Дәрістің мазмұны:
1.КСРО-дағы экономикалық дағдарыс және Қазақстанның өз егемендiгiн жариялауы.
2.ТМД елдерiнiң құрылуы.
1.КСРО-дағы экономикалық дағдарыс және Қазақстанның өз егемендiгiн жариялауы.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесi 1990 жылы 25 қазанда бар әлемге Қазақстанның егемендiгiн паш еттi. 1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақтың Кеңес Социалистiк Республикасы Қазақстан Республикасы болып өзгертiлiп, оның тәуелсiз, демократиялық, құқықты мемлекет екендiгi жарияланды. Бұл күн республика күнi ретiнде бүкiл әлемге танылды. Қазақстан ұзақ жылдар бойы Кеңестер Одағының құрамында болып келдi. Төтенше орталықтанған әмiршiл-әкiмшiл басқару жүйесi бар бұл Одақты қайта құру, оның құрамындағы республикалардың дербестiгiн күшейту мәселесi 90-жылдарда ашық қойыла бастаған-ды.
Өйткенi Кеңестер Одағындағы қайта құру процестерi халықтар арасындағы ұлттық қатынастардың өте күрделi екендiгiн көрсеттi. 1986-1987 жылдары бұл мәселелер көп жағдайда, әсiресе, жоғары жақта «жергiлiкшiлдiктiң көрiнiсi», «ұлттық томаға-тұйықтық» деп қаралды. Тек соңғы кездерде ғана қоғамды қайта құрып, жаңартумен байланысты ұлт мәселесi басты мәселелердiң бiрi болып, оның көптеген әр түрлi ұлттық көрiнiстерi болатындығына ерекше назар аударыла бастады. Оған КСРО-ның құрамында бұрын болып келген ұлт республикаларының Одақтан бөлiнiп шығып, өздерiнiң егемендiк мемлекет болуы жөнiндегi талаптарының әсерi тидi. Мiне, осының нәтижесiнде 1988 жылдың қараша-1989 жылдың мамыр айлары аралығында Балтық жағалауындағы Эстония, Литва, Латвия республикалары өздерiнiң егемендiгi туралы алғашқы құжаттарын қабылдады. Сөйтiп, олар КСРО құрамынан шығып жеке тәуелсiз мемлекет болды.
Осыдан кейiн, көп кешiкпей-ақ, яғни 1989-1990 жылдары егемендiк туралы декларацияны КСРО-ның басқа республикалары да қабылдады. Бұл кезде Кеңестер Одағының одан әрi дамуы жөнiндегi әр түрлi үлгiлерi пайда болған едi. Қазақ КСР-ы соңғы кезге дейiн Одақты сақтап қалу үшiн күрестi. Бiрақ Қазақстанның бұл ниетiне елдегi әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси өзгерiстер, сондай-ақ Орталықта болып жатқан құбылмалы тұрақсыз реформалар қарсы тұрды. Мұның өзi Қазақ КСР-ын тарихи дамуы бiрыңғай басқа көршi республикалармен саяси және экономикалық байланысты күшейту жөнiндегi келiссөз жүргiзуге алып келдi. Одақтық бiрлестiктiң тарап кету қаупi туған кезде бұл келiссөздердiң үлкен маңызы болды.
2.ТМД елдерiнiң құрылуы.
1990 жылғы желтоқсанда Ресей, Украина, Белоруссия, Қазақстан республикаларының жетекшiлерi өзара төрт жақты шарт жасасу жөнiндегi келiсiмге қол қойып, басқа республикаларды оны қолдауға шақырып ұсыныс енгiздi.
Алайда, бұл талаптар негiзiнде жаңа Одақтық шартқа қол қояр алдында, 1991 жылы 19 тамызда бұрынғы Кеңес Одағының басшылары Янаев, Павлов, Крючков, Пуго, Язов т.б. қатынасқан мемлекеттiк төңкерiстiң болуымен және орталықтың ешқандай ымыраға келмеуiмен байланысты одақтас республикалардың жетекшiлерi бұған дейiн жүргiзiлiп келген келiссөз талаптарынан бас тартуға мәжбүр болды. Украина мен Белоруссия өздерiнiң тәуелсiздiгiн жариялады. Ал Қазақстанның атынан Н.Ә.Назарбаев КСРО Жоғарғы Кеңесiнiң кезектен тыс сессиясында жаңарған Одақ ендi федерация түрiнде болуы мүмкiн емес, тек конфедеративтiк шарт негiзiнде болуы керек деп ашып айтты, яғни бұл тек тең құқықты республикалардың достық одағы болуы мүмкiн деп көрсеттi. Республикалардың бұл талабы 1991 жылғы 19 тамыздан кейiнгi оқиғаның артынша тәжiрибе жүзiнде iске асырыла бастады. Былайша айтқанда, бұрынғы бiрынғай одақтың орнына Тәуелсiз Мемлекеттер Достастығы қалыптасты. Олар көптеген саяси, әлеуметтiк-экономикалық мәселелердi өздерi шешетiн болды. Тәуелсiз Мемлекеттер Достастығы бойынша тек әскери, сыртқы және т.б. аса маңызды халықаралық мәселелердi ғана бiрiгiп шешу мiндетi қалды.
1991 жылғы 16 желтоқсанда Республика Жоғарғы Кеңесiнiң жетiншi сессиясында парламент депутаттары «Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тәуелсiздiгi туралы» заң қабылдады.
Өзін-өзі тексеру сұрақтары:
- КСРО-дағы экономикалық дағдарыс.
- Қазақстан мен Ресей арасындағы 1990 жылғы шарт.
- Н.Ә. Назарбаевтың тұңғыш ел президенті болып сайлануы.
- Қазақстан Республикасының мемелекеттік егемендік туралы Деклорация және Тәуелсіздік туралы Конститутциялық заңның қабылдануы.
Пайдаланылатын әдебиеттер:
- К. Аманжолов «Қазақстан тарихы» А; 2004ж. 209-218 б.б.
- Ч. Мусин «Қазақстан тарихы» А; 2003 ж. 228-256 б.б.
- Ә.Әбдәкімұлы «Қазақстан тарихы» А; 1997ж. 335-346 б.б.