Абылай хан (1711 -1781 жж.)
Абылай хан – Қазақ Ордасының ханы, Қазақ мемлекетінің тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері. 1743 жылға дейін Орта жүздің сұлтаны болған. Әбілмәмбет хан қаза болған соң, Абылай Ұлы жүздің ханы болады.
Абылай ханның ата-бабалары Шыңғысханның ұлы Жошы ханның ұрпағы болып табылатын — Қазақ Ордасының негізін қалаған Әз Жәнібектен тараған. Әбілмансұрдың әкесі жау қолынан қаза табады. Абылай жастайынан қиындықты көп көреді және Ораз құлға арқа сүйеп өседі. Ол жас кезінен-ақ Отан қорғау жолында ерекше жауынгерлік қасиеттерімен танылады.
Қалың халық бұқарасына оны әйгілі еткен ірі жеңіске ол Әбілмәмбет бастаған қазақ жауынгерлерінің жоңғарлармен болған шайқасында қол жеткізді. Бұл ұрыста 20 жасар Әбілмансұр қалмақтардың қоңтайшысы Қалдан Сереннің ұлы Шарышты жекпе-жекте өлтіреді.
Жиырма жасында хан сайланған Абылай жарты ғасырға жуық хандықты абыроймен басқарады. Ол зерделі саясаткер, білімдар дипломат, дарынды қолбасшы болды. Оның көздеген мақсаты мемлекетті нығайту еді. Ол сыртқы жаулардан қорғану үшін үш жүзді біріктіруді жүзеге асыра бастайды. 1743 жылы Түркістан қаласында үш жүздің хандары, сұлтандары, батырлары бір тудың астына бірігіп, Абылайды ресми түрде Қазақ ханы етіп сайлайды.
Абылай Қазақ мемлекетін нығайту мен оның тәуелсіздігін сақтау жолында көп еңбек сіңірді. Ол билік құрған жылдары алғаш рет қазақтар мен қалмақтар арасында бейбіт келісім жасалды. Ресеймен, Қытаймен тату көршілік қарым-қатынас орнатылды.
Абылай хан 1781 жылы қаза тапты.
Сөздік
көрнекті – видный
ата- баба – предок
ұрпақ – поколение
негізін қалау – основать
тарау – распространять
қиындық – трудность
құл – раб
арқа сүйеу – опираться
қорғау – защищать
жауынгерлік қасиеттер – воинские качества
танылу – стать известным
қалың халық бұқарасы – простой народ
әйгілі еткен – сделал известным
қол жеткізу – достичь
қоңтайшы – хунтайши (правитель у гуннов)
жекпе-жек – поединок
жуық – близко
абырой – честь
басқару – управлять
зерделі – благоразумно, внимательно
білімдар – знаток
нығайту – укрепить
сыртқы – внешний
бірігу – объединить
жүзеге асыру – воплотить в жизнь
ресми түрде – в официальном порядке
сақтау – сохранить, сберечь
еңбек сіңіру – внести вклад
бейбіт келісім – мирное соглашение
тату көршілік – мирное соседство
қарым-қатынас – отношения
орнату – установить
Тапсырмаларр
1. Мәтінді оқып, мазмұнын айтып беріңіздер.
2. Мәтінге сұрақтар құрастырыңыздар.
3. Мәтіннен берілген келесі сөздермен сөйлем құрастырыңыздар: көрнекті, танылу, абырой, нығайту, сыртқы, басқару, қарым- қатынас, тарау, қиындық.
4. Мәтіннен сын есімдерді жазып алып, сапалық және қатыстық екенін белгілеңіз.
5. Мәтіннен көмекші сөздерді қатысты сөздермен теріп жазыңыздар.
6. Мәтіндегі бірыңғай сөйлем мүшелері кездесетін сөйлемдерді жазып алып, сол сөйлемдердің синтаксистік талдауын орындаңыздар.
7. Мәтіннен етістіктерді, етістік формаларын жазып алып, құрамын көрсетіп, түсіндіріңіздер.