Олжашы батыр
Олжашы батыр (16 ғ. аяғы — 17 ғ. басы). Олжашы Орта жүз Арғын тайпасының ішінде Қаракесек руынан шыққан азамат еді. Қаракесектің Ақша деген баласы болған. Оның баласы – Бошан. Оның баласы – Бәйбөрі. Бәйбөрінің екінші баласы Олжашы батыр еді.
Есім ханның тұсында 1627 ж. «Хан Тұрсынды ант ұрсын» деп, Қатаған Тұрсын ханға қарсы жорыққа баруға қол жиналған. Соңда қолбасшылардың бірі Арғын Олжашы еді. Тұрсын ханның әскері Сайрамның атырабында жеңілді. Өзінің ордасы Ташкент қаласы еді. Тұрсын хан Аштарханид әмірлерімен одақ құрып, Есім ханмен бәсекелескен. Ташкентті алғаннан кейін Тұрсын хан қаза табады.
Артынан бірнеше қыз қалады. Айбике, Нұрбике мен Қызданбике деген ғажайып періштедей сұлу қыздарын Шаншар деген қолбасшы олжа ретінде алады. Қоңырбике деген қызды ұлы Абайдың түп бабасы Әли алады. Кенжесі Оразбике сұлуды Олжашы батыр алады. Олжашының Жүгіней деген ағасы болған. Оразбикені батыр осы ағасына берген. Одан Қойке, Есбалақ, Баян, Хангелді, Кенжек деген балалар туған. Тағы бір әйелінен Қыдырәлі, Кедей деген балалар туған. (Жұрт арасында «Қыдырәлі, Кедейсің, Қойке келсе не дейсің» деген мәтел қалды.)
Ал Олжашының өзінің Асан, Үсен деген балалары туған. Ақтабан шұбырынды кезінде Асанның ұрпақтары Сырдың ар жағына кеткен. Үсендер және Жүгінейдің ұрпақтары Арқада қалып, өсіп-өнген.
Сөздік
тұс – место
ант ұру – давать клятву
қол жиналу – собираться войскам
атырабында – в окрестностях
орда – ханская ставка, центр
әмір – приказание, распоряжение
одақ құру – организовать союз
бәсекелесу – соперничать
ғажайып – удивительно
періштедей сұлу – красивая, как ангел
олжа ретінде – в качестве добычи, трофея
түп бабасы – предок
жұрт арасында – в народе
Ақтабан шұбырынды – великое бедствие
ұрпақ – поколение
ар жағы – за пределы
қалу – оставаться
өсіп-өну – процветать
Тапсырмалар
1. Мәтінді оқып, мазмұнын айтып беріңіздер.
2. Мәтіннен Сіз үшін жаңа сөздермен сөйлем құрастырыңыздар.
3. Мәтіннен көмекші сөздерді қатысты сөздермен теріп жазыңыздар.
4. Асты сызылған сөздерді формалдық белгілері арқылы қай сөз табына жататынын анықтаңыздар.
5. Мәтіннен етістіктерді, етістік формаларын жазып алып, құрамын көрсетіп, түсіндіріңіз.
6. Мәтіндер бойынша кез келген сөздерді қолданып, келесі тапсырмаларды орындаңыздар: дыбыстық талдау, морфологиялық талдау, синтаксистік талдау.
7. Мәтіндегі жай сөйлемдерді қосып, құрмалас сөйлемге өзгертіңіздер.