- Зейін және ес.
- Жалпы интеллект, сөз және математикалық қабілеттер.
- Эмоционалды жағдайлар.
Зейін мен ес.
Г. Гейманс (1911) ең бірінші зейіннің жыныстарда әртүрлі болады. Оның айтуы бойынша әйелдерде зейін қолдануы өте төмен, өйткені әйелдерсөйлем және белгілі бір істер немесе қимылдар жасай алмайды. Шынында, бұнда басқасында себептер болуы мүмкін, яғни зейінмен қолдана алмау қабілеті болуы мүмкін. Яғни әңгімеге эмоциональды құштарлығы тым жоғары болып зейіннін оңша қолдана алмайды. Гейманс бойынша әйелдер өздеріне қызығатын нәрселерге ғана зейін аударып көрсетеді.
Куәгерлердің зейіні жанама жағынан қарастырған Ресейлік юрист А.Ф.Кони (1913). Ол куәгерлердің көрсеткіштерін зерттеп, әйелдер мен еркектер арасындағы айырмашылықтарын көрсеттеді. Ересектер көбінесе техникаға байланысты заттарға зейін аударады, ал әйелдер көбінесе қылмыстардың әшекейлер мен киімге мән береді.Бірақ бұл эксперименттен зейінді естен айыру қиын.
В.П.Багрунов (1981) зейінді зерттеп, гипотезаны тексеру ұшін көрсеткіштердің өзгерісін қарастырды. Оның зерттеуі бойынша еркектер жұмыстарында жаңа стимулдарымен артықшыланатын, ал әйелдер ескі дағдыларымен байқалынды.
Эксперимени қатары, жыныстық айырмашылығына арналған: әлеуметке немесе коммуникативтілікке зейін.
Диадағы білмейтін адамдармен қарым қатынасын зерттеген Икс. Сонда, әйелдер өз еркектерімен қарым қатынас кезінде іс әрекеттеріне оның ойларына сезімдеріне көп көңіл бөледі. Бұны бәрін өз партнерларына көрсеткісілері келеді. Ол соған зейінаударсын дейді. (сөзбен, көзқарасымен және оданда жақын дистанциялар арқылы). Бұл зерттеулердің барлығы аз, осыларға қарап жыныстық айыпмашылықта зейін әртүрлі көрсеткіші нақты қортынды айта алмаймыз.
Әйелдер де, еркектерде зейіні мен байқағыштары жоғары болуы мүмкін. Егерде оларға объект қызықты болса, дегенмен де әйелдер қоршаған ортамен өзара қарым қатынас жасағанда үлкен қызығушылықтары байқалынады.
Жыныстық ерекшелікте зейінге қарағанда ес зерттеулері күшьірек болады. Г.Гейманс зерттеу бойынша әйелдердің ес сақтауы күштірек, өйткені оларды қызқтыратынзаттарды естеріне жақсы сақтайды.
Вербальды ес зерттеулер: Э. Маккоби мен К.Жакмен кітаптарында 2,5 нан 75 жасқа дейінкөрсетілген. Бұл зерттеудің ешқайсында ұлдар мен еркектердің, яғни жастар деңгей айырмашылығы жоқ. Қыздар мен әйелдер материалдар көрнекті, есту және де сөз бен сөйлемдерге және ертегілерге жақсы есте сақтайды.Олардың байқағыштығы үш жастан көрінеді.
Вербальды материал сөз, сөйлем, ертегілер екі жыныста белсенді игереді. Оларсыз қоғамда тіршілік ету мүмкін емес. Белгілерге байланысты есте сақтау көбінесе еркектер мен ұлдарда болу керек. Математикадық қабілеттілік және сандар еркектерде байқалынады. Бестен сексен төрт жасқа дейін ешқандай сандарды есте сақтау қабілеттері көрінбейді. Латиндік, еврейлік әріптерді жетіден он бір жасқа дейін және түзетулерді алты жаста сақтаулары көрінеді.
Заттардың және кеңістікке тұрғандағы есте сақтау зерттеулері.үш айдан он үш жасқа дейін зерттеулер жасалды. Сонда ондай үлкен айырмашылық болған жоқ. Бұл эксперименте ұлдар қыздарға қарағанда зат пен кеңістікте тұрған жерін есте сақтауы күштірек көрсетеді. Көрнекті есте сақтау зерттеуде ұлдар үштен жиырма жасқа дейін байқағыштығы, ал суреттердің атынын айтқанда көбінесе қыздар соған көңіл аударды бестен жиырма бір жасқа дейін. Сондықтан, қыздардың ерекшелігі қайта байқалынады, яғни вербальды информация кезінде көрінеді.
Қысқа мерзімді ес бойынша екі жыныстарда да балалар мен ересектерде айырмашылықтары көрінбейді. А.Херлитц шведтік зерттеушінің экспериментінде жыныстардың арасындағы қысқа мерзімді ес ересектерде байқалынады. Қортындылар вербальды және вербальды емес болды. Топтағы ақыл ой дамуы төмен жыныстарда күштірек көрінеді. Экстроген деңгейде (әйелдік жыныстық гормаондар), қысқа мерзімді есте өте жоғары болады. Ал вербальды және көрермен кеңістік қабілетінде көрінбейді.
Келесі категория әлеуметтік ес. Маккоби мен Жаклин бойынша бұл түсінік 1957 жылдан кейін пайда болды. Ол жылы кейс қыздар студенттер мен ұлдар студенттердің айырмашылығын байқады.Қыздар студенттер адамдар аттарын, суреттерін, қарым қатынасқа түскен адамдар аттарын есте сақтауы жоғары болады. Бұл зерттеуден кейін Мессик пен Дамарин зерттеуді қайта жүргізгенде әлеуметтік есті байқаған жоқ. Бұл зерттеулерге қарап нақты қортынды жасай алмаймыз. Сонымен, қыздарда вербальды ес, әйелдерде қысқа мерзімді ес байқалынды, Ал басқа жағдайларда материалдың айырмашылық әсерін көрсеткен жоқ.
Дж. Грусек зерттеу бойынша: ұлдар техникалық материалдарды жақсы есте сақтайды.(вербальдыға қарағанда), ал қыздар екеуінде жақсы меңгереді. Мұнда қортындылауға болады. Ұлдардың әлсіз жерлері бұл вербальды материалды есте сақтау, қыздар түсіндіреді. Бірақ мұнда мынандай сұрақтар туындау мүмкін, сонда ұлдарда қабілеттілігіне байланысты, вербальды информацияға қызығушылығы төмен болғандықтан.
Басқалар және өзін туралы қабылдауды қарастырайық. Адам басқаларға қарағанда өзін туралы информацияны жақсы есте сақтайды. Бұл феноним өзін референтті эффекті деп атайды. Ол өзін бағалауымен жоғары байланысты. Бірақ, Джозеф мен жолдастары бұл байланысты тек қана өзіне бағалау жоғары әйелдерде сөз сақтау жақсы, яғни өз жақын достарына қатысты. Сонымен әйелдер информацияны адамдармен және олармен өзара қарым қатынаста байланыстығын жақсы есте сақтайды.
Эмоцианалды күй
Бұл жерде біз балалар мен үлкендердің эмоциясының көріністеріндегі жыныстық ерекшеліктерді қарастырамыз.
Біз балалардағы аландаушылық пен жылаудан бастаймыз. Ең алдымен, өткізілген эксперименттерде керемет тырысушылық пен настойчивость, сол сияқты баланың жылағанын табиғи жағдайда немесе әдейі ситуацияны моделдей, яғни жуан дауыспен сөйлеп, қорқытатын стимул ұсынып баланы анасыз немесе бейтаныс адамдардың қасында жалғыз қалдыра отырып бақылауда ойлап шығарушылықты ғалымдар көрсеткендігін ескеру қажет. Әдетте бұлар лонгитюдті зерттеулер болған. Нәтижесінде өте құнды, әрі қызықты эмпирикалық материал алынды.
Э.Маккоби және К.Жаклиннің кітаптарындағы өздерінің кейбір зерттеулеріне қосқан міндеттері мен нәтижелерінің топтастырылуы келесі заңдылықты көруге мүмкіндік береді.
Көп жағдайда бұл мінездеме бойынша жыныстық ерекшеліктер байқалмайды. Олар жылау ұзақтылығына, аландаушылық көрінісіне, анасының және бейтаныс адамның қасында болуы немесе болмауына реакциясында жоқ, және бұл байқауынша, табиғи құбылыс. Баланың жылауы және аландаушылығы ситуацияның өзгергенін байқап, оған эмоционалды реакция беретіндігінін себепшісі. Және де ең қызықтысы азға жуық жығдайда зеттеушілер ұлдар мен қыздардың арасындағы өзгешеліктерді байқаған.
Тіпті 3 аптаның өзінде – ақ ұл балалар қыздарға қарағанда аз ұйықтап, көп уақытын аландаушылыққа бөледі. Көбінесе олар жаңа немесе қорқынышты стимулдың пайда болуында жылайды, ұлдардағы мұндай ерекшелік басқа да қабылдау, түйсік, интеллектуалды қабілет бойынша зерттеулерде бақыланған. Сондықтан бұл зерттеулерде де ұлдардың аландаушылығы мен жылауын тек эмоционалды ғана емес, сол сияқты зеттелінуші реакция ретінде интерпретациялауға болады.
Қыздар басқа ситуцияда жылайды, нақты айтқанда, олар айналадағылармен қарым – қатынасты айыруға туындаған себептерге байланысты. Эксперимент: қыздар басқа балалармен ұрысқанда жалғыз қалдыруда қатты жылаған. Осындай негізде ұлдардың жылағанын «зерттелуші», ал қыздардікін «комуникативті» деп атауға болады. Бұл екі жыныс үшін гендернотиптік болатын инструменталды және экспрессивті стилдерге сәйкес келеді.
Берілгендердің нәтижесі қорқынышқа қатысты, яғни кішкентай балаларға шынымен қауіпті болуы мүмкін ситуациялар, ұлдар да, қыздар да бірге қорқынышты сезінуге қабілетті. Олардың бейтаныс адамдармен кездесудегі әрекет – қылығында, анасынан қызықты ойыншық алуға алыстап кетуде, жоғарыға шығуда, т.б жағдайларда маңызды өзгешеліктер фиксацияланбаған. Екі жыныстағы мектепке дейінгі балалар ауруханаға жатқызуда бірдей қобалжуды сезінеді. Олар бірдей қорқыныштарын да айтады.
Бұл нәтиже заңдылық. Эмоциялы қорқыныш – үлкендер әлеміне адптацяландырады, қорқыныш алдындағы байқампаздылығы – адаптациялы реакция. Бірақ ешбір зерттеулерде қыздарға қарағанда ұлдар тым үлкен қорқынышты демонстрацияламады және сезінбеді.
|
Қорқынышты зерттеу |
|
18 зерттелу (1935 – 1973 жж) Зерттелушілер екі жыныстағылар туған сәбиден 21 – ге дейінгілер. Әдістеме:
Нәтижелер: бірде бір зерттеуде ұлдар мен ерлер әйелдерге қарағанда қорқыныш бойынша үлкен реакцияларды демонстрацияламайды. Қыздар мен әйелдер үшін бейтаныс адамдардың пайда болуында тез арадағы қорқыныш жастық шақта байқалады. (8 және 9,5 аралығы), үлкен қорқыныш моделденген ситуацияда (2 – 6 жас), үлкен қорқыныш ересектермен өзара әрекеттесуде (8 жас), сол сияқты қорқыныштың жиі байқалуы мұғалімнің айтуынша (8 – 11 жас) және өзіндік бақылау бойынша (8 – 11 және 18 – 19 жаста) байқалады. Жыныстық өзгешеліктері байқалмады:
|
Бұл нәтижелер нені айтады? Егер 19 жастағы қыздар мен тіпті кіші мектеп оқушыларын ескерсек, онда бұл жерде гендрлі стереотиптердің әсері туралы айтуға болады. Бірақ 8 айында шын мәнінде гендрлі стереотиптерді ескеру оңай емес. Мүмкін бұл жерде ата – аналардың өздерінің гендрлік стереотиптерінде шығар. Олар қыздар мен ұлдардың қорқынышына әртүрлі әсер етеді: біріншілерін қорғап, аялау керек, ал екіншілерін – бұл эмоционалды бастан өткізуде көңілін көтеру.
Г.Гейманстың еңбектерінен бастап жаңарған публикацияларға дейін үлкендердің эмоционалдылығын зерттеуде көбінесе әйелдердің құндылығын демонстрациялайды. Бірақ бұл сұрақты біріңғай шешілген деуге болмайды. С.Кросс пен Л.Мэдсонның статьяларында келтірілген нақты нәтижелерді қарастырайық.
Әйелдердің жоғарғы эмоционалдылығының себепшісі келесі эмпатиялық фактілер:
- ұлдар мен ерлерге қарағанда әйелдердің жоғарғы қобалжуы (А.Фейнгольдтің метаанализі, 1994);
- ұлдар мен ерлерге қарағанда қыздар мен әйелдер үшін тұлғааралық қарым – қатынас пен эмоцияның байланысы аса маңызды болып келеді (Шилдс);
- ерлерге қарағанда әйелдер достары мен жақындарының бастан кешірген өмірлік негативті жайттарына көбінесе аландайды ( Кесслер және әріптестері);
- әйелдер депрессияға тым ұшырайды (Кенни және әріптестері);
- әйелдер ұайым және қорқыныш сияқты өздерінің негативті эмоцияларын көбірек айтады (Фуджита және әріптестері);
- жағымды эмоцияларды әйелдер аса жарқын бастан кешіреді (Гурнер);
- қыздар мен әйелдер өздерінің эмоционалды реакцияларын демонстрациялауға ұялмайды (Эмбеди және әріптестері);
- әйелдер ерлерден вербалсыз экспрессия аймағында асып түседі: олар вербалсыз эмоция білдіргенде дәл және басқалардың вербалсыз эмоционалды сигналдарын керемет декодирациялайды.
Әйелдердің жоғарғы эмоционалдығының жанама себептері ерлердің жоғарғы эмоционалдылығының аздығы жайлы берілгендер болып табылады.
- ұлдар мен ерлер эмоциясын, оның ішінде негативтілігін көрсетуге тырыспайды (Фушс және әріптестері);
- олар тіпті өз жынысындағы достармен эмоционалды ұстанымды (Хейес);
- эмоционалдықобалжу жайлы демонстрациялайтын қоршаған ортаның регламентациясына әелдерге қарағанда олар қаталдыққа ұшырайды (Лафранс және әріптестері);
Дегенмен эмоционалды қобалжу аймағындағы гендрлі өзгешеліктердің жоқтіғі жайлы басқа да мәліметтер бар: Дж.Марточчио және Э.О Лиридің метаанализі мекемелердегі кәсіби стреске қобалжудағы гендрлі тепе – теңдікті демонстрациялайды.
Эмоционалды сферадағы жыныстық өзгешеліктерді зерттеу жалғасу керек, себебі олар теоретикалық және қолданбалы маңызды мағынаға ие. Екі хынысқада эмоционалды қобалжу мен эмоционалды әрекет – қылықты коррекцияда психологиялық көмек қажет.