Аудиторлық дәлелдеулердің түрлері
Аудит жүргізу үдерісінде аудиторда ұйым қызметі барлық аумағында барын білетін маман болмағандықтан өзі шеше алмайтын сұрақтар туындайды. Бұл жағдайда аудиторға аумақты зерттеуге қажетті арнайы білімі бар сарапшы-маманда көмегіне жүгінуі қажет. Аудитті жүргізу кезінде басшылықпен сарапшылар жұмысын пайдаланғанда 620-ХАС «сарапшы жұмысын пайдалану»негізінде жасалады.
Сарапшы ретінде жеткілікті білімі бар және анықталған аумақ бухгалерлік есепте және аудит бойынша үздік бойынша тәжірибесі бар аудиторлық фирма штаты қатарын кірмейтін маманды қаратады – актуарий, заңгер, бағалаушы, инженер, технолог, программист, геолог және т.б. Мысалы, сарапшыны мыналар бойынша қаратуға болады:
- Активтердің анықталған түрлері бойынша бағалауы жер, көлік және жабдық, құнды тастар және т.б.
- Активтердің саны мен сапасын анықтау, мысалы қорларға сақталатын минералдар, жерасты қорлары және мұнай, сонымен қатар мерзімі өткен көліктердің және жабдықтардың тиімді қызметі;
- Арнайы тәсілдерді және әдістерді қолданумен сомасын анықтау;
- Ағымдағы келісім бойынша, орындалған және аяқталмаған жұмысты бағалау;
- Келісімдерді, заңнамаларды және нормативті бағалайларды талдауға қатысты заңдық қорытындылар.
Аудитордың өзі сияқты кеңеске қаратылған маман сарапшы аудиттелетін ұйымға тәуелсіз болып табылады. Аудитор келісім орнатқаннан кейін, жұмыстың көлеміне қарай немесе басқа да жағдайларға қарай тапсырыс берушіге сарапшы-мамандардың қатысуы туралы хабар беру керек.
Сарапшы-маман болып заңды тұлға тағайындалады. Ұйымдастырушы, меншік иесі, акционер, кредитор, сақтандырушылар сарапшы-маман бола алмайды, қаржылық есептілікті сақтауына жауапты немесе көрсетілген тұлғалармен жақын туысқандықта болған, аудиттелетін ұйымның басқа лауазымдық тұлғасы бола алмайды. Сарапшы болып алдыңғы уақыттарда бұл ұйымның бухгалтерлік есебін енгізу және қалпына келтіру бойынша, сонымен қатар қаржылық есепттілікті ұйымдастыру жұмыстарын жүргізген тұлға тағайындалмайды [8].
Ұйымның мамандандырылған сарапшысы ретінде қаратуға болмайды, егер ол аудиттелетін ұйымның ұйымдастырушысы, меншік иесі, акционері, еншілес кәсіпорыны, бөлімшесі, өкілі болып табылады немесе егер аудиттелетін ұйым оның ұйымдастырушысы, меншік иесі, акционері, еншілес кәсіпорыны, бөлімшесі, өкілі болса, немесе егер ол ұйым-сарапшысына қарайды,өз капиталында өз үлесі болса.
Сарапшыны жұмысқа қарату аудиттелетін ұйымы келісімімен ғана аудиторлық фирмамен жүзеге асырылады. Сарапшыны қарату аудиторлық қызмет келісімінде көрсетілуі тиіс. Егер ондай қажеттілік тексері барысында туындаса, онда тапсырыс берушіні хабардар етіп оның келісімін алу қажет. Егер аудиттелетін ұйым бас тартса, онда бас тарту жазбаша тұрғыдан орындалуы қажет, ондай жағдайда аудиторлық қорытынды шартсыз оң нәтижеден үздік нәтижеде болуы қажет.
Сарапшыны таңдау кезінде оның кәсіби біліктілігін тексеру қажет. Бұл келесі сұрақтарды қарастыруды енгізеді:
- Сарапшыда кәсіби органға немесе оның сондай органда мүшелігіне сай лицензиясы мен кәсіби аттестациялар саны;
- Аудиторға аудиторлық дәлелдеулерді алуға қажет тәжірибесі мен сол аумақтағы абыройы;
- Сарапшымен қызмет көрсету келісімін жасайды(аудиторлық фирмамен немесе фирма-клиентпен. Онда қосымша көрсетілуі тиіс:
- Сарапшының жұмыс көлемі мен мақсаты;
- Сарапшының қорытындысы алыну бойынша сұрақтардың сипаты;
- Қажет болған жағдайда, сарапшының аудиттелетін ұйыммен қарым-қатынасының сипаттамасы;
- Аудиттелетін ұйымны ақпараттарының құпиялылығы;
- Сарапшы өз жұмысында қолдану ниетімен болжаулар және әдісер туралы мәліметтер;
- Сарапшы қорытныдыларының мазмұны мен формасы;
- Сарапшының қорытындысында келесі міндетті реквизиттер болуы тиіс:
- Құжат атауы;
- Күні;
- Сарапшының жеке қолы мен мағынасы.
Ол ережеге сай 3 бөлімнен құралуы тиіс: кіріспе, зерттеу және шешімдер.
Аудиторға аудиторлық дәлелдемелер ретінде қолдануға сарапшының қорытынды жұмыстарын бағалау қажет. Аудитормен алынған басқа да аудиторлық дәлелдеулер тарқаса, онда қосымша процедуралар жүргізуі қажет немесе басқа сарапшыларды тарту керек.
Сарапшы қолданылған тәсілдердің парасаттылығы мен дәлдігіне жауапты болады, сонымен қатар олардың қолданылуына. Аудитор іспеттес біліктілікті иеленбейді, сондықтан сарапшының қолданатын әдістерін түсіне қоймайды. Дегенмен де клиенттің кәсіптік білімі негізінде және басқа аудиторлық процедуралар қорытындылары негізінде, аудиторға қолданылған тәсілдерді түсіндіруін алу қажет және олардың сәйкес екендігін және парасатты екендігін қарастыру қажет.
Сарапшы жұмысының қорытындысы қажетті аудиторлық дәлелдеулерді келтірмесе немесе басқа аудиторлық дәлелдеулерге сай келмесе, аудитор бұл мәселені өзі шешуі қажет. Осы мақсатпен клиентпен және сарапшымен талқылайды, сонымен қатар басқа сарапшылар мен аудиторлық есептің жаңартуларын енгізумен қосымша процедуруларды қолданады.
2. Аудиттің қорытынды кезіндегі аналитикалық процедуралар.
2.1 Аудиттің талдамалы процедуралары
Бизнесті басқарудағы қалыптасқан жүйенің жұмыс істеу ұтымдылығын және толықтығын жеткіліктілігін бағалау әр түрлі деңгейдегі детальдармен орындалуы мүмкін, бұл операциондық аудит пен талдаудың әдістерін әзірлеуде көп қырлы тәсілдемелерді талап етеді. Соңғы кезде басқарушылық циклінен дербес кезеңге бөлініп шыққан кешенді талдау қаржылық-экономикалық шешімдерді қабылдауды негіздеу үшін ғана керек емес, ол сондай-ақ шаруашылық қызметтерді басқарудың негізгі функциясына қатысты қосалқы жүйені қамтамасыз етуші ретінде оның жақсы орындалуына бағытталған. Әдеттегіше, басқару функциясы мына тізбектілікте жүзеге асырылады: жүйелі талдау — ағымдық және оперативтік жоспарлау — есеп – бақылау — операциялық талдау — реттеу — кешенді талдау — алдағы кезеңге жоспарлау. Мұнда кешенді талдау жаңа кезеңдегі жоспардың бастауы болуы керек, шешім қабылдау ісін «артқа тастап», техникалық-ұйымдастыру-шылық және экономикалық шешімдердің нақты іс-жүзіндегі әр кезеңдегі тиімділігін бағалап, аяқтап отыру керек.
Бұл схема — өндіріс, жабдықтау, өткізу, ресурстардың айналымдылығы бизнестің тиімділігі сияқты процестердің операциондық аудит пен қаржылық-экономикалық талдау үшін әмбебеп. Бизнестің операциондық аудиті мен кешенді талдауының мақсаттары біртұтас әрі көп қырлы, оларды сәтті үйлестіре білген жағдайда ұйымдастыруын оңтайландыру бойынша орнықты шешімдерді қабылдау мен ғылыми танымның мүмкіндіктері кеңейеді. Кешенді талдау — шаруашылық қызметтің аудиті мен қаржылық-экономикалық талдауының ең қарапайым әрі тиімді әдістерінің бірі [9].
Талдау процедуралары 1988 жылы Аудиторлық іс-тәжірибе бойынша комитет шығарған аудит стандарттары туралы америкалық Ережелер нұсқауының мазмұны болып табылады. Оған аудит және бухгалтерлік есеп бойынша Халықаралық және қазақстандақ стандарттарына арнайы бөлім енгізілді. Аудит стандарттары туралы ережеде мынадай анықтама берілген: «Талдау процедуралары — аудит процесінің маңызды құрастырушысы. Олар қаржылық және қаржылық емес сипаттағы көрсеткіштердің шынайылығын зерттеу нәтижелері бойынша қаржылық ақпарапарды бағалауды білдіреді. Талдау процедуралары әр түрлі болады жай салыстырулардан күрделі үлгілерге дейін…»
Талдамалы процедураларды операциондық аудитті жоспарлауда да, процестік және кезеңдік тексерулерде де қолданады. Бизнестің операциондық аудитінде қаржылық-экономикалық талдау процедуралары мына түрде орындалады:
1) аудиторлық тексерулердің бағдарламаларын жоспарлау мен әзірлеу кезеңіндегі іздестірушілік жоспарлы және шолушылық талдау;
2) шаруашылық операциялар үшін есеп пен ішкі бақылау жағдайын тексеру барысындағы жүйелі, елеулі және функционалдық талдау;
3) дайындап-жабдықтау, өндіріс және қаржылық-өткізу қызметтерінің оперативті, ағымдық және перспективті талдауы;
4) бизнес тиімділігінің негізгі көрсеткіштеріне әсер ететін факторларды зерттеу және қаржылық есеп берулерді тексеру кезеңдеріндегі ұйымдық, функционалдық және процестік талдау;
5) бизнесті басқару мен оның тиімділігін арттыру жүйелерін жетілдірудің жағдайы мен келешегін арнайы, толық, тақы-рыптық, локальды және кешенді талдау.
Талдамалы процедуралары жай салыстырудан шаруашылық жүргізуші субъектілер қызметен кешенді талдаудың күрделі экономикалық-математикалық үлгісіне дейін өзара байланысты көптеген факторларда әр түрлі болуы мүмкін.
Талдамалы процедуралар қолданылу мақсаттарына қарай мынадай маңызды түрлер мен нұсқаларға: іздестіру, жоспарлы, шолу, елеулі, диагностикалық, ағымдық, оперативті, перспективалық болжамды, алдын ала, кешенді, жүйелі, функционалды,
корреляциялық және т.б. бөліп көрсетуге болады.
Іздестірушілік талдау операциондық аудит міндетін тиімді шешудің және алға қойылған мақсаттарға қол жеткізудің салаларын, бағыттарын, әдістерін дұрыс таңдауға ықпал етеді. Іздестірушілік талдаудың эвристикалық тәсілдемесі шаруашылық жүргізуші субъектілердің басқарушылық, өндірістік, маркетингтік және қаржылық қызметтерін жаңа ғылыми-техникалық жетістіктерді іздеп тауып пайдалануға мүмкіндік береді.
Жоспарлы талдау аудиторға тексерудің көлемін, өзіндік ерекшелігін, мерзімін, сипатын дұрыс анықтауға көмектеседі. Көптеген жағдайларда жаппай тексерулер мен терең әдістерді қолданудан гөрі талдамалы процедураларды пайдалану әлдеқайда тиімдірек. Мысалы, дебиторлық берешектер мен өткізу мөлшерінің арақатынасын талдау контрагенттердің кезікпелі (қарама-қарсы) тексеруінен кері әлдеқайда қарапайым әрі арзан тәсілдермен жүзеге асырылады.
Шолып талдау алдын ала «осал» тұсты анықтап, зерттеудің негізгі нәтижесіне «диагноз қояды». Жоспарлы және шолушылық талдамалы зерттеу кәсіпорынның шаруашылық қызметінің шешуші көрсеткіші бойынша байқамай қалу қатерін, яғни кемшіліктерді таба алмай қалудың қаупін азайтады. Олар аудиторлық тексерулердің көкейтесті мәселелерін де, маңызы кемдеу нақты міндеттерін де анықтауға, клиент бизнесінің жалпы көрсеткіштерін және жеке қызмет түрлерін жақсарту резервтерін іздестіретін маңызды аспектілерді анықтауда көмектеседі [10].
Елеулі талдаудың существенный анализ мақсатына негізгі талдамалы процедураларды орындау үшін қажетті шындыққа жанасымды ақпараттарды алу жатады. Елеулі талдау ақпарат мөлшері, кезеңдер, процестер, құрылымдық бөлімшелер, реттеу, жүргізілу әдістері, қамту деңгейі және т.б. бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осыған орай, елеулі талдауды жүзеге асыру барысында толық, локальды, тақырыптық, оперативті, ағымдық және перс-пективалық талдау тәрізді белгілі әдістерге жүгіну қажет.
Елеулі талдау алға қойылған міндеттерді шешуді қамтамасыз ететін операциондық аудиттің әлдеқайда тиімді құралдарының барлық мүмкіндіктеріне ие. Оны жүзеге асыру барысында бизнестің барлық даму кезеңдері, функциялары және деңгейлері талданады. Әр түрлі есептер жүргізіледі, салыстырмалы қарапайым көрсеткіштерден көптеген факторлардың әсерін ашатын аса күрделі коэффициенттерге дейін қамтылады.
Елеулі талдаудың көмегімен ұдайы өндіру кезеңдері, шаруа-шылық жүргізуші субъектілердің салалары мен жеке учаскелері бойынша ресурстардың қалыптасуы мен пайдаланылу кезеңдерін зерделеуге болады.
Аудиторлық дәлелдің құралы ретінде елеулі талдауды қолданбастап бұрып бірқатар факторларды қарастырған дұрыс:
- операциондық аудит мақсаттарының нақтылығы;
- ішкі бақылау жүйесі ұсынған ақпараттар қаншалықты дәрежеде толық берілген және шындыққа жанасым-дылығы қандай деңгейде;
- аудитордың қызметкердің кәсіби деңгейі;
- тексерудің сапасына қойылатын талаптар;
- аудиторлық тәуекелдің маңыздылығы мен деңгейі туралы пікір;
- операциондық аудитттің мақсатқа лайықты және нәтижелі болуы.
Операциондық аудитте өзара байланыстардың деңгейі мен жиілігі, мәліметтердің сенімділігі, зерттелетін факторлар мен көрсеткіштердің арасындағы өзара тәуелділіктің шамасы аса маңызды орын алады. Аудитор кез келген талдау түрін жүзеге асырғанда клиенттің бизнесімен, шаруашылық операцияларымен,
есептің және ішкі бақылаудың ұйымдастырылу барысымен жақсы таныс болуы керек. Осылайша, аудитор өз қызметінде шаруашылық жүргізуші субъектілер әр түрлі салаларындағы басқарушылық шешімдерге ықпалын тигізе алатын ішкі және сыртқы факторларды ескеруі қажет. Кейбір талдамалы процеду-ралар, әдістер жэне тәсілдер өте нақты нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Оған ең алдымен жоғары деңгейде дұрыс болып табылатын әр түрлі техникалық және есептік-талдамалы тәсілдеп жатады. Бұл тәсілдер статистикалық іріктемелер әдісіне баламалы ретінде қолданылады.
Кепілдік деңгейі жоғары техникалық тәсілдер жабдықтау-шылармен, кредит берушілермен, бюджетпен және басқа да орындармен есеп айырысуда қолданылатын тікелей айғақтар мен жаппай дәлелдеу әдістерін қамтиды. Мысалы, проценттерді төлеу кезінде ресми жарияланған немесе келісілген проценттік мөлшерлемелерді берешек туралы проценттерге қатынасын көрсететін коэффиценттермен салыстырылады [11].
Мұндай аспаптарды пайдалануда аудитор талдаудың дәл болуын қамтамасыз етіп, тіпті азғантай өзгерістердің бизнес тиімділігінің арақатынасына әсерін ашып көрсетуі керек. Оның ішінде, кәсіпорынның ағымдағы активтерінің айналымдылығын есептеу барысында өнім, жұмыс және қызметті өткізу мөлшері мен осы қаражаттың орташа жылдық қалдықтарын дәл анықтау қажет.
Операциондық аудиттің нақты мақсаттарына қол жеткізу үшін кепілдігі шектеулі әдістің техникалық тәсілдері қолданылады. Айталық, егер тексерулердің мақсаты өнім, жұмыс және қызметтің өткізілу көлемінің толық әрі дәл көрініс табуын көздейтін болса, онда тауарлы-материалдық қорлар қалдығының өткізуден түскен табыстың мөлшерлерін талдау қажет. Дебиторлық берешектерді тексеру сатып алушыға берілген кредит щамаларын, сату көлемін және жыл ішінде болуы ықтимал әдеттен тыс, төтенше жағдайларды қоса ескеріп берілетін вексель бойынша берешектердің өзгеру тенденцияларын ай сайын талдап отыруды ұйғарады. Кредиторлық берешектер есебінің бар болуы және дәлдігі тиісті түрінде ескеріліп, өсу қорытындыларына жазылуы керек, ол жабдықтаушыдан алынған кредиттерді ай сайын талдауымен расталады. Сатып алулар мен қолда бар
қаражаттардың шығын есебінің дұрыстығын белгілеу үшін нақты және бюджеттік сатып алулар мен шығындарды салыстыру мақсатқа лайықта болады.
Басқа ұқсас әдістермен өзара байланыстырып қарастырғанда кепілдемесі шектеулі техникаларының көмегімен талдау нақты мәселе бойынша аудитор қорытындысы үшін жеткілікті негіздеуді беруі мүмкін. Мұндай талдау іріктемелердің көлемін қысқарту үшін, мөлшерлік көрсеткіштерін растау үшін, салыстырмалы коэффициенттердің арақатынасын зерделеу үшін, нақты және жоспарлы деректерді салыстыру үшін және олардың өзгеру тенденцияларын анықтау үшін қажет. Егер аудитор болжаған тенденция клиент ұсынғаннан басқа болса, онда аудиторға жеткілікті дәрежеде дәлелдер келтіруі керек. Дәлелдерге мыналар жатуы мүмкін: әдеттен тыс, қалыптан ауытқыған, қайталана бермейтін оқиғалар немесе кәспорынның есеп беруі мен есебіндегі қателіктер және т.б. Егер белгіленген өзара байланыстыр кездейсоқтыққа құрылған болып шықса, онда аудитор өзі жүзеге асырған елеулі талдаудың нәтижесіне негізделген өз пікіріне сүйенгені жөн.
Бизнестің операциондық аудитін ұйымдастырудағы жүйелі тәсілдеме оның уақыт пен кеңістіктегі өзгерісіне қатаң параметерлер жүргізуді талап етеді. Параметрлеу — бұл нақты бизнес түрін ұйымдастырудағы экономикалық сипаттаманың анықтамасы. Болашақта бизнесті басқаруды жақсарту мүмкін-діктері, бір жағынан, нарықтық бәсекелестікке ұрынады, ал екінші жағынан — реттеудің экономикалық әдістерін қолданудағы шектеулерге кезігеді, олай болатын болса, қызмет түрлері мен нәижелерін параметрлеу мынаған жауап беруі керек: егер шаруашылық жүргізуші субъектілердің жұмыс істеу жағдайы әр түрлі факторлардың әсеріне қарай өзгеріп отыратын болса, онда осы субъектілерді болашақта қандай жағдай күтіп тұр [12].
Бизнес аудитін жүргізуге қойылатын басты талап кешенді тәсілдемелерді сақтау оған әр түрлі жоспарлы факторлардың әсеріне толық баға беру тән. Ең алдымен ішкі және сыртқы факторларды бөліп қарастыру мақсатқа лайықты болады.
Сыртқы факторларға экономикалық жағдай, салық, қаржы-кредит және әлеуметтік саясат, төленбейтін төлем дағдарысы және т.б. жатады. Ішкі факторлар — қорларды оңтайлы қалытастыру, өндірісті, жабдықтауды және өнім өткізуді ұйымдастыру мен бақылауды жақсарту, айналым саласында, аяқталмаған өндірісте шаруашылық құралдарының жұмыс істеу уақытын қысқарту және т.б.
Осы факторлардың шаруашылық жургізуші субъектілердің қызметіне қабылданған көрсеткіштер жүйесі арқылы әсерін анықтай алу оның нәтижелерін жақсартатын резервтерді іздестіру механизмін тудырады. Жалпы немесе синтетикалық көрсет-кіштермен қатар кешенді аудит пен талдау барысында жабдықтау және өнімді, жұмысты, қызметті өткізу, өндіру процестерін басқарудың әлдеқайда жеке көрсеткіштері есептеледі. Бизнестің ұйымдастырылу процесіне кешенді операциондық аудит пен кешенді қаржылық-экономикалық талдау әдістерінің және параметрлеудің жүйелерін әзірлеп енгізу оның тиімділігін айтарлықтай өсіруге мүмкіндік береді.
2.2 Аудиторлық қорытынды жасау
1.Шаруашылық субьекгісінің басшысына жүргізілген аудиттің қортындысы туралы жазбаша мәлімет беру. Аудиторлық қортынды: құрылымы мен түрлері сөзсіз, тексерусіз жасалған аудиторлық пікір.
2.Аудиторлық ескерту түрлері. Ескертпесі бар пікір. Теріс пікір.
3.Аудиторлық қортындыға қол қою мерзімі. Қаржылық есепті тапсырғаннан кейінгі уақиғаларға шолу жасау. Әдейі арналғані аудиторлық қортынды.
Ұйым басшылығына аудитордың жазбаша ақпараттары.
Барлық қажетті процедураларды жүргізіп болғаннан кейін аудитор аудит бағдарламасының барлық пункттерінің орындалу сапасы мен толықтығын, сонымен бірге материалдық қателер мен бүзушылықтарды анықгау қүралы ретінде бағдарламаның өзінің орындылығын айқындайды.
Аудиторлық тексерудің аяғында процедуралардың ассистент орындаған бөлігінің орындалу сапасын тексеру үшін, сонымен бірге тексерудің аудиторлық қызметтің белгіленген стандарттарының талаптарын канағаттандыратындығына көз жеткізу үшін және тексеру жүргізу процессінде аудитордың дағдысына енуі мүмкін немқұрайлықтарды бейтараптандыру үшін барлық жұмыс құжаттарын тағы да бір рет қарап шығу қажет.
Клиент басшылығына хат — бұл, кәсіпорынның басшысына, иесіне, қатысушылардың жалпы жиналысына жіберілген, аудиторлық тексеру барысы туралы, айқындалған бухгалтерлік есеп жүргізудің белгіленген тәртібінен ауыткулар туралы, қаржылық қорытынды есептегі бұзушылықтар, анықталған кемшіліктерді жою жөніндегі ұсыныстар туралы толық мәліметтері, сонымен бірге аудиторлық тексеру жүргізу нәтижесінде алынған, және аудиторлық қорытынды жасауға негіз болатын басқа да ақпараттары бар құжат.
Хаттың нысаны және жасалу тәртібі фирмаішілік стандарттарда қарастырылуға тиісті.
Басшылыққа хат төмендегілерден тұрады:
− аталуы Аудиторлық есеп беру немесе Басшылыққа хат;
− адрес иесінің атауы;
− кіріспе бөлім;
− талдамалық бөлім;
− қорытынды бөлім.
Басшылыққа хат аудиторлық тексеру жүргізуге тапсырыс берушіге оның барлық қажетті реквизиттерін көрсете отырып, жіберіледі.
Басшылыққа хаттың кіріспе бөлімінде аудиторлық ұйымның реквизиттері, оның ішінде аудиторлық қызметті жүзеге асыруға берілген лицензияның нөмері, берілген мерзімі, аудиторлық тексеруге қатысушы аудитор және басқа тұлғалар туралы мағлұматтар, сонымен бірге аудиторлық тексеру жүргізу негізі және кәсіпорын қызметінің жалпы сипаттамасы жазылады.
Басшылыққа хаттың констатациялау белгілеу бөлімінде Халықаралық аудит стандарттарына сілтемелер болады және оған төмендегілер енгізілуге тиісті:
— экономикалық субъектідегі ішкі бақылаудың жағдайына тексеру жүргізу нәтижелері;
— бухгалтерлік есеп пен каржылық қорытынды есеп берудің жағдайына тексеру жүргізу нәтижелері;
— қаржышаруашылық қызметті жүзеге асыру кезіңде заңдардың сақталуына тексеру жүргізу нәтижелері;
— салықтар және басқа да міндетті төлемдердің есептелуі мен төленуінің дұрыстығын тексеру нөтижелері;
— активтердің жағдайын тексеру нәтижелері. Экономикалық субъектідегі ішкі бақылаудың жағдайына тексеру жүргізу нәтижелері туралы ақпараттарға жататындар:
— ішкі бақылау жүйесінің экономикалық субъект қызметінің масштабы мен сипатына сәйкестігін жалпы бағалау;
— аудиторлық тексеру жүргізу барысында айқындалған ішкі бақылау жүйесінің экономикалық субъект қызметінің масштабы мен сипатына елеулі сәйкессіздіктерін бейнелеу.
Экономикалық субъектідегі бухгалтерлік есеп пен қаржылық қорытынды есеп беру жағдайына тексеру жүргізу нәтижелері туралы ақпараттарға енгізілетіндер:
− бухгалтерлік есеп жүргізу мен қаржьшық қорытынды есепті құрудың белгіленген тәртібін бағалау;
− аудиторлық тексеру жүргізу барысында айқындалған бухгалтерлік есеп жүргізу мен қаржылық қорытынды есепті дайындаудың белгіленген тәртібінің елеулі бұрмалануын көрсету.
Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық операцияларын жүзеге асыруы кезінде заңцардың сақталуын тексеру нәтижелері туралы ақпа-раттарға төмендегілер енгізілуге тиісті:
— көсіпорында жүзеге асырылған қаржы-шаруашылық операцияларының заң актілеріне сәйкестігін бағалау;
— аудиторлық тексеру жүргізу барысында айқындалған кәсіпорыңца жүзеге асырылған қаржы-шаруашылық операцияларының заң актілеріне елеулі сөйкессіздіктерін керсету.
Салықтар және басқа да міндетті төлемдердің есептелуі мен төленуінің дүрыстығына тексеру жүргізу нәтижелері туралы ақпараттарға жататындар:
— жасалынған және тиісті оргаңцарға тапсырылған салық жөне баскд да міңцетгі телемдер бойынша есептеулердің дүрыстьпъш бағалау;
— салықтар және басқа да міндетті төлемдерді есептеу мен төлеудің белгіленген тәртібін бұзу фактілерін, салық салынатын базаны анықтау кезіндегі ауытқушылықгарды көрсету.
Активтердің сақталуын тексеру нәтижелері оларды түгелдеуге негізделуге жөне оларға активтердің нақты бары мен сақталуы туралы мәліметтер енгізілуге тиісті.
Аудиторлық қорытынды есептің қорытынды бөлімінде айқындалған ауытқушылықтарды жою жөніндегі аудиторлық ұйымның ұсыныстары, сонымен бірге кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметінің тиімділігін кетеру жөніндегі ұсыныстар мен ақыл-кеңестер болуға тиісті.
Клиент басшылығына хат анық, әрі қыска, әрі мазмұнды, нақты дәлсіздіктерсіз болуға тиісті. Басшылықпен жасальшған келісім бойынша баскдрудың әртүрлі деңгейлері үшін жеке хаттар жасалъшуы мүмкін.
Аудитордың кәсіпорын басшылығынан өзінің ақпараттық хатына сол хатта көтерілген мәселелер бойынша болжанған іс-әрекеттер көрсетілген жауапты сұрап алуына болады. Жауап шешім қабылдауға құқықгы тұлғаның қолы қойылған хат түрінде рәсімделуі мүмкін [13].
Басшылыққа хаттағы ақпараттар құпия болып табылады және жария етуге жатпайды.
Аудиторлық қорытындының құрылымы мен нысандары
«Аудиторлық қызмет туралы» заңның 15—бабында атап көрсетілгендей, жүргізілген аудиттің нәтижелері бойынша аудит стандарттарына сәйкес болуға тиісті аудиторлық қорытынды есеп жасалынады.
Қазақстан Республикасында аудиторлық қорытынды есепті құруға негіз болатын нормативтік кркаттар: 700 «Каржылық қорытынды есеп бойынша аудиторлық қорытынды есеп», 710 «Салыстырмалы көрсеткіштер», 800 «Арнайы мақсаттағы аудитті өткізуге келісімдер бойынша аудиторлық қорытынды есеп» деп аталатын Халықаралық аудит стандарттары.
700 «Каржылық қорытынды есеп бойынша аудиторлық қорытынды есеп» деп аталатын Халыкдралық аудит стандартында аудитордың шолу жасауы және қаржылық қорытынды есепке қатысты пікір білдіруте негіз болып табылатын алынған аудиторлық дәлелдеулер бойынша жасалынған қорытындьшарды бағалау қарастырылады. Аудиторлық қорытынды есепте жалпы қаржьшық қорытынды есеп беру бойынша анық жазбаша пікір біддіру болуға тиісті. Сондықган білдірілетін пікірлердің сипатына байланысты аудиторлық қорытындының төмендегі нысандарын ажыратып көрсетуге болады:
— ескертусіз аудиторлық қорытынды;
— ескертулері бар аудиторлық қорытынды;
— аудиторлық қорытывды беруден бас тарту;
— теріс аудиторлық қорытынды.
Аудиторлық қорытындының құрылымы мынадай элементтерден тұрады: қорытынды есептің аты , адрес иесі, кіріспе бөлім, аудиттің масштабын анықтаушы бөлім, қорытынды бөлім, есеп беру мерзімі, аудитордың ұйымның мекен жайы, аудитордың қолы.
Қорытынды есептің аты. Аудиторлық қорытынды есептің тиісті атауы болуға тиісті. Аудиторлық қорытынды есеп пен көсіпорын жұмыскерлері, директорлар кеңесі сияқты басқа да тұлғалар жасауы мүмкін қорытынды есептердің, сонымен бірге тәуелсіз аудитор басшылықка алатын этикалық принциптерд басшылықка алмауы мүмкін басқа аудиторлардың қорытынды есептерінің арасындағы айырма-шьшықтарды белгілеп көрсету үшін оның атауында «Тәуелсіз аудитор» деген терминді пайдалануға рұқсат етіледі.
Адрес иесі. Аудиторлық қорытынды есеп жергілікті ережелер мен келісім-шарттардың талаптары бойынша лайықгы түрде адрес иесіне жіберілуге тиісті. Әдетге, қорытынды есеп не акционерлерге, не болмаса қаржылық қорытынды есебі аудитке тартылатын көсіпорынның директорлар кеңесіне арналып құрылады.
Кіріспе бөлім. Аудиторлық қорытынды есеп кәсіпорынның тексерілген қаржылық қорытынды есебінде қарастырылған мерзімді және кезеңді кіргізе отырып, сол қаржылық қорытынды есеппен бірдей болуға тиісті.
Аудиттің масштабын анықгаушы бөлім. Аудиторлық қорытыңцы есепте аудиттің Халыкаралық аудит стандарттарына немесе тәжірибеге сәйкес жүргізілгендігін көрсете отырып, оның масштабы бейнеленеді. Аудиттің масштабы дегеніміз—аудитордың қалыптасқан жағдайларға байланысты қажетті аудит процедураларын орындауы болып табылады. Ақпаратты пайдаланушыға ол аудиттің жалпы көпшілік қабылдаған стандарттарға немесе тәжірибеге сәйкес орындалғандығының дәлелі ретінде керек.
Қорытынды жасау бөлімі. Аудиторлық қорытынды есеп қаржылық қорытынды есептің шын мәнінде дұрыс ақпараттарды беретіндігі немесе барлық маңызды аспектілері бойынша дұрыс дайындалғандығы жөніндегі аудитордың қорытывдысын анық көрсетуге тиісті.
Есеп беру мерзімі. Аудитордың қорытынды есебінде қойылатын мерзім аудиттің аяқталу мерзімі болып табылады. Бұл аудитордың қаржылық қорытынды есепке оның өзіне белгілі және көрсетілген мерзімге дейін болған оқиғалар мен операциялардың әсерін есепке алғандығы туралы оқырмандарды хабардар етеді [14].