Өткен ғасырдың соңында алып империяның шаңырағы ортасына түскенде, оның орнында пайда болған жаңа мемлекеттер тек жаңа шекаралар мен экономикалық жүйелерді ғана емес, өзгеріске толы күрделі сөз әлемін де бірге қалыптастырды. Постсоветтік кеңістіктегі саяси риторика – бұл жай ғана мінберлерден айтылатын құрғақ баяндамалар емес, өткеннің елесі мен болашақтың үміті түйіскен, ұлттық болмыс пен билік құмарлық шарпысқан үлкен майдан. Әр елдің өзіндік тағдырына қарай өрілген бұл сөз сөйлеу мәнері мен басты идеялар шоғыры бүгінгі геосаяси бедерді анықтап отыр.
Осы орасан зор аймақтағы ең көп айтылатын, әрі ең ықпалды риторикалық сарындардың бірі – өзін-өзі табу, «ұлттық қайта өрлеу» және «егемендікті нығайту» идеясы. Империялық шекпеннен шыққан мемлекеттер ең алдымен өздерінің тарихи тамырларын іздеуге, ана тілін, ұлттық мәдениетін қайта тиянақтауға ұмтылды. Бұл риторика әсіресе Балтық жағалауы елдері мен Орталық Азияда, сондай-ақ Украинада ерекше қарқын алды. Ондағы басты лейтмотив – дербестікті қорғау, тарихи әділеттілікті қалпына келтіру және сыртқы ықпалдан арылу. Бір қызығы, бұл риторика уақыт өте келе геосаяси векторды таңдаудың басты құралына айналды: бір елдер үшін бұл Батысқа өтудің, еуропалық отбасыға қосылудың ұраны болса, екіншілері үшін дәстүрлі құндылықтарды сақтап қалудың қалқаны болды.
Екінші бір ең қуатты әрі қайшылықты риторика – «постсоветтік ностальгия» мен «геосаяси реваншизм» сарыны. Ресей Федерациясының саяси сахнасында кеңінен қолданылатын бұл сөйлеу тілі «бұрынғы ұлы державалық мәртебені қалпына келтіру», «ортақ тарихты қорғау» және «орыс тілді халықтардың мүддесін қамтамасыз ету» ұғымдары төңірегінде өріледі. «Ұлы Отан соғысындағы жеңіс» пен «советтік дәуірдің жетістіктері» осы риториканың негізгі идеологиялық тірегіне айналды. Бұл – өткенді ардақтау арқылы бүгінгі билікті легитимдеудің және көршілес елдерге ықпал етудің тиімді тетігі. Өкінішке орай, бұл риторика кейіннен ашық агрессия мен қақтығыстарға ұласып, постсоветтік кеңістіктегі қауіпсіздік архитекторикасын тас-талқан етті.
Үшінші бағыт – «көпвекторлы саясат» және «тұрақтылық пен бейбітшілік» риторикасы. Бұл сипат Орталық Азия елдеріне, әсіресе Қазақстанға өте тән болды. Мұндағы басты аргумент – «бірінші экономика, кейін саясат», ұлтаралық келісімді сақтау, ірі державалар арасындағы тепе-теңдікті ұстап тұру. Мұндай сөйлеу мәнері прагматизмге негізделгенімен, кейде саяси реформаларды кешеуілдетудің немесе билік сабақтастығын қамтамасыз етудің алтын арқауы ретінде де қолданылды.
Сонымен қатар, соңғы жылдары барлық постсоветтік елдерде қарқын алған ортақ сарын – «сыртқы жау» және «дәстүрлі құндылықтарды қорғау» риторикасы. Авторитарлы немесе гибридті режимдер халықты біріктіру немесе ішкі наразылықты басу үшін сыртқы күштерді (Батысты, «батыс агенттерін» немесе ірі империялық көршіні) айыптау тактикасын жиі пайдаланады.
Түйіндей келгенде, постсоветтік елдердің саяси риторикасы – бұл отыз жылдан астам уақыт бойы толастамай келе жатқан тілдік және идеологиялық майдан. Ол біреулер үшін бостандық пен болашаққа ұмтылыс маягі болса, екіншілері үшін өткенге байланған тоқырау мен өктемдіктің құралы. Бұл риторикалардың қақтығысы әлі де аяқталған жоқ, ал олардың қалай өзгеретіні бұрынғы советтік кеңістіктегі миллиондаған адамның ертеңгі тағдырын айқындайтыны сөзсіз.