Аристотельдің «Поэтикасы» — антикалық дәуірден бізге жеткен эстетикалық ой-толғамдардың ең маңызды еңбегі. Бұл шығармада автор пьеса жазудың заңдылықтарын, әсіресе трагедия жанрының құрылымын жан-жақты талдайды.
Аристотель бойынша «мінезді» емес, «іс-әрекетті» бейнелеу өнердің басты мақсаты болып табылады.
1. Трагедияның алты құрамдас бөлігі
Аристотель кез келген сапалы пьеса алты элементтен тұруы керек деп есептеді (маңыздылығына қарай реттелген):
-
Фабула (Сюжет): Оқиғалардың жүйелі тізбегі. Аристотель мұны «трагедияның жаны» деп атаған.
-
Мінез (Характер): Кейіпкердің іс-әрекетін анықтайтын адамгершілік қасиеттері.
-
Ой (Дианоя): Кейіпкерлердің дәлелдері мен айтатын идеялары.
-
Сөз (Лексис): Ойды жеткізудегі тілдің көркемдігі мен анықтығы.
-
Әуен (Мелопея): Хордың айтатын әндері мен музыкалық сүйемелдеу.
-
Көрініс (Оптика): Сахналық безендіру, костюмдер мен декорация.
2. Фабуланың (сюжеттің) құрылымы
Жақсы пьесаның сюжеті мынадай талаптарға сай болуы тиіс:
-
Тұтастық: Басы, ортасы және аяғы болуы шарт. Оқиғалар логикалық түрде бір-бірінен туындауы керек.
-
Перипетия: Оқиғаның күтпеген жерден қарама-қайшы бағытқа өзгеруі (мысалы, бақыттан бақытсыздыққа көшу).
-
Ануагннорисис (Тану): Кейіпкердің беймәлім жайтты (туыстықты немесе қателікті) кенеттен түсінуі.
-
Гамартия (Трагедиялық қателік): Кейіпкердің жауыздығынан емес, білместігінен немесе тағдырдың жазуымен жіберген қателігі.
3. Катарсис: Пьесаның мақсаты
Аристотельдің пікірінше, трагедияның басты қызметі — көрерменді катарсиске жеткізу.
Катарсис — сахнадағы кейіпкерге жаны ашу (аяныш) және оның басындағы жағдайдан қорықу (үрей) сезімдері арқылы жанның тазаруы. Көрермен кейіпкердің тағдырын көре отырып, өз ішіндегі жағымсыз эмоциялардан арылады.
4. Кейіпкерге қойылатын талаптар
Аристотель трагедияның басты кейіпкері туралы былай дейді:
-
Ол тым мінсіз (әулие) болмауы керек, өйткені оның құлауы әділетсіз көрінеді.
-
Ол тым зұлым болмауы керек, өйткені оның жазалануы аяныш тудырмайды.
-
Кейіпкер — аты шыққан, беделді, бірақ пенделік қателікке (гамартия) ұрынған адам болуы тиіс.
Аристотельдің бұл қағидалары Шекспирден бастап қазіргі Голливуд сценарийлеріне дейін негіз болып қала бермек.