ЭКСПРЕССИВТІ СТИЛИСТИКА ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР: ҰЛТТЫҚ КОДТЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ ПАРАДИГМАЛАРЫ
Сагтаева М.Е.,
Ж.Мусин атындағы Көкшетау жоғары қазақ педагогикалық колледжінің ІV курс студенті
Көкшетау қаласы, Ақмола облысы
Қайыржан Т.С.
Ж.Мусин атындағы Көкшетау жоғары қазақ педагогикалық колледжінің арнайы пәндер оқытушысы, гуманитарлық ғылымдар магистрі, педагог-модератор
Аңдатпа: Бұл мақалада қазақ тіліндегі фразеологизмдердің экспрессивті стилистикалық табиғаты және олардың ұлттық кодты жеткізудегі лингвомәдени қызметі талданады. Зерттеу фразеологизмдердің тарихи-мәдени мазмұнын, бейнелілік пен эмоцияны жеткізу механизмдерін, сондай-ақ олардың ұлттық дүниетанымды репрезентациялаудағы рөлін айқындайды. Қазақ фразеологизмдеріндегі табиғат, жылқы мәдениеті, туыстық жүйе, діни-рухани ұғымдар сияқты мәдени парадигмалар жүйелі түрде сараланады. Мақалада экспрессивтік құралдардың коммуникациядағы прагматикалық қызметі де көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері қазақ фразеологиясының ұлттық-мәдени маңызын түсіндіруде маңызды дерек береді.
Аннотация: В статье анализируются экспрессивно-стилистические особенности казахских фразеологизмов и их лингвокультурная роль в репрезентации национального кода. Исследование раскрывает историко-культурное содержание устойчивых выражений, механизмы передачи образности и эмоций, а также их значение в отражении национального мировоззрения. Рассматриваются лингвокультурные парадигмы, связанные с природой, коневодческой культурой, родо-племенной системой и духовными представлениями. Особое внимание уделяется прагматической функции экспрессивных средств в коммуникации. Полученные результаты способствуют более глубокому пониманию культурной ценности казахской фразеологии.
Abstract. This article explores the expressive-stylistic features of Kazakh phraseological units and their linguocultural role in representing the national code. The study examines the historical and cultural content embedded in phraseology, the mechanisms of conveying imagery and emotion, and the function of these units in reflecting the Kazakh worldview. Key linguocultural paradigms—such as nature, equine culture, kinship structures, and spiritual concepts—are systematically analyzed. The paper also highlights the pragmatic impact of expressive language tools in communication. The findings contribute to a deeper understanding of the cultural significance of Kazakh phraseology.
Қазіргі әлемдік лингвистикадағы антропоцентристік парадигманың кеңеюі тілдің тек коммуникативтік құрал ретіндегі дәстүрлі түсінігінен жоғары көтеріліп, оны ұлт болмысының, мәдени жадтың, ұлттық сананың, этникалық тәжірибенің терең көрінісі ретінде қарастыруға жол ашты. Тілді тек таңбалық жүйе деп емес, ұлттық дүниені тану мен түсінудің когнитивтік-мәдени механизмі деп тану соңғы онжылдықта ерекше дамып отыр. Аталған үрдіс қазақ тіл білімінде де қарқынды жалғасып келеді. Әсіресе қазақ халқының рухани-мәдени тәжірибесін жинақтап сақтайтын тұрақты тілдік құрылымдар — фразеологизмдерге деген ғылыми қызығушылық артты.
Фразеологизмдер – ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық тәжірибенің, тұрмыс-салттың, дүниетанымдық модельдердің тілдік көрінісі. Олардың құрамында тарихи-этнографиялық ақпаратпен қатар, мәдени символика, дүниетанымдық архетиптер, ұлттық мінез-құлықтың қалыбы мен этикалық нормалары көрінеді. Сондықтан фразеологизмдерді зерттеу – тек тілдік құбылысты сипаттау емес, сонымен қатар ұлттық кодты тану, этностың рухани мәдениетін ашу, көшпелі өркениеттің дүниетанымын реконструкциялау дегенді білдіреді [1].
Фразеологизмдердің тілдік жүйедегі ерекшелігі – олардың тұрақтылығы, экспрессивтілігі, эмоционалды-бағалауыштық реңкі және бейнелілік қуаты. Бұл қасиеттер фразеологизмдерді экспрессивті стилистиканың негізгі нысанына айналдырады. Экспрессивтілік – тілдік бірліктің эмоционалды, образды және бағалаушы мәнін күшейтетін стилистикалық категория. Фразеологизмдер өз табиғатынан-ақ экспрессивтік мәнге ие, өйткені оларда метафоралық бейнелілік, символдық жүктеме, ұлттық мәдениетке тән когнитивтік модельдер тоғысады.
Қазақ халқының тарихында табиғатпен етене жақын өмір салты, мал шаруашылығы, әсіресе жылқы мәдениеті, рулық-генеалогиялық жүйе, тұрмыс-салт рәсімдері, діни сенімдер, мінез-құлық нормалары ерекше орын алған. Осындай мәдени феномендер фразеологизмдердің ішкі құрылымынан, олардың образдық негізінен айқын көрінеді. Мәселен, «ат жалын тартып міну», «тізгінді ұстау», «жеті атаңды білу», «қара шаңырақ», «ақ жол» сияқты фразеологизмдер – белгілі бір мәдени ұғымдарды жинақтап жеткізетін ұлттық код.
Фразеологизмдердің осындай терең мәдени-символдық жүктемесі оларды лингвомәдениеттану, когнитивтік лингвистика, этнолингвистика, прагмалингвистика сияқты бағыттардың тоғысында зерттеуді қажет етеді. Бұл тұрғыдан алғанда, фразеологизмдер халықтың менталитетін, дүниені қабылдау тәсілін, қоғамдық қатынастар жүйесін, құндылықтар иерархиясын, тарихи жадын терең түсінуге мүмкіндік береді. Яғни фразеологизмдер – этностың мәдени кодын айқын әрі ықшам күйде жеткізетін тілдік бірліктер [2].
Қазақ фразеологизмдерінің ұлттық код ретіндегі қызметін қарастыруда экспрессивтік стилистика ерекше орын алады. Өйткені фразеологизмдердің эмоциялық және бейнелілік қуаты көбінесе олардың ұлттық-мәдени мазмұнын күшейтеді. Мысалы, «жүрегі тас төбесіне шығу», «жан алқымға келу», «қой аузынан шөп алмайтын», «құрық салдырмау», «желдей жүйтку» сияқты фразеологизмдер тек әрекет немесе күйді білдіріп қоймай, белгілі бір эмоцияны, ұлттық бейнелі ойлауды, бағалауды қоса береді. Мұндай тіркестердегі экспрессия ұлттық менталитеттің көрінісін беретін мәдени семантиканы жандандырады.
Соңғы жылдары фразеологизмдерді тек тілдік тұрғыдан емес, лингвомәдени, когнитивтік, прагматикалық аспектіде кешенді зерттеу қажеттілігі өзекті бола түсті. Лингвомәдени талдау фразеологизмдерде сақталған мәдени ақпаратты анықтауға мүмкіндік берсе, когнитивтік талдау олардың адам санасындағы концептуалдық жүйемен байланысын көрсетеді, ал прагматикалық аспекті фразеологизмдердің сөйлеу барысындағы әсер ету, бағалау, эмоция тудыру қызметін түсіндіреді [2].
Қазақ тіліндегі фразеологизмдер қалыптасуы жағынан да, қолданылу ортасы жағынан да ұлттық мәдениетпен тікелей байланысты. Олардың белгілі бір бөлігінде қазақтың көшпелі тұрмысынан, шаруашылық кәсібінен, тарихи оқиғаларынан, салт-дәстүрінен, дүниетанымынан туған бейнелер сақталған. Мәселен, «ат құлағында ойнау» тіркесі қазақ баласының ерте жастан атпен етене өсу тәжірибесіне негізделсе, «ақ босаға», «қыз ұзату», «босаға аттау» тіркестері қазақтың отбасылық-салттық жүйесін бейнелейді. Ал «жеті қат көк», «жер тарпыған тұлпар», «көк аспан» сияқты фразеологизмдер дүниетанымдық-мифтік қабатпен байланысты.
Фразеологизмдердегі осы мәдени ақпарат көлемі олардың экспрессивтік қуатын бірнеше есе арттырады. Себебі тыңдаушы немесе оқырман фразеологизмді қабылдағанда оның тек тікелей мағынасын емес, сол фразеологизмге қатысты мәдени фонды, тарихи тәжірибені, ұлттық ассоциацияларды қоса қабылдайды. Нәтижесінде экспрессия тек тілдік емес, мәдени-прагматикалық деңгейде де күшейеді [4].
Экспрессивті стилистика тұрғысынан фразеологизмдерді зерттеу ұлттық кодты деректендірудің тиімді жолы бола алады. Өйткені экспрессия көбінесе тілдік образдың негізінде қалыптасады, ал бейнелілік – ұлттық дүниетанымның белгісі. Сондықтан фразеологизмдердегі экспрессивтік элементтерді талдау арқылы:
- ұлттық бейнелі ойлаудың сипатын;
- қазақтың эстетикалық-эмоционалдық танымын;
- мәдени құндылықтардың тілдегі көрінісін;
- этностың когнитивтік әлемін
анықтауға болады.
Қазақ халқының рухани әлемін, мәдени мұрасын, дәстүрлі дүниетанымын зерттеу үшін фразеологизмдер – ең сенімді әрі мазмұнды тілдік материал. Олар ұлттық өмір салтын, шаруашылық жүйені, әдеп нормаларын, әлеуметтік қатынастарды, табиғатқа көзқарасты, тіпті әлемнің құрылымы жөніндегі түсініктерді де сақтап жеткізеді. Осындай дереккөз бола тұра, фразеологизмдер ұлттық кодты таңбалаудың бірегей тәсілі ретінде айрықша құндылыққа ие.
Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің зерттелуі, негізінен, лексикографиялық, құрылымдық-семантикалық бағытта жүргізілгенімен, олардың экспрессивті стилистикалық және лингвомәдени табиғаты әлі де жан-жақты, жүйелі зерттеуді қажет етеді. Әсіресе фразеологизмдердің ұлттық мәдени кодты жеткізу ерекшеліктерін анықтау – бүгінгі тіл ғылымындағы өзекті мәселелердің бірі [5].
Сонымен, қазақ фразеологизмдері — этностың мәдени болмысын айқындайтын, ұлттық ойлаудың ерекшеліктерін танытатын, экспрессивтік және бейнелілік қасиеті зор тілдік құрылымдар. Оларды экспрессивті стилистика тұрғысынан қарастыру қазақ халқының ұлттық кодын тереңірек тануға мүмкіндік береді және лингвомәдениеттанудың маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.
Экспрессия – тілдік таңбаның эмоционалды, бағалауыштық, әсерлі реңімен ерекшеленуі.
Экспрессивтілік эмоционалдылықпен, образдылықпен, прагматикалық ықпалмен тығыз байланысты. Экспрессивтілік фразеологизмдер табиғатына тән қасиет, өйткені олардың құрылымында метафоралық бейнелілік, эмоционалды бағалау, ұлттық-мәдени символика қатар беріледі. Ұлттық код – этностың тарихи жадына, мәдени тәжірибесіне, дүниетанымына қатысты ақпараттарды таңбалайтын семиотикалық жүйе.
Фразеологизмдер ұлттық кодтың ең тұрақты, өзгеріске аз түсетін, мәдени ақпаратқа ең бай түрі болып табылады [6].
Қазақ фразеологиясында көшпелі өмір салты, мал шаруашылығы, жылқы культі, жаугершілік дәстүр мол көрініс тапқан:
«Ер қанаты – ат»;
«Ат құлағында ойнау» – шеберлік, еркіндік;
«Жауға шапқандай» – батылдық;
«Көрпеңе қарай көсіл» – шаруашылық-әлеуметтік тәжірибе.
Фразеологизмдер белгілі бір тарихи кезеңнің мәдени ерекшелігін сақтап қалатын тілдік таңба
Табиғат пен кеңістік кеңістігінің парадигмасы
Қазақ дүниетанымы табиғатпен біртұтас:
«Даладай дархан»
«Асқар таудай»
«Өзенше ағып»
Бұл тіркестер адамның мінезін табиғат метафорасы арқылы бейнелейді.
Жылқы мәдениеті парадигмасы.Жылқы – ұлттық кодтың өзегі.
Фразеологизмдер:
«Ат жалын тартып міну» – есейю
«Ат құйрығын кесісу» – жауласу
«Атқа мінгізу» – марапаттау, құрмет
«Жылқы мінезді» – құбылмалы, еркін
Отбасы және туыстық парадигмасы. Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы:
«Жеті ата» – генеалогиялық код
«Қара шаңырақ» – әулет орталығы
«Туысың тұздай» – туыстық жақындық
Еңбек пен шаруашылық парадигмасы.Шаруашылық-мәдени тәжірибелер:
«Маңдай терін төгу» – еңбек
«Тізесін бүкпеу» – қажыр
«Қой үстіне бозторғай жұмыртқалау» – тыныш заман, молшылық
Қазақ тіліндегі фразеологизмдер – ұлттың мәдени-танымдық әлемін айқындаудың аса құнды дереккөзі. Бұл зерттеу барысында фразеологизмдердің экспрессивті стилистикадағы орны, ұлттық кодты сақтаудағы қызметі және лингвомәдени парадигмалары жан-жақты талданып, олардың қазақ халқының дүниетанымын, тарихи тәжірибесін, әдеп-ғұрыптық жүйесін, психологиялық ерекшеліктерін бейнелейтін тілдік таңбалар екендігі анықталды. Фразеологизмдер қазақ қоғамындағы әлеуметтік құрылым, туыстық жүйе, шаруашылық-мәдени модель, діни-рухани таным, табиғат пен кеңістік туралы түсініктер сияқты күрделі концептілерді ықшам әрі бейнелі түрде жеткізе алады. Бұл олардың ұлттық кодты тасымалдаушы әмбебап құрал екенін дәлелдейді. Экспрессивті стилистика тұрғысынан алғанда, фразеологизмдердің бейнелілік, эмоциялық рең, бағалауыштық сипат сияқты қасиеттері олардың функционалдық қуатын айрықша арттырады [7].
Қорыта айтқанда, қазақ фразеологизмдері – тек тілдік қолданыстағы дайын модельдер емес, ұлттық кодтың мәдени-танымдық репрезентациясы, экспрессивтік стилистиканың ең қуатты элементі, этностың рухани дүниесін сақтаушы мәдени таңба. Оларды жүйелі зерттеу – қазақ мәдениетін, менталитетін, дүниетанымын тереңірек танудың, ұлттық құндылықтарды сақтаудың маңызды жолы.
Фразеологизмдерді ұлттық код тұрғысынан талдау қазақ тіл біліміндегі антропоцентристік бағыттың мәнін аша отырып, тіл, мәдениет және таным арасындағы күрделі өзара байланысты түсінуге мүмкіндік береді. Болашақта қазақ фразеологизмдерін когнитивтік, семиотикалық, этнолингвистикалық әдістермен кешенді зерттеу ұлттық мәдениеттің тілдік көріністерін одан әрі тереңдетіп, жаңа ғылыми нәтижелерге жол ашатыны сөзсіз [8].
Пайдаланылған әдебиеттер
- Айтбаева Ш. Қазақ фразеологиясының лингвомәдени сипаты. – Алматы, 2016.
- Болғанбаев Ә., Қалиев Ғ. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы, 2005.
- Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977.
- Салқынбай А. Тіл және ұлттық мәдениет. – Алматы, 2014.
- Маслова В.А. Лингвокультурология. – Москва, 2001.
- Кубрякова Е.С. Язык и знание. – Москва, 2004.
- Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, 1999.
- Қайдар Ә. Халық даналығы (Қазақтың мақал-мәтелдері). – Алматы, 2004.