- Балалық шақтағы психомоторика.
- Еркектер психомоторикасы: тремор, күш, бұлшықеттер қысымының дифференцациясы, ерік- жігер.
- Психомоторика дайындығы, жылдамдығы, дәлдәгі.
- Қолайсыз жағдайдағы моторика мен күрделі әрекеттер.
- Лифтинг және моторикадағы жыныстық айырмашылықтардың себептері.
1) Ерлер мен әйелдер арасындағы моторлық қылық- әрекет ерекшеліктерін Г.Гейманс зерттеді. Өзінің зерттеулерінде ол ұл балаларды өте қозғалмалы, бір орында әзер шыдап отырады, белсенді ойындарды таңдайды деп көрсеткен (бірақ бұл шын мәнінде тек гимназияда оқитын ұлдарға ғана тән, ал училищеде оқитын ұлдар мен қыздар арасында еш айырмашылық жоқ). Өз кезегінде гимназист- қыздар байсалды мінезді деп сипатталады.
Әр жынысты балалардың моторикасын Маккоби, Жаклин, Аркин зерттеген.
Тамурнды өз зерттеуінен мынандай нәтиже алған: ұлдар қыздарға қарағанда жылдам жүрумен, ал қыздар ұлдарға қарағанда саусақтарының қимылының жылдамдығымен ерекшеленген.
2) Үлкендердің моторикасын суреттеуде эргографиялық индекс және эргограмма деген ұғымдар қолданылған.
Эргографиялық индекс— зерттелінушінің шыдамдылығын көрсетеді.
Эргограмма— адамның жүйке жүйелік- бұлшықеттік ұймдастырылуын сипаттайды.
Аркин бойынша әйел адамдарды ерлерге қарағанда эргографиялық индексі жоғары болады.
Психомоторика дайындығы, жылдамдығы, дәлдігі.
В.П. Багруновтың (1980 ж.) зерттеуі бойынша ер адамдардың психомоторикасы әйел адамдардың психомоторикасынан екі параметір бойынша ерекшеленеді:
─ жылдамдық;
─ дәлдік немесе нақтылық;
Бірақта бұл екі параметір жаттығу эффектісі кезінде әйел адамдарда белсенді болады. Ер адамдар жаңа сексомоторлы жаттығуларды әйел адамдарға қарағанда тез орындайды.
|
В.П. Багрунов зерттеуі:
5 сериялы эксперимент жүргізілді (341 ер адам, 268 әйел адам). Психомоторикадағы жыныстық айырмашылықтар зерттелінді.
|
Әрекет функциясында ер адам мен әйел адам бір-біріне сәйкес келмейді. әйел адам әр түрлі әрекеттерді жасау кезінде «өз — өздеріне ұқсамай кетеді». Әйел адам мен ер адамның айырмашылығына көп көңіл бөлген В.М. Аллахбердов (1993 ж). Оның айтуы бойынша әйел адам ер адамдарға қарағанда өзгермелі.
Спорт кезіндегі ерекшеліктер спортты қаншалықты меңгергеніне де байланысты. Мұнда жынысқа көп көңіл бөлінбейді.
Б.И. Струк садақ атқыштарға зерттеу жүргізген. Эксперимент кезінде әйел адам ер адамдарға қарағанда сәл қателік жіберген. Бірақ олардың спорттық деңгейлері бірдей болған.
К.А. Кеберлинск гандбол – спорт шеберлеріне зерттеу жүргізген. Қойылған шарт ер адам мен әйел адамға бірдей болған.
|
К.А. Кеберлинск зерттеуі:
Зерттелінушілер: 3 деңгейлі гандбол – спорт шеберлері а) 2 ер адам тобы; б) 2 әйелдер тобы; в) 2 ерлер тобының командалары: жас өспірім деңгейлі (разряд) әр топта 11 адамнан, барлығы 66 адам (22 әйел адам; 44 ер адам) қақпаға дәлдеп доп салу мен қателіктер зерттелінеді. Әр зерттелінуші 270 рет доп лақтырды.
Қорытынды: (4.3 және 4.4 кестесінде ). Лақтыру дәлдігі спорт шеберінің кволификациясына байланысты болады. Мұнда жыныстық айырмашылықтар мүлде байқалмады.
|
4.3 кесте.
Гандбол қақпасына допты лақтырған кездегі кеткен қателіктер.
(К.А. Кеберлинск бойынша)
|
Зерттеліну-шілер |
Эксперименттік топтар |
Контрольді топтар |
||
|
Экспериментке дейін |
Эксперименттен кейін |
Экспериментке дейін |
Эксперименттен кейін |
|
|
Ер – спорт шебер |
25.5 |
14.1 |
25.5 |
21.6 |
|
Әй. – спорт шебер |
27.0 |
16.9 |
27.6 |
24.6 |
|
Жас өсп. — разряд |
29.5 |
22.3 |
30.0 |
27.3 |
4.4 кесте.
Гандбол қақпасына дәл түскен доптардың проценті.
|
Зерттеліну-шілер |
Эксперименттік топтар |
Контрольді топтар |
||
|
Экспериментке дейін |
Эксперименттен кейін |
Экспериментке дейін |
Эксперименттен кейін |
|
|
Ер – спорт шебер |
39.0 |
72.0 |
38.0 |
44.4 |
|
Әй. – спорт шебер |
36.0 |
65.6 |
35.0 |
40.2 |
|
Жас өсп. — разряд |
31.0 |
57.2 |
30.4 |
35.5 |
Н.В. Ирбеник баскетбол – спорт шеберлерінің ойын кезіндегі секірісте жыныстық ерекшелігін атап өтті. Секіріп допты шеңберге салған кезде ер адамдар дәл салған, ал әйел адамдарда қателік көп байқалған. Дене ерекшеліктеріне байланысты әйел адамдарда секірген кезде қиыншылықтар байқалады.
|
Н.В. Ирбеник зерттеуі:
Зерттелінушілер: баскетбол – спорт шеберлері (3 топ; ер, әйел, І — разряд; жас өспірім ІІ – разряд) секіріп қақпаға доп кіргізу.
Қорытынды: (4.5 кестесінде ). Жыныстық айырмашылықтар. Өз денесін көтеру әйел адамдарда ер адамдарға қарағанда қиынырақ.
|
4.5 кесте.
Баскетбол добын қоржынға лақтырған кездегі процент (Н.В. Ирбеник бойынша)
|
Лақтыру- лар |
Ер адам-дың І разряды |
Әйел адам-дың ІІ разряды |
Жас өсп-дің ІІІ разряды |
||||||
|
жоғ. лақ. дейін |
жоғ. лақ. кезде |
жоғ. лақ. кейін |
жоғ. лақ. дейін |
жоғ. лақ. кезде |
жоғ. лақ. кейін |
жоғ. лақ. дейін |
жоғ. лақ. кезде |
жоғ. лақ. кейін |
|
|
қарапайым
|
19 |
58 |
23 |
100 |
0 |
0 |
33 |
61 |
6 |
|
жоғарға лақтырылған
|
12 |
61 |
27 |
65 |
35 |
0 |
12 |
70 |
18 |
|
жоғарға лақтырғанға дейін |
49 |
47 |
4 |
100 |
0 |
0 |
50 |
50 |
0 |
|
жоғарға лақтырғаннан кейін |
8 |
32 |
60 |
33 |
59 |
8 |
33 |
40 |
27 |
Қолайсыз жағдайдағы моторика мен күрделі әрекеттер.
Мұнда біз графикалық әрекеттерді, динамикалық треморды; дене өзгерісі кезіндегі қалдық тұрақтылығын қарастырамыз.
Граффикалық әрекет және динамикалық тремор – орталық жүйке жүйе системасындағы ең күрделі әрекеттер болып есептелінеді. Онда 3 қозғалмалы мінездеме: ерік, күш, уақытша, алаңдаушылыққа негізделген.
Графикалық әрекет екі жыныста да қозуды тудырады. Графикалық әрекетке байланысты жүргізілген субтестте ер адам әйел адамға қарағанда табысты болған. Лабиринт тестінде әйел адам шығу жолдарын көп іздеп, көп уақыт өткізген.
|
Э. Мира – и – Лопеца зерттеуі:
«Линеограмма» субтесті бойынша мыңдаған адамдар зерттелінген. Соңғы сызба бойынша орташа деңгей – ер адамда 36 мм және 38 мм (оң қол мен сол қоға сай); әйел адамдарда 37 мм және 39 мм (оң қол мен сол қолға сай).
|
|
Н.А. Розе зерттеуі:
«Линеограмма» субтестінің нәтижесі бойынша: оң қолдың орташа сызбасы 33.8 мм, сол қол сызбасы 34.9 мм. «Зигзаг» субтесті 3 топта зерттелінеді 18 – 22 жас. Ленинград университетінің 60 студенті, театр институтынан 60 адам, Авиация училищесінен 20 адам. «Лестница» субтесті; 5 топ барлығы 177 адам 10 – 12 жас; 30 – 35 жас; 18 – 35 жас аралығы 69 адам; 10 – 12 жас 30 адам; 16 – 17 жас 16 адам.
|
«Лаберинт» су – деп қолмен жасалған қателіктер.
(Н.А. Розе бойынша)
|
Жастары |
әйелдер |
ерлер |
||
|
бағыттың жоғалуы |
бағыттың жоғалмауы |
бағыттың жоғалуы |
бағыттың жоғалмауы |
|
|
18 |
3.6 |
2.4 |
3.1 |
3.4 |
|
19 |
4.3 |
2.0 |
1.3 |
2.8 |
|
20 |
5.3 |
1.7 |
2.4 |
4.0 |
|
21 |
2.2 |
1.8 |
— |
— |
|
22-24 |
2.1 |
2.0 |
2.5 |
2.3 |
|
30-35 |
—
|
— |
2.1 |
— |
|
— |
3.7 |
1.85 |
2.1 |
— |
Дене өзгерісі кезіндегі қолдың тұрақтылығы – бұл қол әрекетін зерттеудегі ең күрделі нұсқасы. Розе жүргізген зерттеуден жыныстық айырмашылықтың маңызын аңғарамыз. 7 жасқа дейін қол әрекеті ұл балаларда. Бұндай айырмашылықтар 30 жасқа дейін тұрақты болады.
|
Н.А. Розе зерттеуі: 1-ші он зерттелінуші 2 – 3 жастан 25 – 30 жасқа дейін. Қол қозғалысын зерттеу методикасы. ● (Қорытынды) нәтиже: 1. екі қолдың тұрақты қозғалысы > 7 ж. дейін – ұл; > 10 ж. – 18-25 ж. – қыз; > ересек ер адамдарда әйел адамдардан көп. 2. ер адам сен әйел адамдарда сол қолға қарағанда оң қолдан аз қателік кеткен. 3. әйел адамның сол қол әрекеті ер адамға қарағанда тұрақты (20-21 ж.). 4. оң қол тұрақтылығы ер адамдарда әйел адамдардан жақсы (18-19 ж.). 5. әйел адамның тұрақтылығы 18-25 жаста төмендейді, ер адамдарда 19 жаста көтеріледі, 20-21 жас төмендейді, 22-28 жас көтеріледі. 6. максималды дәлдеп тию – оң қол әйел адамда 7-12 мм., ер адамдарда 20-21 жас және 26-30 жаста нашарлайды. 7. қателіктер: > жоғары: 2-12 жас қыздарда қателіктер көп. Максималды көрсеткішті 20-21 жаста күшейеді; > оңға – оң қолмен қыз балаларда 2-3 жас; > сол – 26-30 жас ер адамдардың сол қол әрекеті тұрақталып дамиды. ● Қорытынды: 7 жасқа дейін екі қолдың да әрекеттері ұл балаларда жақсы дамиды. 10 жас – қыз балаларда; 30 жас – ер балаларда.
|
4.7 кестесі
Максималды дәлдеп тиілген аймақтар
(Н.А. Розе бойынша).
|
Жасы |
Оң қол |
Сол қол |
||
|
Ерлер |
Әйелдер |
Ерлер |
Әйелдер |
|
|
18 |
7-12 |
7-12 |
7-12 |
7-12 |
|
19 |
7-12 |
7-12 |
13-18 |
7-12 |
|
20-21 |
19-24 |
7-12 |
7-12 |
13-18 |
|
22-25 |
7-12 |
7-12 |
13-18 |
13-18 |
|
26-30 |
13-18 |
7-12 |
13-18 |
7-12 |
Қол әрекетінің тұрақтылығындағы жыныстық айырмашылықтар
(Н.А. Розе бойынша)
|
Жастары |
Орталықтағы алшақтық мм |
|||
|
Оң қол |
Сол қол |
|||
|
Ерлер |
Әйелдер |
Ерлер |
Әйелдер |
|
|
2-3 |
69.0 |
— |
71.4 |
— |
|
6-7 |
44.7 |
56.6 |
44.9 |
50.7 |
|
10-12 |
24.8 |
20.7 |
26.2 |
23.8 |
|
18 |
16.7 |
17.7 |
22.9 |
19.6 |
|
19 |
16.7 |
17.4 |
22.9 |
19.6 |
|
20-21 |
20.6 |
16.9 |
18.4 |
20.6 |
|
22-25 |
19.8 |
17.4 |
22.4 |
18.6 |
|
26-30 |
16.4 |
14.6 |
21.1 |
17.3 |
4.9 кесте тұрақтылық көрсеткішіндегі жыныстық айырмашылықтар.
(Н.А. Розе бойынша)
|
Жасы |
Нұсқалық, % |
|||
|
Оң қол |
Сол қол |
|||
|
Ерлер |
Әйелдер |
Ерлер |
Әйелдер |
|
|
2-3 |
48.6 |
— |
54.0 |
— |
|
6-7 |
73.0 |
47.4 |
53.7 |
48.3 |
|
10-12 |
53.0 |
47.0 |
54.0 |
48.0 |
|
18 |
49.0 |
52.6 |
46.1 |
49.0 |
|
19 |
53.3 |
48.3 |
54.1 |
48.4 |
|
20-21 |
47.1 |
45.6 |
46.7 |
44.1 |
|
22-25 |
52.5 |
40.0 |
58.9 |
42.4 |
|
26-30 |
56.1 |
54.1 |
63.0 |
65.9 |
4.10 кесте
Дәлдеп тиюдегі жыныстық айырмашылықтардың проценті.
|
Жасы |
Оң қол |
Сол қол |
||
|
Ерлер |
Әйелдер |
Ерлер |
Әйелдер |
|
|
2-3 |
62 |
— |
68 |
— |
|
6-7 |
67 |
65 |
46 |
50 |
|
10-12 |
62 |
42 |
59 |
55 |
|
18 |
47 |
65 |
53 |
69 |
|
19 |
58 |
65 |
44 |
64 |
|
20-21 |
62 |
74 |
51 |
71 |
|
22-25 |
72 |
51 |
74 |
61 |
|
26-30 |
56 |
46 |
64 |
44 |
Лифтинг және моторикадағы жыныстық айырмашылықтардың себептері.
Мұнда біз енді Л. Линдбек пен К. Кельберт мақалаларына сүйенеміз. Олардың айтуы бойынша лифтингтің жүзеге асуында жыныстық айырмашылықтар маңызды орынға ие (ерлер бастарын көп алдығы еңкейтеді, ал әйелдер аяқтарын сиырады).
Ерлер мен әйелдер моторикасындағы айырмашылықтар тікелей биологиялық факторларға байланысты.
Д. Кимурдиу зерттеуі бойынша ерлер мен әйелдердің ми локолизациясындағы моторлы функцияларында айырмашылықтар бар. әйел адамның қолы мен ауыз қозғалысы сол жарты шардың алдыңғы бөлімінде орналасуына байланысты, ал ерлерде олар (оң шар) артқы бөлімінде орналасқан.
Гендерлік әлеуметтенуде тұлғалық ерекшеліктер маңызды орынға ие.
Физикалық тұрғыдан қарастырғанда күшті әйелдер мен әлсіз ерлерді байқауға болады. Бірақта ерлер күші әйелдерге қарағанда басым болады. Ер адамның аяғының күші – 100 % болса, әйел адамның аяқ күші – 65-75 %.