Атмосфералық ауаның ластануы және оның адам денсаулығына әсері

«Атмосфералық ауаның ластануы және оның адам денсаулығына әсері«

Автор;Шахман Аяжан

Жетекші;Ерман Ернұр Қалдыбекұлы

Аңдатпа. Бұл мақалада атмосфералық ауаның ластануының басты себептері, ластаушы заттардың түрлері және олардың адам денсаулығына әсер ету механизмдері жан-жақты талданады. Өнеркәсіптік өндіріс, көлік құралдары, энергетикалық нысандар және тұрмыстық факторлардың ауа сапасына ықпалы қарастырылады. Сонымен қатар, ластанған ауаның тыныс алу, жүрек-қан тамыр, жүйке жүйесіне тигізетін кері әсерлері ғылыми деректер негізінде жинақталады. Ауа сапасының нашарлауының әлеуметтік-экономикалық салдары мен оны жақсарту бағытындағы шаралар ұсынылып, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңыздылығы атап өтіледі.

Түйінді сөздер:атмосфералық ауа, ластану, экологиялық мәселе, адам денсаулығы, ластаушы заттар, тыныс алу жүйесі, жүрек-қан тамыр аурулары,қоршаған орта, экологиялық қауіпсіздік.

Мақаланың өзектілігі;

Атмосфералық ауаның ластануы қазіргі кезеңде әлемдік қауымдастықты алаңдататын аса маңызды экологиялық мәселелердің бірі болып отыр. Өндіріс көлемінің артуы, қалалардың ұлғаюы, көлік қозғалысының күшеюі және энергетикалық ресурстарды шектен тыс пайдалану ауа сапасының нашарлауына тікелей ықпал етеді. Ластанған атмосфера тек табиғи ортаның деградациясына ғана емес, адам денсаулығына да айтарлықтай қауіп төндіреді.[1]

Тыныс алу жүйесінің бұзылысы, жүрек-қан тамыр ауруларының көбеюі, аллергиялық кең спектрдің пайда болуы – барлығы да ауа құрамындағы зиянды бөлшектердің көбейгенін көрсететін құбылыстар. Осыған байланысты халықтың денсаулығын сақтау, қоршаған ортаның тұрақтылығын қамтамасыз ету және болашақ ұрпаққа қауіпсіз экологиялық жағдай қалыптастыру бүгінгі күннің басты міндеттерінің біріне айналды.[2]

Мақсаты;

Атмосфералық ауаның ластауына әсер ететін негізгі факторларды анықтау және ластаушы заттардың адам ағзасына қалай әсер ететінің анықтап,қоршаған ортаның сапасын жақсартуға байланысты тиімді жұмыстарды атқару.[3]

Міндеттері;

Атмосфералық ауаның ластану себептері
Негізгі ластаушы заттардың сипаттамасы

3.Ластанудың адам денсаулығына әсері

Ауа ластануын азайту жолдары

Кіріспе;Қазіргі заманның ең өзекті экологиялық мәселелерінің бірі – атмосфералық ауаның ластануы. Ғылым мен техниканың дамуы, өндірістің кеңеюі, көліктің көбеюі және урбанизация процесі қоршаған ортаға түсетін антропогендік жүктемені арттырып отыр. Атмосфера – Жер бетін қорғап, тіршіліктің тұрақты жүруін қамтамасыз ететін күрделі жүйе.[4] Бірақ соңғы онжылдықтарда ауа сапасының нашарлауы әлемнің көптеген елдеріндегі халық денсаулығына тікелей қауіп төндіретін деңгейге жетті. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша, тыныс алу жолдарына байланысты аурулардың басым бөлігі ауа құрамындағы зиянды заттардың шамадан тыс болуымен байланысты. Сондықтан ауа ластануы тек экологиялық мәселе ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік, экономикалық және медициналық маңызы бар жаһандық проблема болып саналады.[5]

Қазақстан да бұл мәселеден тыс емес. Индустриялық қалалардағы өнеркәсіп нысандары, жылу электр станциялары және көлік қозғалысы атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың көлемін арттыруда.[6] Бұл өз кезегінде тұрғындардың денсаулығына, экожүйелердің тұрақтылығына және өмір сүру сапасына әсер етеді. Осы мақалада атмосфералық ауаның ластану себептері, негізгі ластаушы заттардың түрлері, олардың адам денсаулығына әсері және мәселені шешу бағытындағы шаралар жан-жақты талданады.

Міндеттер;

Ауаның ластану себептері;

Ауаның ластануы — қазіргі таңда ең өзекті экологиялық мәселелердің бірі. Атмосфералық ауа – адам өмірінің, табиғаттың және бүкіл экожүйенің қалыпты қызмет етуіне қажет табиғи ресурс. Алайда соңғы жылдары ауаның сапасы қарқынды түрде нашарлап, осы себептен ол адам денсаулығына қарсы әсер береді. Сарапшылардың деректер жөнінде, әлем бойынша миллиондаған адам ауаның ластауының салдарынан түрлі ауруларға шалдығып,ерте қайтыс болған. Қазақстанның үлкен қалаларында да бұл мәселе өте актуалды.

Ауаның ластауының басты себептері;

Өнеркәсіптік кәсіпорындар.

Мұнай өңдеу зауыттары, металлургия, химия өндірісі және көмір жағатын кәсіпорындар атмосфераға азот оксидтері, күкірт диоксиді, көміртек тотығы, шаң-тозаң және улы газдар бөледі. Бұл қалдықтар ауаның құрамын өзгертіп, тұман мен қышқыл жаңбырдың түзілуіне әкеледі.

Автокөліктерден шығатын газдар.[6]

Автокөліктер ауаны ластаудың негізгі факторларының бірі. Ірі қалаларда көліктен шығатын түтін жалпы ластанудың 40–60%-ын құрайды. Бензин мен дизель жағылуы нәтижесінде бөлінетін көміртек тотығы, көмірсутектер, күйе және ауыр металдар адам ағзасына тікелей зиян келтіреді.

Жылыту жүйлері.

Қыс мезгілінде көмір, ағаш, мазут жағатын тұрғын үйлер мен қазандықтар атмосфераға көп мөлшерде түтін шығарады. Әсіресе Шығыс Қазақстан, Қарағанды және Алматы облыстарында ауа сапасының нашарлауы осы факторға тығыз байланысты.

Қалдықтарды өртеу.

Қоқысты заңсыз өртеу, пластиктің жануы, тұрмыстық қалдықтарды жағу кезінде ауаға өте қауіпті диоксиндер, фурандар және канцерогенді қосылыстар таралады. Бұл заттар ұзақ уақыт сақталып, адам денсаулығына қатер төндіреді.

Табиғи факторлар.

Табиғи құбылыстар да ауаның ластануына ықпал етеді. Мысалы, шаңды дауылдар, жанартаулардан шыққан газдар, орман өрттері. Алайда қазіргі кезеңде антропогендік ластану табиғи факторларға қарағанда әлдеқайда жоғары.[7]

Негізгі ластаушы заттардың сиппатамасы;

Ластаушы зат	Сипаттамасы	Маңызды көздері
Көміртегі оксиді (CO)	Түссіз, иіссіз улы газ. Ол оттегіге қарағанда гемоглобинмен тез байланысып, оттегінің ағзаға тасымалдануын тежейді.	Автокөліктер, өнеркәсіптердегі отынды жағу процестері.
Азот оксидтері (NOx)	Көбіне азот диоксиді (NO₂) түрінде кездеседі. Қызыл-қоңыр түсті газ. Фотохимиялық смогтың, қышқыл жаңбырдың түзілуіне әсер етеді. Тыныс алу жүйесіне зиянды.	ЖЭС, автокөліктер.
Күкірт диоксиді (SO₂)	Түссіз, өткір иісті газ. Қышқыл жаңбырлардың негізгі компоненті. Тыныс алу жасушаларын тітіркендіреді.	Көмір мен мұнайды жағу(ЖЭС,өнеркәсіп).
Ұшпа органикалық қосылыстар (VOCs)	Оңай буланатын көмірсутектер. Көпшілігі улы, кейбірі канцерогенді. Төменгі қабаттағы озонның түзілуіне қатысады.	Бояулар, еріткіштер, мұнай өнімдері, химия өнеркәсібі.
Қатты бөлшектер (PM10, PM2.5)	Өте ұсақ бөлшектер (10 мкм және 2.5 мкм-ден кіші). Өкпеге терең еніп, жүрек-қан тамыр жүйесіне және тыныс алу жүйесіне қауіпті.	Шаң, күйе, өндірістік қалдықтар, отын жағу.

Ластанудың адам денсаулығына әсері;

Қоршаған ортаның ластануы – адам ағзасына тікелей және жанама түрде әсер ететін маңызды фактор. Әсіресе ауа, су, топырақтың ластануы түрлі аурулардың дамуына, иммунитеттің әлсіреуіне және созылмалы дерттердің көбеюіне әкеледі. Мысалға Семей мен Өскемен аймақтарды алуға болады, өйткені бұл территорияда талабы жоғары күрделі мәселе. [8]

Семей аймағындағы ластанудың денсаулыққа әсері

Тарих бойынша, Семей аймағында Кеңес Одағы кезінде ядролық сынақ полигоны болған, онда көптеген ядролық сынақтар жүргізілгені аңық.

Басты ластаушы фактор бұл ядролық сынақтар кезінде пайда болған радиоактивті сәулелену және қоршаған ортада топырақ, су, ауа, азық-түлік сақталған радионуклидтер.

Денсаулыққа әсері:

Онкологиялық аурулар: Қатерлі ісіктердің, әсіресе өкпе және сүт безі обырының көрсеткіштерінің жоғары болуы. Шығыс Қазақстан мен Абай облыстары қатерлі ісікпен қайтыс болу бойынша алдыңғы қатарда.

Жүрек-қан тамыры аурулары: Инфаркт, инсульт және қант диабеті ел бойынша орташа деңгейден 30%-ға жиі кездеседі.[9]

Басқа аурулар: Иммунитеттің әлсіреуі, қан тамырларының тез қартаюы. Сынақтарды көрген адамдарда жүрек айну, күйік, шаш түсу белгілері байқалған.

Өскемен аймағындағы ластанудың денсаулыққа әсері

Өскемен – ірі өндірістік қала, мұндағы негізгі экологиялық проблема – өндірістік кәсіпорындардан шығатын ауаның ластануы және ауыр металдармен ластану.

Негізгі ластаушы факторлар: Өндірістік қалдықтар, азот диоксиді, формальдегид, ауыр металдар және қолайсыз метеорологиялық жағдайлар желсіз, тымық ауа райында ластаушы заттардың жиналуы. Өскеменде бір жылда қолайсыз метеорологиялық жағдай шамамен 100 күн болады.

Денсаулыққа әсері:

Тыныс алу жолдарының аурулары: Жоғарғы тыныс алу жолдарының жиі таралған аурулары мысалы созылмалы фарингит, созылмалы бронхит, бронхиалдық демікпе, вазомоторлық және аллергиялық ринит. Тыныс-алу органдарының ауруларының көрсеткіші жоғары.

Ауа ластануын азайту жолдары

Мемлекеттік және қала деңгейіндегі шаралар

1. Өнеркәсіптік шығарындыларды азайту

2. Зауыттарда фильтрлер, газ ұстайтын технологиялар орнату.

3. Қалдықтарды жағатын ескі қазандықтарды жабу.

4. Күн, жел электр станцияларын көбейту.

5. Веложол желісін дамыту

Пайдалы қалдықтарды қайта өңдеу.[10]

Қортынды

Қорытындылай келе, атмосфералық ауаның ластануы қазіргі қоғам үшін ең өзекті экологиялық мәселелердің бірі болып табылады. Мақалада көрсетілгендей, ауаның ластануына өнеркәсіптік кәсіпорындар, көлік құралдары, тұрмыстық қалдықтар және табиғи процестер сияқты көптеген факторлар әсер етеді. Негізгі ластаушы заттарға күкірт және азот оксидтері, көміртек тотығы, ауыр металдар, улы газдар және шаң-тозаңдар жатады. Бұл заттар атмосферада жинақталып, қоршаған ортаға ғана емес, адам денсаулығына да айтарлықтай қауіп төндіреді.Ауа ластануының адам организміне тигізетін әсері әртүрлі: тыныс алу жолдарының аурулары, жүрек-қан тамырлары проблемалары, аллергиялық реакциялар және тіпті онкологиялық аурулардың пайда болу қаупі артады. Балалар мен қарт адамдар сияқты осал топтар әсіресе зиянды әсерге ұшырайды. Сондықтан ауа сапасын жақсарту, ластаушы заттардың мөлшерін азайту — қоғамның басты міндеттерінің бірі.Ауаны ластауды азайтудың жолдарына экологиялық таза технологияларды енгізу, қалдықтарды тиімді өңдеу, қоғамдық көлікті дамыту, жасыл белдеулерді көбейту және жеке адамдардың экологиялық мәдениетін арттыру кіреді. Сонымен қатар мемлекет деңгейінде экологиялық заңнаманы күшейту және мониторинг жүйесін жетілдіру ауа сапасын жақсартуға септігін тигізеді.Қорытындысында, ауа ластануы тек қоршаған ортаны ғана емес, адам өмірінің сапасын да анықтайтын маңызды фактор болып табылады. Оны азайтуға бағытталған кешенді шаралар — болашақ ұрпақ үшін таза және қауіпсіз өмір ортасын қамтамасыз етудің кепілі. Адамдардың экологиялық санасын арттыру мен өндірістік ластануды азайту арқылы ғана біз таза ауа мен тұрақты даму жағдайын қамтамасыз ете аламыз.

Пайдаланылған әдебиеттер

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ). Air Pollution and Health. – WHO, 2021.
https://www.who.int/health-topics/air-pollution
Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі. Атмосфералық ауаның ластануы жөніндегі ұлттық баяндама. – Астана, 2023.
https://ecogov.kz
Global Environment Outlook: Air Quality Assessment. – United Nations Environment Programme, 2019.
https://www.unep.org
ҚР «Атмосфералық ауаны қорғау туралы» Заңы. – Астана, 2007.
https://adilet.zan.kz
Сағынтаев Ж., Оспанова Г. Экология негіздері: Оқулық. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.
Begum, B. A., Nasiruddin, M., Hopke, P. K. Air pollution and respiratory health risks. Environmental Science and Pollution Research, 2020.
Шығыс Қазақстан облысының Экология департаменті. Өскемен қаласының 2022–2023 жж. ауа сапасы жөніндегі есебі.
https://www.gov.kz
Семей ядролық полигонының мұрасы: денсаулық пен экология мәселелері. – ҚР ҰҒА материалдары, 2021.
World Bank. Air Quality in Eastern Europe and Central Asia. – Washington, 2020.
Қалиев Ж., Төлебаев А. Қоршаған ортаны қорғау және тұрақты даму. – Алматы: Білім, 2018.

Просмотр: 284