(1-нұсқа)
Таутан:
– Отырмын бір қудайға жылайын деп,
Бір сөзге тоқтам қылып ұнайын деп.
Ақын деп, ата, сізді естіп едім,
Отырмын аз шариғат сұрайын деп.
Қабан:
– Жолы бар шариғаттың пара-пара,
Тілімді жаңылдырма хақ тағала.
Боламыз біліп айтсақ біз де жақсы,
Қыз Таутан, шариғатың сұрап қара.
Таутан:
– Қабеке, Орта жүзге келгенің-ақ,
Сөйлей бер жаңылмай-ақ тіл мен жақ.
Адамда кеңдік нешеу, тарлық нешеу,
Қабеке, мұны тапсаң жеңгенің-ақ.
Қабан:
– Әуелі сұрасаңыз сөзде иман,
Белгісі сол иманның нәпсі тиған.
Дініңді тіршілікте күтіп жүрсең,
Бейішке дым сасиды бұрын барған.
Таутан:
– Аспаннан кітап түсті әуелден біл,
Кітапсыз айтқан сөзде болады мін.
Алладан неше кітап келген екен,
Сұраймын мен соларды аттары кім?
Қабан:
– Аспаннан Алла тағала кітап салған,
«Таурат» деген кітапты Мұса алған.
«Інжіл» деген кітапты Ғайса оқып,
Бар ма екен бұл сөзімде сірә жалған.
«Забыр» деген кітапты Дәуіт алды,
Мекеге бір ғажайып қорған салды.
«Құранды» хазіреті Оспан оқып,
Шариғат насихатшы содан қалды.
Таутан:
– Пендеде, ау, Қабеке, болады арман,
Атамыз Адамнан да пәни қалған.
Осымды ойланбай тап ақын болсаң,
Ер Ғайса атасы жоқ қайдан туған?
Қабан:
Мұным рас «Інжілді» Ғайса алған,
Мұса каллам Алладан сөз сұраған.
Сұрадың-ау қайтейін «Мәриям» деген,
Алланың лебізінен Ғайса болған.
Алланың құдіретімен Ғайса туған,
Аллаға құлшылық қып белін буған.
Жапанда жалбыз теріп жүргенінде,
Құдайдың баласы деп ұстап алған.
Ғайсаны қайламенен ұстап алған,
Темір қорған апарып үйге салған.
Кәпірлердің қысасы қандай дейсіз,
Неше түрлі қыспақты күйге салған.
Сол уақта темір үйде жатқан шақта,
«Ұшқын» деп бір Алладан жарлық болған.
Алладан әмір естіп «ұшқын» деген,
«Шыға алман» деп тесіктен қайғы жеген.
«Иығым қайтіп шығады, маңлайым» деп,
Көрсетіп өр жерлерін нұсқай берген.
Орнынан «иә, Алла» деп түрегелген,
Абайлап ақырын басып тұрды Ғайса,
Именіп күзетшісі кәпірлерден.
Ғайса шығар тесікке қолын салған,
Көтеріп періштелер көкке алған.
Құдайдың баласының қылғаны деп,
Кәпірдің шоқынбағы содан қалған.
Таутан:
– Бар екен бір ағашта қырық жаңғақ,
Бұл дүние барша жанды жатыр жалмап.
Ол ағаштың бар екен мың бұтағы,
Адамға обал екен кесіп алмақ.
Қабан:
– Қырық жаңғақ дегенің қырық парыз,
Мойныңа оқымасаң болар қарыз.
Мың бұтағы шариғат әмірі дүр,
Обалы сол – күтпесең айттым нағы
Таутан:
– Айналар өз-өзінен бір диірмен,
Шығарды бір ағашын бір бүйірінен.
Ішінде қылдан нәзік бір жібі бар,
Шіркінді әбзәл ғылып кім иірген?
Қабан:
– Кей адам ұйықтаса пырылдаған,
Айтысам десең еді бұрын маған.
Халім келсе шешейін Таутан бала,
Бұл жұмбағың мәшине дырылдаған.
Таутан:
– Жансызда төрт аяғын басып тұрған,
Алдынан қаһар отын шашып тұрған.
Айналып мәшинесі келгенінде,
Кісіні жанындағы асықтырған.
Қабан:
– Сөзімнің байқа, Таутан, қарауылын,
Айтасың жұмбақтардың бар ауырын.
Мейлің жақтыр, мейлің жақтырмағың,
Бұл айтқан жұмбағыңыз самауырын.
Таутан:
– Жансызда төрт аяғын тұрды басып,
Шұп-шұбар омырауын қылды қасып.
Қабеке, осынымды ойламай тап,
Анда-санда қояды аузын ашып.
Қабан:
– Жақсы мерген Арқадан аң атты ма,
Бозбалалар, қараңдар, таң атты ма?
Ойламай-ақ табармыз тіршілікте,
Бұл жұмбағың шешуі сағат-нама.
Таутан:
– Бес өзен ағып жатыр әрбір сайдан,
Дарағы отыз екі мәуіланнан.
Қабеке, ақын болсаң ойламай тап,
Он жеті жерде тоқтап, аялдаған.
Қабан:
– Бес өзен бес уақыт намаз болар,
Дінін күткен мақшарда сабаз болар.
Бесеуінің он жеті парызы бар,
Сүндетін бірге қосып оқымасаң,
Сауабы намазыңның ғазал болар.
Қартайған уақытта кез келмесең,
Жұмбақты шеше алмасам кім мәз болар?
Таутан:
– Бір адам жүр алтынды киік бағып,
Мойнына үш жүз алпыс арқан тағып.
Екі ұры аламын деп күнде аңдиды,
Бекіттім төрт жүз қырық төрт қазық қағып.
Қабан:
– Жаныңа ие адамың анаң болар,
Анасыз көрген күнің қараң болар.
Үш жүз алпыс арқаның жыл он екі ай,
Мұны тапқан Қабекең кімің болар?
Екі нәпсі екі ұры – білсең танып,
Төрт жүз қырық төрт сүйек бар, ұққын анық.
Тірі болсам табамын жұмбағыңды,
Таутан бала, бәтемді ал, тілімді алып.
Таутан:
– Құдайдың жаратқаны бір бәйтерек,
Төрт бұтақ ол теректе болса керек.
Төрт бұтақты және бір екі бұтақ,
Қабеке, ақын болсаң тапсаң керек.
Қабан:
— Бір бәйтерек дегенің Мұхаметім,
Үш жасында анадан қалған жетім.
Төрт бұтағы сүйікті төрт жары дүр,
Пайғамбарым қорғайды көп үмбетін.
Екі бұтақ Хасен мен Хұсайын дүр,
Таутанжан, меніменен кеңесің құр.
Мен таппаған несі бар, ойлап қара,
Нұсқаға мен көрсеткен мойныңды бұр.
Бар екен отыз үш мың сақабасы,
Қабекеңнің алпысқа келген жасы.
Қабибі бір Алланың сүйер досы,
Екі мысқал пәниде ішкен асы.
Намаз оқып, ораза тұтпаған жан,
Таутан бала, ойласаң, адам насы.
Зекет, қажы, иман білмек парыз болар,
Он екіге ілініп шықса жасы.
Қыз балаға болады тоғызында,
Тағаты кем болмайды болса ұрғашы.
Лағанат қамытын кигеннен соң,
Ғазәзіл адамзаттың болды қасы.
Таутан:
— Құдайдың жаратқаны жалғыз тері,
Буы жоқ қалың тоғай жүрген жері.
Қырық күн аштан өлмес, ашпын демес,
Мұны табар адамның кемеңгері.
Қабан:
— Жалғыз тері дегенің ол аспан көк,
Қалың тоғай жұлдыздар еш буы жоқ.
Қырық күнде жерге кеп үркер кірер,
Сексен түн санасаңыз болады кеп.
Таутан
:
— Білмеймін ақыр қайғы салмағы бар,
Бір күні алдап жүріп, алмағы бар.
Пәнидің жеті басы, он екі қол,
Отыздан қол бас сайын бармағы бар.
Қабан:
— Дегенің он екі қол он екі ай-ды,
Сопылар құдай үшін жан қинайды.
Отыз бармақ дегенің отыз күн дүр,
Барша жан біреуінен құтылмайды.
Ғибадат қыл Таутан қыз тіршілікте,
Ойлалық мақшар күнде барар жайды.
Жеті күннің бірінде алар құдай,
Хабары жоқ іш адам біле алмайды.
Таутан:
— Қабеке, бұл өлеңде көптеу парық,
Жасымнан ақын болдым қыдыр дарып,
Отыз қол аттаныпты әскербілән,
Он төрт жігіт қасына жолдас алып.
Қабеке, бұл жұмбақты ойламай тап,
Сөзіңіз өтірік болмай, болсын анық.
Мен айтсам, сіз шешіңіз кідірместен,
Таңқалар екеуімізге барлық халық.
Қабан
:
— Жаратқан баршамызды хақ тағала,
Ғаламға он сегіз мың өзі пана.
Он төрт жігіт дегенің он төрт шәжде,
Құран дүр отыз қолың отыз пара.
Әскері ішіндегі сүрелері,
Бұл сөзді құлақ салып тындап қара.
Не айтсаң да табамын жұмбағыңды,
Барың болса қарышта, Таутан бала.
Таутан:
— Қабеке, Орта жүзге келуің нақ,
Сөйлей бер мүдірместен тіл менен жақ.
Адамды ләпсісінен азғырады,
Бір құс бар оны тапсаң жеңгенің-ақ.
Қабан:
— Жеңілсем ал ұялтып қайтар дағы,
Білгендер шариғатын айтар дағы.
Ләпсіге іркілместен ойран салса,
Бұл жұмбағың Таутан қыз шайтан дағы.
Тағат қыл тіршілікте бір Аллаға,
Мақшарда жақсы болар істің ағы.
Табармыз қартайсақ та, сөйле, шырақ,
Аман болса Алланың берген бағы.
Таутан:
— Қабеке, таба алмадың сөз ұяңды,
Қинайды өтірік сөз шыбын жанды.
Қанша ақын болсаң да таба алмадың,
Ол құсым ләпсі тиған зым-зиянды.
Қабан:
— Біреуі ұшқан құстың бөдене еді,
Бұл Таутан өлең бірлән теңеледі.
Мен таппаған несі бар, Таутан бала,
Зым-зиян шайтан емей немене еді?
Алла берген ақыл, ой түгел тұрса,
Қабекең неменеге түңіледі.
Тақтайға «Лауқыл мақпұз» жазған Алла,
Пендесі рақым қылған көгереді.
Таутан:
— Қабеке, бәрін таптың сөзің анық,
Жолынан шариғаттың адаспалық.
Жұмбақты қанша айтсам таба бердің,
Сізбенен бұдан былай таласпалық.
Қабеке, қарсылық деп ойыңа алма,
Тыңдап тұр осы отырған барша халық.
Сізге айтқан сөзімді кешіріңіз,
Маған наза болмаңыз қапаланып.
Бір келген дүниеге әулиесіз,
Қаблиса атандың қыдыр дарып.
Өтініп сізден жәрдем сұрап тұрмын,
Бұл Таутан қызың тынсын бәтеңді алып.
Қабан:
— Атыңнан айналайын, жұпар құдай,
Данышпан бір баласың ақылға сай.
Таласпа меніменен мұнан былай,
Берейін мен бәтемді, қолыңды жай.
Таутан:
— Атыңнан айналайын, пәруәрдігер,
Қабеке, шариғаттың сабағын тер.
Азырақ жел сөзбенен дәсіп ұрдым,
Атажан, ықыласыңмен бәтеңді бер?
Қабан:
— Құдайым, малды көп бер, басты көп бер,
Аздырма бұл пендеңе бәрін тек бер.
Шерменде ахиретте қылма, құдай,
Біссімиллә, рақман рақым, аллау-акпар!
Қабан (Қабылиса) Асанұлы