Дәрістің мазмұны:
1.Сақтар. Олар туралы жазба мәлiметтер. Шаруашылық түрлерi.
2.Үйсiндер және қаңлы мемлекеттерi.
3.Ғұндар. Сармат-савромат тайпалары.
1.Сақтар. Олар туралы жазба мәлiметтер. Шаруашылық түрлерi.
Қазақстан жерiнде тұрған ежелгi тайпалар темiрден заттар жасауды игерiп, қуатты тайпа одақтарын құоған. Қолына көп мал жинаған iрi бай отбасылары жердi әрдайым ауыстырып, өзен бойларын ғана емес, сонымен қатар далалық және шөлейт жерлердi, Тянь-Шаньның биiк таулы бөлiктерiн бiрте-бiрте игере бастаған, Жұрт темiрдi пайдасына жаратып, атқа ауыздық салуды үйренген, сөйтiп атты алысқа қатынайтын аса маңызды көлiкке айналдырған iрi байфеодалдар қоғамдағы ықпалды күшке айнала бердi.
Бiздiң заманымыздан бұрынғы V ғасырдың 40-жылдары аяғында грек тарихшысы Геродоттың «Тарих» аталатын еңбегiнде және басқа қолжазбаларда бiздiң заманымыздан бұрынғы I мың жылдықтың орта шенiнде Орта Азия және Қазақстан жерiнде Сақ деп аталатын бiрнеше тайпалардың қуатты жауынгер одақтары болғаны айтылады. Ол одақ массагеттер, даилар, қаспийшiлер, есседондар, кейiнiректе аландар, савроматтардан тұрған. Персия патшасы I Дарийдiң Накширустамдағы (Персополға жақын) тас жазуларында Сақ тайпалары үш топқа: Сақ-хаумаваргаларға (Геродоттың Амюргей скифтарының атына ұқсайды), Сақ-тиграхаудаларға (төбесi шошақ бас киiмдерi бар сақтар), Сақ-парадарайяндарға бөлiнедi делiнген. Бiрiншi топтағы сақтар Ферғана жерiнде мекендесе, екiншiлерi-Сырдарияның арғы бойы және Жетiсу жерiн жайлап, үшiншiлерi-еуропалық скифтер немесе Әмударияның арғы жағындағылар болған.
Геродоттың айтуынша: «Сақтар-скиф тайпалары, бастарына тiк тұратын төбесi шошақ тығыз киiзден iстелiнген бөрiк және шалбар киген. Олар садақ, қысқа семсер және айбалтамен қаруланған. Тамаша атқыш жауынгерлер болған.»
Сақ дәулетiнiң iргесiн қалаушы Алып Ер Тұңға (Афрасиаб) болған деген деректер бар. Сақтар көк тәңiрiне табынған. Олардың жазуы рун жазуы, яғни түркi жазуы, тiлi-Алтай тiлдiк тобынан өрбiген түркi тiлi.
Сақ тайпалары көшпелi және жартылай көшпелi мал шаруашылығымен айналысты.
2.Үйсiндер және қаңлы мемлекеттерi.
Сюннулар (хунну немесе ғұндар деп аталды) әсiресе б. з. б. III ғасырда мейлiнше күшейдi. Тайпалардың бұл тобының аты қайдан шыққаны белгiсiз. «Ғұн» деген атаудың өзi кейiнiрек сюнну (хунну) деген аттан шыққан деп болжанды.
Мөде ғұндарды күштi державаға айналдыру үшiн реформалар жүргiздi. Мөденiң басшылығымен ғұндар Саян-Алтай тайпаларына және үйсiндерге шабуыл жасап, оларды өзiне қаратты.
Б. з. б. 47 жылы ғұндар державасы оңтүстiк және солтүстiк ғұндар болып екiге бөлiндi.
Усундер туралы не бiлемiз? Батыс усундердiң шекарасы Шу және Талас өзендерi арқылы өтiп, Қаратаудың шығыс бөлiктерiне дейiн созылып жатқан. Усундердiң қол басқарушысын гуньмо деп атаған. Усун гуньмосының ордасы Чигу-Чэн («Қызыл-Аңғар қаласы») болған. Ол ертеден белгiлi «Ұлы Жiбек» жолындағы маңызды сауда орталығы.
Бiздiң заманымыздан бұрынғы II ғасырда «Кангют» деген атпен Қытайға белгiлi болған кангюй түрiк тұқымдас тайпалар да болған. Сырдария және Талас өзенiнiң бойында мекендеген кангюйлердiң астанасы Битянь деген қала. Жаңа заман шегiнде Кангюй князьдiгiндегi 600 мың адамның 120 мыңы соғысқа шығатын жауынгерлер екен. Кангюйлер усундер тарапынан қысым көрiп, ғұндардан жәрдем сұрап, көмек алып отырған. Кангюй тайпасы өзiнiң сауда , әскери және саяси қызметiнде ешқашан шығысқа ұмтылған емес, өз байланыстарын басқа бағытта дамытты.
3.Ғұндар. Сармат-савромат тайралары.
Ғұндар б.з.б I мың жылдықтың басында Орталық Азияда моғол тектес аборигендер мен Солтүстiк Қытайдан шыққан Европалық түрiк тектес нәсiлге жататындардан қалыптасқан көшпелi халық. Б.з. 2-4 ғасырларда Орталық Азиядан қоныс аударған, Орал маңын мекендеушi түркi тiлдес хун тайпаларымен жергiлiктi утра және сарматтардан қалыптасқан халық. Ғұндар жұрты үш бөлiкке бөлiнген. Бiрiншiсiнiң iшiнде сюннулар болды. Екiншiсi б.з.б I мың жылдықта сыртқы Монғолияда түркi монғол тiлiнде аралас сөйлеген сәнбилер. Үшiншiсi түркi тiлiнде сөйлеген тайпалар қоныстанған орта. Сармат-савромат тайпасы Каспий теңiзiнiң терiстiгiнде, шығыста Едiл өзенiне дейiнгi, солтүстiкте Жайық өзенiнiң басына дейiнгi жерлерде тұрғаны белгiлi.
Өзін-өзі тексеру сұрақтары:
- Сақ, сармат тайпаларының орналасқан жері.
- Археологиялық ескерткіштері, саяси тарихы.
- Қаңлы мемлекеті, оның территориясы.
- Үйсіндер оның шығу тегі, шаруашылығы.
- Ғұндар, саяси тарихы.
Пайдаланылатын әдебиеттер:
- К. Аманжолов «Қазақстан тарихы» дәрістер курсы І, А; 2004ж. 44-77 б.б.
- «Қазақстан тарихы» очерктер А; 1994ж. 30-54 б.б.
- «Қазақстан тарихы» І-ші том. А; 1996ж. 349-361 б.б.