысын ашу;
• сабақтың барлық кезеңінде мұғалім мен оқушылар атқаратын жұмыстарды, әсіресе жаңа білімдер мен іскерліктерді меңгеру кезеңдегі жұмыстарды жоспарлау. Оқушыларға өз білімдерін өзгерген жағдайларда қолдандыру;
• сабаққа керекті дидактикалық құралдарды, атап айтсаң, кино және диафильмдерді, суреттерді, плакаттарды, карточкаларды, сызбаларды, көмекші әдебиеттерді және басқаларды іріктеу;
• техникалық оқыту құралдарын тексеру;
• мұғалім тақтаға жазатындарын, салатын суреттерін жоспарлайды, оқушыларға өзінің жұмысына ұқсас жұмыстар орындатады;
• сабақта орындалатын өздік жүмыстардың көлемін және түрін аныңтау;
• білім, іскерлік, дағдыларды бекіту түрлерін және тәсілдерін, білімдерді талдап қорыту, жүйелеу жолдарын белгілеу;
• білім, іскерлік және дағдылары тексерілетін оқушылардың тізімін жасау. Білімді тексеру түрлері мен әдістерін анықтап, іскерлікті тексеруді жоспарлау;
• үй тапсырмасының мазмұнын, көлемін, формасын белгілеп, оны орындау әдістемесін табу;
• сабақтың қорытындысын шығару әдіс-тәсілдерін білу;
• тақырып бойынша сыныптан тыс жұмысты жүргізуді жоспарлау;
• сабақтың барысын талапқа сай жоспарлау.

Сабақтың тиімділігіне бір-бірімен тығыз байланысты екі жағдай әсер етеді: мұқият дайындалу және шеберлікпен өткізу. Дұрыс жоспарланбаған, оқушылардың оқу мүмкіндігімен санаспайтын сабақтың сапасы болмайды.      

Сабаққа дайындалу — нәтижеге жеткізетін шаралар жүйесін жасау, оқу-тәрбие процесін дұрыс ұйымдастыру.

Мұғалімнің сабаққа әзірлігінің үш кезеңі бар:

1. диагностикалық,
2. болжау,
3. жобалау (жоспарлау).

Мұғалім мәліметтердегі фактілерді, оқыту әдістемесін жақсы білуі тиіс. Сабаққа дайындық кезінде мұғалім оқу материалын сыныптың мүмкіндігіне «икемдейді», жақсы нәтиже беретін танымдың еңбек және ұжымдық жұмыстарды жоспарлайды. Сабақты өткізудің жақсы үлгісін жасау үшін модельдеу әдісі қолданылып, оқу сағаттары есептеледі. Алгоритм бойынша сабаққа дайындалу диагностикалаудан басталады. Диагностика арқылы сабақты өткізуге қажетті барлық жағдайлар анықталады. Мұғалім балалардың мүмкіндіктерін, іс-әрекетінің және мінез-құлқының себептерін, сұраныстарын, қызығушылықтарын, қабілетін, оқушыдан талап етілетін білім, іскерлік, дағдылардың деңгейін, оның ерекшелігін, тәжірибеге пайдалылығын анықтайды. Тірек білімдерді қайталауға, жаңа материалды меңгеруге, оны бекітуге және жүйелеуге, білім, іскерліктерді тексеруге және түзетуге кететін уаңытты мұңият талдайды.

Жобалау — бұл сабақтың қалай өтетіні туралы жорамалдар. Болашақ сабақтың алуан түріне баға беріп, ішінен жақсысы таңдалады. Қазіргі жобалау технологиясы сабақтың тиімділігін мына тәсілмен шығарады. Сабақ мақсатына сай қалыптастырылатын білім, іскерлік 100% деп алынады. Бұл көрсеткішті зиянды жағдайлар төмендетеді.

Мұғалім ең алдымен өз пәнінің оқу жоспары бағдарламасымен танысып, әр жылға күнтізбелік жұмыс жоспарын жасайды, әр сабақтың тақырыптық жоспарын, конспектісін дайындайды. Онда ол пән аралық байланысты, әр сабақтың мақсат-міндеттерін, өздік жұмыстардың көлемін, оқыту әдістерін, көрнекі, техникалық құралдарды анықтайды.

2. Сабаққа дайындық мазмұны:

Күнтізбелік-тақырыптық жоспар – белгілі бір пәнге қатысты оқытудың барлық формаларының бірлігі мен байланысының көрінісі, оқу бағдарламасы, оқу жоспары, оқу құралдары негізінде жарты немесе толық оқу жылына жасалады. Онда әр тақырыпқа бөлінген сағат саны, сабақ түрі, күні, пән аралық байланыс, тақырыптың қысқаша мазмұны, оқушы жұмысының түрі, қолданылған әдебиеттер тізімі көрсетіледі.

Сабақ жоспары — әр сабаққа жасалады, ол оқу жұмысын жоспарлаудың негізгі формасы, яғни мұғалімнің нақты сабаққа дайындалуы мен жұмыс түрлерін анықтауды айтамыз. Сабаққа дайындық мазмұны:

1. Сабақты жоспарлау, жұмыс бағдарламасын жасау.
2. Жеке сабақтарды жоспарлау.
3. Сабақ тақырыбын, мақсатын анықтау.
4. Сабақтың типі мен құрылымын белгілеу.
5. Сабақ мазмұнын анықтау.
6. Білім беру әдістерін белгілеу.
7. Сабаққа керекті оқу құралдарымен көрнекі және техникалық құралдарды дайындау.
8. Сабақ кезеңдерінің әрқайсысына жұмыс түрлерін, оны орындауға уақыт бөлу.
9. Бекіту жаттығуларын дайындау.
10. Оқушылардың білімін тексеру және бағалау әдістерін анықтау.
11. Үй тапсырмасын түсіндіру.
12. Сабақтың жоспар конспектісін жасау.

Сабақ жоспарында жазылатындар:

Күні.

Айы, жылы.

Сыныбы.

Тақырыбы.

Мақсаты.

Сабақ типі, құрылысы.

Оқыту әдіс-тәсілдері.

Көрнекі құралдар.

Өздік жұмыстар.

• Тексеріп, бағаланатын оқушылардың аты-жөні.
• Қойылатын сұрақтар.
• Үй тапсырмасы.

Мұғалім оқу жабдығатын жан-жақты білу үшін негізгі және қосымша оқу құралдарын, ғылыми-педагогикалық әдістемелік, тарихи, көркем әдебиеттерді, арнаулы басылымдарды оқып, қажеттілерін сұрыптап алады, сенімді мысалдарды, қызықты тың мәліметтерді таңдап алуы керек, оқу жадығатын анықтап, сабақ жоспарын конспектісін жазады.

Негізгісі — жаңа тақырыптың мазмұны. Мұғалімнің оқыту әрекеті саналы болуы үшін ол педагогика ғылымының заңдылықтарын нақты білуі керек.

Жоспарлау — сабаққа әзірліктің соңғы кезеңі. Оның нәтижесі -сабақ жоспары. Жас мұғалім сабақ жоспарын, конспектісін толық жазу керек.

Сабақ жоспарының үлгісі:

• сабақтың өтетін уақыты, тақырыптың жоспардағы нөмірі;
• сабақтың таңырыбы, сабақ өтетін сынып;
• оқушыларды оқыту, тәрбиелеу, дамыту міндеттері;
• сабақтың құрылымы, оның кезеңдері және әр кезеңге кететін уақытты бөлу;
• оқу материалының мазмұны;
• әрбір сабақтың бөлігіндегі жұмыстың әдістері және тәсілдері;
• сабақ өткізуге керекті оқу жабдықтары;
• үйге тапсырма.

Классикалық сабақ процесін жобалау (Столяренко)

Нақты түжырымдалған тақырып.

Сабақ мақсаты:

а)   дидактикалық;
ә) тәрбиелік;

б)   дамытушылық.

Жабдықтары (кино, бейнефильм, кесте, оқу құралы):

Дыбыстық құралдар.

Сабақ барысы (сценарий жасалады, оқушыларға сабақ үстінде берілетін сұрақтар,сабақтаноқушылар өздері қорытынды жасауы керек).

Сабақ қорытындысы.

Шығармашылық тапсырма.

Қорытынды. Оқушылардан не ұнағанын, не ұнамағанын сұрау, кім белсенді болғанын сұрау.

Сабақтың жақсы өтуіне байланысты оқушыларға рахмет айту.

Сонымен сабаққа әзірленгенде мүғалім оқу бағдарламасын тағы да қарап, оқу материалын оқиды, қосымша әдебиеттермен жұмыс істеп, оқушыларға тапсырма беріп, оқыту құралдарын (кесте, сызба, модель, үлестірілетін материалды) іріктейді және қарайды, әдіс және тәсілдерін таңдап, сабақтың типін және қүрылымын анықтап, барлығын оқу жоспарына жазады.

Жаппай — жұмыста мұғалім тақырыпты барлық оқушыларға түсіндіреді.

Сонымен жаппай жұмысқа тән белгілер:

оқу жұмысын жүргізетін мұғалім сыныптағы барлық оқ-шылармен тікелей іскерлік қарым-қатынас жасайды; әңгімелейді, түсіндіреді, оқушыларды проблема талдауға қатыстырады, оқушылардың бәріне басшылық етіп, нұсқау береді;

мұғалім оқушылардың идеялық жағына, сезіміне тікелей әсер етіп, оқушылар мұғалімдердің қойған сұрақтарына жауап беріп, сезімдерін, ой-толғаныстарын білдіреді;

әрбір оқушы мұғалім берген ақпаратты меңгеруге тырысады;

мақсатқа жетуге әрбір оқушы үлес қосады;

мұғалім оқу жобалап, сыныппен байланыс орнатып, олардың назарын сабаққа аударып, білімді қабылдауға қызықтыру керек. Сабақтың соңында білім тексеретін сұрақтар қояды. Тақырыпты проблемалық, түсіндірмелі — иллюстративтік әдіспен ашуға болады, бірақ оқушылармен іскерлік байланыс болуы қажет;

жаппай жұмыстың тиімділігі мұғалімнің барлық оқушыларды өз назарында ұстауына, әрбір оқушыны белсенді жұмысқа тартуына, зейінді шоғырландыра білуіне, тәртіпті ұстауына байланысты.

егер оқушыларға тек қана оқу ақпараттарын берсе, онда жаппай жүмыстың кемшіліктері көрінеді;

нәтижелеріне жалпы баға беріледі.

Оқушымен жеке жұмыс.

Әр оқушыға тапсырма беріледі, оны басқа оқушылардың көмегінсіз өзі орындауға тиісті. Тапсырмалардың түрлері: ана тілінен орыс және шетел тілдерінен жаттығулар жазу, есептер шығару, кабинетте тәжірибе жасау, тірі табиғат бұрышында, оқу-тәжірибе учаскесіндегі жұмыс, тау тастарын, минералдарды зерттеу, т.б. Тапсырмалар әрбір оқушының жеке ерекшеліктеріне сай беріледі, үлгерімдері төмендер білімдеріндегі кемшіліктерді жоюға, жақсы оқитын оқушылар білімдерін тереңдетуге мүмкіндік алады.

Мұғалім әрбір баланың жұмысын, әсіресе сабаққа ынтасы төмен балаларды бақылайды, керек болса көмек, ақыл-кеңес, жетекші сұрақ, қосымша жаттығу береді. Егер барлық оқушылар тапсырманы орындаи алмаса, онда жеке жұмысты тоқтатып, бүкіл сыныпқа тапсырманы қайта түсіндіреді.

Баспадан шыққан тапсырмалар, жұмыс дәптерлері өте пайдалы.

1. Сабақты бағалау критериясы.

Сабақ тиімділігі мен сапасы мұғалімнің өзінің жетістігі мен кемшілігін талдауды білуге байланысты. Сондықтан педагогтың шығармашылық тиімділігінің негізгі элементі – талдау болып табылады. Талдауды сабақ аяқталғаннан соң жүргізеді.

Өз-өзіне талдау жасау – жоспар негізінде жүргізіледі, онда мұғалім осы сабақта алдына қойған мақсатына жетті ма сол мәселелерге байланысты жалпы өз әрекетіне баға береді. Сабақты талдаудың көп түрі бар. Мысалы, Т.А. Ильинаның сабақ талдау үлгісі.

1. Сабақтың жалпы құрылымы
2. Сабақтың дидактикалық мақсатының орындалуы
3. Оқыту кезінде оқушыларды дамытудың іске асырылуы
4. Сабақтың тәрбиелік мәні
5. Дидактиканың негізгі ұстанымдарының сақталуы
6. Оқыту әдіс-тәсілдерін дұрыс таңдау
7. Сабақтағы мұғалімнің жұмысы (оқушымен байланыс техникасы, тактісі, конспектіні пайдалану, пед. әдібі т.б.)
8. сабақтағы оқушының жұмысы
9. Сабақтың санитарлық-гигиеналық нормаларын тексеру
10. Арнайы тапсырмалар (зерттеу жұмыстары, пән аралық байланыс т.б.

Сабақты талдаудың мақсаты:

— Оқушылардың білім, іскерлік және дағдылардың сапасын баңылау.

• Мүғалімге нүсңаулар беру.
• Педагогикалың шеберлікке жетуге көмектесу.
• Мүғалімнің жетістігі мен кемшіліктерінің себептерін анықтау, кемшіліктерді жоюға көмектесу.
• Мұғалімнің атқаратын жұмыстарын белгілеу.

Сабақты өткізу деңгейлері:

• Жақсы: Мұғалімнің сабаң мақсатына сай оқушылармен кері байланысы болып, қиыншыльщтарды жеңуі.
• Өте жақсы: Мұғалімнің оқушыларды мәселені шешуге қатыстыруы және сол арңылы тақырыпты меңгертуі.
• Орташа: Оңушылардың білімін және іскерліктерін анық-тауы және тақырыпты сабақ маңсатына сәйкес ашуы.
• Төменгі: Оқушылардан өткен тақырыпты сүрау. Жаңа материалды жоспармен түсіндіру. Оқушылардың танымдық іс-, әрекеті аз, белсенділіктері төмен.

Әр сабақты уақытында талдау болашақ жаңа сабақты дұрыс құрып, ұйымдастыруға ықпал етеді. А.В. Сухомлинский. «Сабақта мұғалім оқушыларға білім әлемін ашып қана қоймайды, өзін көрсетеді де,»- дейді

Сабақ жоспарының үлгісі.

1. Күні.—————————-
2. Айы, жылы.————————-
3. Сыныбы.——————-
4. Тақырыбы.———————-
5. Мақсаты:

А) Білімділік———————

Б) Тәрбиелік міндеті——————

В) Дамытушылық——————

6. Сабақ типі, құрылысы.——————
7. Сабақ түрі—————
8. Пән аралық байланыс ———————
9. Оқыту әдіс-тәсілдері.———————
10. Көрнекі құралдар.———————
11. Өздік жұмыстар.——————-
12. Тексеріп, бағаланатын оқушылардың аты-жөні.———————
13. Қойылатын сұрақтар.———————-
14. Үй тапсырмасы.———————

 

Сабақтың барысы:

 

№	Сабақ кезеңдері	Мұғалімнің іс-әрекеті	Оқушы  іс-әрекеті	Әдіс-тәсіл	Көрнекілік

Күнтізбелік-тақырыптық жоспар үлгісі

 

№	Мер зімі	Тақырып тар мен тараулар	Сағат саны	Сабақ түрі	Пән ара лық бай ланыс	Оқушы жұмысы ның түрі	Сабақ көрне кілігі	Қолдан ылған әдебиет тер	Ескерту

Семинар — жоғары сыныптар арасында кең тараған оқу түрі. Оқудың бұл түрі оқушылардың диалоітық сөйлеуін дамытуға көмектесіп, түпдеректермен дербес жүмыс істей алуын қалып-тастырады. Әдетте, семинарлар түтастай жаңа материалды оқып-үйренуге арналады. Мүғалім бір апта бүрын семинардың тақырыбын, жоспарын, қаралатын мәселелер мен өдебиетгер тізімін хабарлайды. Қабілетгі оқушыларға күрделі мөселелерді үсынып, қысқа хабарлама дайындауга тапсырма береді. Хабарламалар тыңдалып, талқылау біткен соң мүғалім басты мәселелерді қорытып, оқушылардың еңбегін бағалайды.

Зертханалық сабақтар — оқушылардың алған білімдерін қолдану икемділігі дағдыларын қалыптастыруға арналады. Бүл сабақ түрі негізінен оқушылар үшін жаңа білім көзін игеруге арналады.

        Өлке  тану,  туристік   жұмыстар —  оқу – тәрбие   процесінің  бөлінбейтін   бөлігі  бола  отырып,  шәкірттердің   білімге  деген  дамытудың  құралдарының  бірі  болып  табылады,  ғылым  негіздерін  тереңдетіп  үйренуге,  өз  бетінше  зерттеу  жұмыстарын  жүгізу  дағдыларына  ие  болып,  ғылыми   көзқарасты   қалыптастыруға,  болашақ   мамандықты   таңдап   алуға  көмектеседі. 

  Тарих  сабағында  өлке  тануды  пайдалану  бұл  пәнді  нақтылы  бай   материалға  сүйеніп  оқытуға,  тарихты   оқытудың  ғылыми  дәрежесін  арттыруға  көмектеседі. Туған  өлкенің  тарихын  оқу  программасында   көрсетілгендей  оқу  курсының  құрамдас  және  міндетті  бөлігі  болып  саналады. Оқыту  процесінде  оқушыларда  өз  өлкесінің  тарихы  туралы  байланысты   және  тұтас  түсінік  және  осы  негізде   тұтасымен  алғанда  еліміздің   тарихи  дамуы  туралы  түсінік  қалыптасады.  Сөйтіп,  жергілікті  фактілер  мен  құбылыстар  негізгі  курсқа  қажетті   қосымша   материал   ретінде   пайдаланылады. 

            Комплексті  экскурсияның  жоспары  мен  оған  байланысты   оқушыларымен  берілетін  тапсырмалар  оқу  программаларына  сәйкес  және  оқушылардың  жасын  ескере  отырып,  түрлі  пәндердің  мұғалімдерінің   белсене   қатысуымен  жасалады. Сыныптан   тыс   туристік  өлке  тану  жұмысының  тақырыбы   сабақтардың   білімдерін  тереңдетуге,  олардың   пәнге  деген   ынтасын   дамытуға   бағытталуы   тиіс,   идеялық   бағытына,  ғылыми  шындығына   және   жергілікті   жерге   сай   болатындай   іріктеліп  аланады.  Жоспарда  оқушылардың   шаруашылық   және   қоғамдық   ұйымдарының,  ғылыми   мекемелердің,  мектеп  және  мектептен  тыс  мекемелердің   тапсырмалары  бойынша   ғылыми – зерттеу  және   қоғамдық  пайдалы  әрекеттерге  ( іздеу,  кен  байлығын  барлау,  табиғатты  зерттеу  және   байыту, тарих  пен  мәдениет  ескерткіштерін  табу  және  қорғау  тағы  сол  сияқты. )  шамалары  келгенше  қатыстырылуын   да  қарастырған  жөн.

Әрбір оқушының міндетін айтып, керек жағдайда топқа бөледі, топ басшыларын тағайындайды, жауапты оқушыларды бөліп, мәліметтерді талдап ңорыту туралы нұсқаулар береді.

Әр экскурссия тақырыппен байланысты. Ол арқылы оқылып жатқан құбылыстар, заңдардың байланысын көреді, оларғы қолдануға үйренеді. Экскурссияға батарын топтарды 10 оқушыдан 40 оқушыға дейін болады, ұзақтығы 40-90 минут. Экскурссия түрлері.

 

1. шолу экскурссия
2. тақырыптық экскурссия
3. Қорытынды экскурссия

Кіріспе әңгімеде мүғалім әкскурсияның мақсатын айтады, содан кейін оқушылар объектілерді қарап, тапсырманы орын-дауға кіріседі; суретсалады, жазады, объектінің ерекшіліктерін бөліп, кергендерінен қорытынды жасайды.

Мұғалім экскурсия кезінде өз әңгімесін демонстрациямен үштастырады. Оқушылардың баңылауларына басшылың етеді. Экскурсияның соңында мүғалім оңупіылардың жүмыстарын тексереді, ңорытынды әңгіме болады. Керек жағдайда оқушы-лар үй тапсырмасын орындайды. Экскурсия материалдарын кі-рістіріп сабақ өткізуге болады.

Мектепте өтетін экскурсиялар оқытудың тиімді формасы болғандықтан, оларды жиі өткізу керек, себебі ол өмірді тану дағ-дыларын қалыптастырады. Ол үшін экскурсияларға тапсырма-лар әзірлеп, нәтижелерін тексеріп отыру керек.

  Пәндік үйірмелер  сыныптан  тыс  жұмыстың  негізгі   формасы   болып   табылады.  Үйірмелердің  ( тарих,   жас  археологтар,  жас тарихшы т.с.с. ) жұмысы  өлке  тану  негізінде  құрыған   жерде   педагогикалық   жақсы   нәтижелер  алынады.

Пікірсайыс— оқушылардың дербес ой пікірлерін дамытып, жетілдіруге арналады.

Пікірсайыстың  алдында оқушылар оны жүргізудің тәртібімен танысады.

Ең бастъісы нені дәлелдейтінін біл, ең мықты дәлел нақты дерек; қисынды және сабақтастықпен сөйле; өзің жақсы білетініңді ғана айт; өз қарсыласыңды қүрметте және оның ойын бүрмалама; өзіңе дейінгі айтылғандарды қайталама; қолынды босқа сермей берме және дауыс көтерме.

Пікірсайысқа  оқушылар үйде аддын-ала дайындалады. Олар теориялық тұжырымды қалай теріске шығаруды немесе белгілі бір ұстанымын қалай қорғауды ойластырады. Пікірталасты шағын көрініс, миии-спектакль түрінде үйымдастыруга болады. Белгілі бір үстанымды қорғай отырып, оқушылар дауысын, мимикасын, жүріс-тұрысын құбылтып, өзі қорғайтын тұлғаның кейпіне енуге тырысады.

Пікірталастағы мүғалімнің рөлі пікірталасты үйымдастырып, оны бағыттап, өз пікірін күштеп таңбай, оқушылардың еркін пікір айтып, қорытынды жасауына жағдай туғызу болмақ. Ал оқушылар пікірталас барысында тарихшылардың еңбегімен танысып, қажетгі дейексөздер жинақтап, дереккөздерін зертгейді.

Баламалы жағдай. Ойталас-сабақта нақты емір сүріп түрған тарихи шындыққа баламалы жағдайды үлгілеуге және оны талқылауға болады. Баламалы жағдайға талдау жасауда оқушылар мынадай жаднаманы пайдаланады.

1. Ұсынылған әрбір даму жолының менін анықта.
2. Олардың тарихи шарттылығын айқында.
3. Оларға өз кезқарасыңды анықта.
4. Тандалған даму жолының артықшылықтары мен кемшіліктерін түсіндір.
5. Жоққа шығарған даму жолының артықшылығы мен кемшіліктерін керсет.
6. Жасалған тандауды бағала.

«Қазақ жеріні» Ресей қол астына ете бастауың тақырыбыңда баламалы жағдай төсілін қолдануға болады. Бүл сабақта Ресейге қосылу жөнінде екі түрлі қарама-қарсы көзқарасты үстанган Әбілхайыр хан мен Барақ сүлтан бастаған екі саяси күш — сынып окушыларының екі командасын қүрайды. Олар оз козқарастарын дәлелдеу үшін ғылыми деректерге, батыл болжамдарға жүгінеді.

Пікірсайыспен бірге диспут-диалог түріндегі тәсілді қолданудьщ дидактикалық жемісі мол. Бүл –тәсілде тарихи түлғалардың ойталас-диалогы көрініс табады. Мысалы, М. Шоқай — А. Ф. Керенский, А. Байтүрсынов — В. И. Ленин, Ә. Бөкейхан — Ә. Жангелдин, Т. Рысқүлов — И. В. Сталин арасындагы ойталас-диалогтар.

Практикумдар арқылы оқушылар тәжірибелік, зертхана жүмыстарды өз беттерімен орындайды. Олар оқу курстарының ірі бөлімдерін оқыған соң өткізіледі, сонымен ңатар теориялық материалды тәжірибеде көрсету үшін де өткізуге болады.

Практикум 2-3 апта өтеді. Мүғалім сыныпты 2-3 оқушыдан түратын топтарға бөледі. Әрбір топ бір-біріне үқсамайтын зертханалық және тәжірибелік жүмыстарды арнайы сабақ кестесі бойынша орындайды.

Практикум өткізер алдында кіріспе дәріс және нүсқау бері-летін сабақ өтеді. Практикум кезінде оңушылардың тірек білім-дерін жаңғырту тәсілдері қол даны лады.

Оқушылардың іс-әрекетін басңару қүралдары; жүмыс істеу ережелерін, қажетті материалды ңайталату, зертханалық жаб-дықтарды суреттеу, оның ңалай жүмыс істейтінін, тапсырма-ларды орындау тәртібін айту, таңырып бойынша бақылау сұрақтарын және қосымша әдебиеттердің тізімін жасау.

Жұмысты алгоритм бойынша істегенмен, шығармашылық, зерттеу жүмыстарын да жүргізуге болады. Белгілі бір заңдылыңтардың, теориялардың шындыққа сәйкестігі тексеріледі. Түрақты шамалар өлшенеді.

Практикум кезінде оңушылар шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды орындайды; химиядан тәжірибе еткізеді, сызба жұмыстарын жасап, физикалық, биологиялық, әлеуметтік, тарихи, фенологиялық зерттеулер жүргізеді. Бірінші тәжірибелік сабақтың қүрылымы:

• практикумның таңырыбын және мақсатын мүғалімнің ха-барлауы;
• оқушыларға керекті білімдерді олардың естеріне түсірту;
• оқу жүмысына ынталандыру, нүсқаумен таныстыру;
• керекті жабдықтар мен материалдарды іріктеу;
• оқушыларға жүмысты орындағаны туралы есепті ңүрас-тырту;
• алынған нәтижелерді талқылап теориялық түжырымдар жасау;
• нәтижелерін қорғау;
• іс-өрекетті талдау.

Практикумдар әдетте жоғары сыныптарда өтеді, бірақ бастау-ыш сыныптарда қысқа мерзімді зертханалық және тәжірибелік тапсырмалар орындатуға болады.

Пәндік үйірмелер, шеберханалар, зертханалар

Сабаңта пәнді оқу бағдарламасынан да көбірек білгісі келетін оқушылар анықталады. Үйірмеге оңушылар ерікті түрде даты-сады, оған ңатарлас сынып оқушыларын да, эр жастағы оқу-^ шыларды да қабылдауға болады. Үйірмеге басшылың ететін пән мүғалімі. Үйірмеде оқушылар курстың ңызыңты тақырып-тарын тереңдетіп оңып, атаңты ғалым, жазушылардың, басқада қайраткерлердің өмірі және қызметімен, ғылым және техни- . каның жаңа жетістіктерімен танысып, ғалымдардың мерейтой-ларына, ғылыми жаңалыңтарға арналған кештер өткізеді, тех-никалық модельдер жасап, биологиядан тәжірибе жүмыстарын жүргізеді, зерттеушілермен кездесулер үйымдастырады.

Үйірме жүмысының негізінде ғылыми крғамдар үйымдасты-рылады, олар үйірмелердің жүмыстарын үйлестіріп, көпшілік-ке арналған іс- шаралар, байңаулар және олимпиадалар өткізеді.

Кеңестер оңушыларға жеке тақырыптарды, бөлімдерді түсі-ну үшін беріледі.

Кеңес кезінде оңупіылар сүраңтар береді, өздері жауап беруге тырысады, мүғалімнің не шақырылған мамандардың берген түсініктерін тыңдайды.

Ол сыныпңа, топкд, оңушыға беріледі.

 Олимпиадалар және байқаулар:

Олимпиадалар аудандың, облыстық, республикалың олим-пиадалар алдында өткізіледі.

Қазір алуан түрлі Олимпиадалар мен байқаулар Интернет желісінің көмегімен өткізіледі.

Балалардың техникалың шығармашылығына арналған көрмелерде оңушылардың ең жаңсы жүмыстары көрсетіледі.

Конференциялар. Олар оңуды ғылыми жұмысқа жаңындатады. Оқушылар баяндама тақырыптарын өздері таңдап, шағын зерттеу жүмыстарын жүргізіп, нәтижелері бойынша сөз сөй-леуге әзірленеді.

Конференцияны сыныпта, мектепте өткізуге болады. Конф-ренцияны симпозиум түрінде өткізуге болады, онда мүғалім бір мәселені түжырымдайды, ал оңушылар сол мәселені шешу туралы өздерінің үсыныстарын алдын ала жазып келіп айтады.

Конференция туралы оқушыларға алдын ала хабарланады. Оңушылар сүрақтар әзірлеп, мәселені талқылауға әзірленеді. Баяндамашыға мүғалім, не мамандар кеңес береді.

Конференцияның үзаңтығы 1-2 сағат. Бірнеше баяндама оңылады. Баяндаманы оқуға 7-10 минут бөлінеді, содан соң тың-даушылар баяндамашыларға сұрақтар беріп, сын-пікірлер ай­тады және қосымшалар еңгізеді. Конференцияның соңында мұғалім қорытындылап, баяндамашылардың жүмыстарын, белсенді шығармашылық көрсеткен тыңдармандарды атап өтеді. Өз мәліметтерін келтірген, әдеби деректермен шектелмеген оқу-шылардың жүмыстарына ерекше назар аударылады.

Конференцияда оқушылар түрлі көзқарастарды талдап, өз пікірлерін айтады. Конференция ересек жастағы оқушылар ара-сында өткізіледі.

Факультатив. Ол міндетті оқу курстарына сүйеніп оқу пөндерін тереңдетіп оңытады. Факультатив сабақ пен сабақтан тыг жүмыстарды байланыстырады, пәнді оқудан оған сәйкес келеті 11 ғылымды оңу басталады.

Білімдік міндеттер бойынша факультативтерде негізгі оқу пәндері терең оңылып, риторика, логика, шет тілі сияңты қ<> сымша пәндер оңылады, мамандың беріледі.

Факультативтер теориялық және тәжірибелік түрде до ото алады Оқушылар факультативтерді өздері таңдап алады, сондьщтан олардың іс-әрекеті белсенді. Факультативтерге қызықтыру үшін мүғалім көкейтесті тақырыптарды, оқушыларға ыңғайлы іс-әрекет түрлерін таңдап, олардың ақыл-ойын, есін, қиялын, жеке қабілеттерін дамытатын құралдарды қолдану керек.

 

Өзіндік бақылау сұрақтары:

1. Сынып –сабақ жүйесі. Оның ерекшеліктері туралы не білесіз?
2. Тарих бойынша сабақ түрін таңдауға шартты түрде өткізілетін сабақ түрлері мен факторларына сипаттама беріңіз
3. Аралас сабағының құрылымын жүйелеңіздер
4. Тарих сабағына мұғалімнің дайындалуына қандай талаптар қойылады?
5. Мұғалімнің сабақ жоспарлауы деген не?
6. Сабақты бағалау критериясы қандай?
7. Тарихты сабақтан тыс оқытуды ұйымдастыру формалары-факультативтер, тарихи үйірмелер, тарихи олимпиядалар «КВН», конференциялар,пікір сайыстар. Жоғарғы сыныптардағы семинарлық және практикалық сабақтар.Оқу саяхаттары, кеңестері, сынақтар, оларға сипаттама.