Эксперименталды зерттеуді жоспарлау туралы жалпы түсінік

 

1.Эксперименталды және эксперименталды емес жоспарлар.

2.Тәуеліз өзгеріс үшін жоспарлар.

3.Квазиэксперимент және корреляциялық зерттеулер.

 

      Эмпирикалық ғылыми зерттеуді ұйымдастыру және жүргізу анықтама бойынша алдын-ала құрылған жоспар бойынша жүзеге асырылады. Жоспарда қарастырылған зерттеу схемасынан ауытқу қойылған есепті шешуден алыс жаққа қарай алып кетуі мүмкін.

      Сауатты құрылған жоспар, валидтілік, сенімділік(нәтижелердің қайталануы) және дәлдік көрсеткіштерінің тиімді шешімдерін қамтамасыз етеді. Осы көрсеткіштер жүргізілген зерттеудің «сапасын», ең алдымен алынған нәтижелердің дұрыстығын анықтайды.  Сондықтан психологияда зерттеуді жоспарлауға ерекше назар аударады.Жоспарлау процесі екі кезеңнен тұрады: мазмұнды және формалды.

Мазмұнды жоспарлау.Мазмұнды жоспарлаудың бастапқы кезі осы зерттеудің тақырыбы болып табылады. Осы жоспарлаудың негізгі мақсаты- зерттеудің сыртқы валидтілігін қамтамасыз етуден тұрады.

      Зерттеу жоспарының маңызды бөлігін құруға кіріспестен бұрын мыналарды жасау қажет:

1. Алдағы зерттеу тақырыбы бойынша арнаулы әдебиеттермен оқып танысу.
2. Егер әдебиеттен ізденіс нәтижесінде сіз өзіңіздікіне ұқсас есеп шешімін таппасаңыз басқа зерттеулерде өзін ақтай алатын эксперименттік әдістемені қолдануға тура келеді.
3. Егер тексерілген немесе танылған әдістемелер арасынан лайықтысы табылмаса онда жаңа біртума әдістемені дайындауға және негіздеуге кірісуге тура келеді.

      Мазмұнды жоспарлау кезеңінде:

1. Зерттеу жүргізілетін теориялық концепция таңдалады.
2. Зерттеудің теориялық және эксперименттік гипотезалары тұжырымдалады.
3. Қажетті эмпирикалық әдіс таңдалады.
4. Сыналушылардың іріктеме мәселесі шешіледі: кім? қанша? қалай?

• іріктеменің құрамы (гендерлі, жасына байланысты, әлеуметтік , мамандығына қатысты және т.б.)
• іріктеменің көлемі
• қалыптасу жолы (рандомизацияланған, қос-қостан, бақылау тобының қажеттілігі және т.б.).

       Формальды жоспарлау. Формальды жоспарлау зерттеудің эмпирикалық бөлігін ұйымдастыру және жүргізуді қамтамасыз етеді. Формальды жоспарлау келесі міндеттерді шешеді:

1. Зерттеудің эмпирикалық бөлігін жүргізу алгоритмін дайындау.
2. Зерттеуді жүргізуді экономикалық қамтамасыз ету.
3. Нәтижелерді салыстыру мүмкіндігін қамтамасыз ету.
4. Алынған мәліметтерді талқылау мүмкіндігін қамтамасыз ету.

      Формальды жоспарлаудың басты мақсаты-мүмкіндігінше нәтижелерді бұрмалау себептерінің максимал санын болғызбау және осы зерттеумен байланысты қателер облысын минималдандыру, сонымен ішкі валидтілікті жоғарлату.

      Сәтті формальды жоспарлаудың қажетті шарты  жоспарлаудың тіпті мазмұнды бөлігінде басталатын эксперименттік жағдаяттардың барлық мүмкін факторларын алдын-ала талдау болып табылады.

      Бұл факторлар зерттеу тақырыбымен, эксперимент экологиясымен, зерттеу тәсілі мен әдістемесімен, сыналушы іріктемесімен және болжау мүмкін емес басқа да себептермен (мүлдем кездейсоқ оқиғаларды қосқанда) анықталуы мүмкін.

Т.В.Корнилова формальды жоспарлау кезеңінде эксперименттік жоспарларды өңдеудің екі негізгі әдісін еңгізді(4.1.кесте).

                                                                                                                                                                                                 Кесте 4.1.

Келісім әдісі	Айырмашылық әдісі
(А,В,Х)→У (С,D,Х)→У Х→У	(А,В,С,Х)→У (А,В,С)→У емес Х→У
Егер айнымалылардың екі кешені бір ғана эффектіні (У) тудырса, яғни ол айнымалылардың осы тобы үшін ортақ болып табылады.	Х факторын қамтитын айнымалылар тобы У эффектісін тудырса, ал Х факторы жоқ сол топ жағымсыз нәтижеге әкелсе(У емес), онда У Х-айнымалысымен байланысқан.

 

      Жоспар –бұл зерттеу схемасы. Жоспарлар әр түрлі болуы мүмкін, бірақ жоспар құру кезінде ескерілуге тиісті жалпы ерекшеліктері бар. Эксперименттік жоспарлар жауап беретін негізгі сұрақтар мыналар:

1. Экспериментте қолданылатын тәуелсіз айнымалылар біреу ме, әлде бірнеше ме ?
2. Тәуелсіз айнымалы шамасы бойынша өзгере ме әлде тұрақты болып қала ма (тәуелсіз айнымалының деңгейінің немесе градациясының мөлшері)?
3. Эксперименттік жағдаят бақылау әдістерінің қайсысын талап етеді және ұйғарады?

      Эксперименттік зерттеу методологиясында жай және кешенді жоспарлар белгілі.

      Барлық жай жоспарлар бір жалғыз айнымалының процесіне ықпалды зерттеуді болжайды.Жай жоспарларға негізінен мыналар жатады:

Қайта жаңғыртылатын шарттары бар тәжірибелер: Мақсаты: 1-2 шарттың бір айнымалыға әсерін белгілеу(эквивалентті топтар жоспарлары). Басты қиыншылық- экивалентті топтарды құру. Эквиваленттілік тек топтың құрамы мен құрылымына жатады, себебі мүлдем бірдей адамдар болмайды.Яғни эквиваленттілік барлық эквивалентті топтарды сипаттайтын сапалардың тек салыстырмалы беттесуін білдіреді.

Эксперименттік және бақылау топтары бар тәжірибелер. Осы топтар арасындағы айырмашылықтар берілген зерттеу көлемінде ғана мағыналы болады. Негізінен медициналық және педагогикалық психологияда қолданылады. Эксперименттік әсерге тек эксперименттік топ  ұшырайды. Эксперименттік топ та , бақылау тобы да бір популяциядан таңдалады. Мақсаты- бір тәуелсіз айнымалының әрекетін тексеру.

Кешенді жоспарлар бірнеше тәуелсіз айнымалылар әсері үшін-фактор жоспарлар немесе бір тәуелсіз айнымалының түрлі градацияларының біртіндеп әсері үшін-көп деңгейлі эксперименттер құрылады

 «Шынайы» эксперименталды зерттеулердің жоспары басқалардан  келесі маңызды көріністермен ерекшеленеді:

1.Эквивалентті топ құру стратегияның бірін қолдану, жиі –рандализация ;

        2.Эксперименталдық,ең кіші  бір бақылау   тобы сияқты ;

3. Эксперименталды әсер алған (х1) топпен экспериментлды емес әсер алған (х0) топты экспериметті тестілеп және  топтар әрекетін  салыстырып аяқтау

Классикалық жоспар нұсқасы 2 тәуелсіз топ үшін жоспар  болады.

Психологияда экспериментті жоспарлау  20 ғ. бірінші 10жылдығынан  қолданылып келеді.

         Осы жоспардың 3 негізгі бағыты жүзеге асады. Оларды анықтауда Кэмпбелл ұсынған  символизацияны қолданамыз.

                                                                                          Кесте  4.2.

 

1	Эксперименталды топ	R X O1
2	Бақылау тобы	R X O2

 

Мұнда R-рандализация , Х-әсер, О1-1 -топ тестілеуі ,О2-2 –топ тестілеуі .

      1.Әсерден кейін тестілеумен екі рандолизациялық топ үшін  жоспар. Оның авторы- атақты биолог және статист Р.А.Фишер ( Fisher.R.A, 1935). Жоспар құрылымы 5-ші кестеде көрсетілген.

      Эксперименталды және бақылау  тобының теңдігі осы жоспарды қолданудың қажетті шарты болып табылады. Топтардың эквиваленттілігіне жету үшін жиі рандолизация әдісін қолданады. Егер  зерттеушілерге алдын-ала тестілеу жүргізуге мүмкіндік болмаса , немесе қажеттілік болмаса, онда осы жоспарды қолдану ұсынылады.Егер рандолизация сапалы жүргізілсе , онда  еқ жақсы болады, артефакттың бастауының көбін бақылауға мүмкіндік береді; мұнымен қатар ол үшін  дисперсиондық  анализдің түрлі нұсқалары қолданылады.

     Рандализацияны жүргізгеннен кейін топтп теңестіру зксперименталды әсермен жүзеге асады. Қарапайым  нұсқада тәуелсіз өзгеріс градациясында тек екеуі қолданылады: әсер бар , әсер жоқ.

     Егер әсер етудің 1-ақ деңгейін пайдалану қажет болмаса , онда бірнеше зерттеу топтарымен (әсер ететін деңгейінің саны бойынша) және бір бақылаушы жоспарлары қолданылады.

      Егер әсер етуді бақыласақ, онда 2 бақылаушы топтар мен 1 зерттеуші жоспарын қолданады. Әрекетті өлшеу 2 топты салыстыруға мәлімет береді.Берілгендерді өңдеу  бағаның математикалық статистикасы үшін дәстүрліні қолдануды қажет етеді. Өлшеу интервалды шкаламен жүргізілуін қарастырайық.Топтардың орташа көрсеткіштеріндегі айырмашылық бағасы үшін  Стьюденттің t-критериі пайдаланылады. Зерттеуші және бақылаушы топтар  арасындағы өлшенетін параметрдің вариациясындағы айырмашылықтың бағалауы F-критериі арқылы жүзеге асады, сәйкес процедуралар  психологтарға арналған математикалық статистика оқулықтарында толық қарастырылған.

     Тестілеумен бірге 2 рандализирленген топтар үшін жоспарды қолдану әсерден кейін ішкі беріксіздіктің негізгі шығу нүктесін бақылауға мүмкіндік береді.(Оларды Кэмпбэлл анықтағандай). Алдын-ала тестілеу жоқ болғандықтан, тестілеу  прцедурасының әсер етуші эффекті және зерттеу әсерінің мазмұны және тестілеу эффектісінің өзі жойылды. Жоспар топ құрамының әсерін, кенет жойылуды, шынайы дамудың әсерін, топ құрамының басқа факторлармен әсерлесуін бақылауға мүмкіндік береді, сол сияқты  рандализация арқылы регрессия эффектісін жоюға және зерттеуші мен бақылаушы топтарды салыстыруға  мүмкіндік береді. Бірақта педагогикалық және әлеуметтік-психологиялық  зерттеулерді жүргізгенде  тәуелді үзілістің қайтымды деңгейін қатаң бақылау керек, ол интеллект, үрей, білім немесе топтағы жеке бас орны болсада , рандализация- мүмкіндіктердің ең жақсы процедурасы, бірақ ол таңдаудың  дұрыстылығына толық жауап бере алмайды. Егер рандализация нәтижелерінде күмән болса, онда алғашқы тестілеудің жоспарын қолданады.

Ұсынылатын әдебиеттер:

1. Дружинин В.Н.Экспериментальная психология: Учебник для вузов:-СПб: Питер, 2005
2. Зароченцев К.Д., Худяков А.И.. Питер 2004 жылЭксперименталды психология: емтихан билеттеріне жауап
3. Рамуль К.А. Введение в методы экспериментальной психологии. Тарту, 2006
4. Крылов А.А., Маничева С.А. Практикум по общей экпериментальной и прикладной психологии. Питер 2009
5. Эксперименталды психология Сатиева Ш.С. Семей 2007