ЖЕСІРЛЕР

ЖЕСІРЛЕР

I. Арысын тосып əлі отыр

Аш шашты əйелді көргенің бар ма,
Қайғы жұтып қартайған.

Мағрипа күйеуін майданға аттандырған жылы не бары жиырмаға толып еді. Қайғы-қасірет пен тақсірет құрығының не екенін біліп, күннің көзіндей құбылмалы дүниенің күйдіріп те, тоңдырып та жіберетін құдіреті барын тұңғыш рет мойындап, ағыл-тегіл жылаған – шын жылаған жылы да осы. Ол жиырмаға толғанын білмеген де, ел басына күн туған зауал жылдың таңдайда қалар тəттісінен гөрі ғұмыр бойы құтылмайтын зар арқалатып бергені ғана есінде. Егер бұл ғаламда пенденің: аз жасасын, көп жасасын, əйтеуір бір ең қымбатты қимас шағы болатыны рас болса, керісінше мəңгі бақи ұмыта алмайтын қан жұтқан қасіретті мезеті де болады екен. Мағрипа осының екеуінің де дəмін татты. Жеңсігі болмаса да тағдыр атты тарантас мінгізіп əкетті үстіне. Тағдыр арбасы кімге жайлы, кімге жайсыз.
Ал Мағрипа үшін…
Мағрипа күйеуін майданға аттандырған жылы жиырмада еді. Қазір қырық сегізге толғалы отыр. Бірақ сол бір сор маңдай жылдың Мағрипа үшін қаншалық жеңіл-ауыры бүгінгі мамыражай күнде ғана анықталып, бар салмағын енді салған секілді. Мағрипаның есінде сол жылдың күзі тым-тым сұрқай жаңбырлы болып, қыстың ерте түскені ғана қалғандай. Жылауық күздің ызғарынан гөрі қайғы-қасірет қаңтардың аязынан бетер жан-жарасын жұлқылап мұздатқан, тіпті қара қошқыл аспан да, қара жамылып күрсінген күрең дала да, қарқарадай қасқайып тұратын тəкаппар тау да қайғыдан езіліп, қол-аяғын бауырына алып бүрісіп, қалжырап жатқандай еді ғой. Мағрипа күйеуін соғысқа аттандырып тұрып, алғаш рет күз лебізін сезінген əрі осы салқын да салдақы лепте сандалған жұрттың күңіренісі, өзіндей сандаған жесірдің қазіргі немесе бұдан сансыз жылдар соңғы сағыныш еспесі барын көкірегіне түйген. Ол сонда тұңғыш рет шын жыластың не екенін біліп, шын қайғырудың, шын сарғая сағынудың дəмін татқан, тұңғыш рет өз-өзінің өксіген өмірдегі орнының қандай жəне қай дəрежеде екенін, өзі ғана емес, барша əйелдердің қайғыға мұншама қара нардай берік құдіретін таныған; тұңғыш рет еркек қауымының бір өңкей күйеуі секілді, ары таза азамат қана емес, аш қасқырдай араны кең, арсыз екенін де бағамдаған. Ол өткен өмірін əсте де есіне алып есіркеп, əлдекімге əңгімелеп көрген жоқ. Шерлі жылдардың шешуі əйелдің əрі нəзік, əрі берік жұдырықтай жүрегінде шемендеулі. Асыл қазына болмаса да аласапыран жылдардың сыр сандығы кілтсіз, иесіз.
Жүрек сырының кілтін ол жоғалтып алған жоқ, жастығын да, махаббатын да, өмірінің бар базары мен арманын да майданға ала кеткен жарына сыр сандығының кілтіне қоса беріп жіберген екен. Сол Мағрипаның жарты ғасырлық ғұмырын бүгін кез келген жесірдің тағдырына балап, оның баз кешкен жылдарын жазуды басқаларға, батылдарға қалдырып, қазіргі халінен хабардар етейік.
* * *
…Қара сиыр өрістен əлі қайтқан жоқ. Бағана таудан мал құлап, ауылдың іші азан-қазан болғанда, əне, келеді, міне, келедімен отырып қалған еді Мағрипа. Таласып барып батып бара жатқан күн астындағы Қоңыртөбе күйіп жатқандай жалқын түске шомылып, жаз дидарының бар ажарын өз бойына жинақтап, бауырына басып алыпты. Қоңыртөбенің қыр арқасы алтын шұғыланы қиып, күнбатыс көкжиектен анталаған қаятты нұрды арғы қапталына паналатып, бергі бетіне қоңыр салқын ымырт кешін ұялата бастады. Мағрипа осы төбеге күн салып қарап көп тұрды. Малдың бəрі ойға құлап сарқылып біткен бе, қыбыр еткен зат болжанбады. Бағанағыдай емес, ауыл іші тынышталып, намазшам алдындағы қарбаласқа көшкен. Əр үйдің алдындағы бір-бір сиырының борбайына жармасып бір-бір ақ жаулықты əйел отыр. Масадан қорғанып салған түтін сыздықтай көтеріліп барып, көк күмбезше мойнын соза-соза, іріп-іріп жоғалады. Ауада отқа салған жас ерменнің бықсыған қоңсысы, сиырдың иісі бар. Тау қойнауының кербез кеші бара-бара іңірге айналып, өзен жақтан майда ғана салқын леп үп етіп қалады… Мағрипа Қоңыртөбеге беттеді.
Анда-санда «Ау-хау» деп тауды жаңғырықтыра айғайлағаны естіліп, біртіндеп ұзап, қыр асып бара жатқанын сездіргендей үзік-созық талып шалынады құлаққа… Мағрипа батысқа беттеді. Жылдар бойы көз майын тауысып, сарғайған санамен үміт отын іздеген батысқа қара сиырды іздеп енді өзі шықты. Қара сиырдың өрістен қайтпай қалатын əдеті жоқ еді. Күн еңкейсе болды, табындағы сиырдың алды болып, аңырап жететін. «Бүгін не қара басты, əлде сидаға түсіп қалды ма екен… Құдай оның бетін ары қылсын. Ақсыз қалдырса, биылғы қыс бір қырға бізді де таятып тастар». Мағрипа жол тосып соғысқа аттанған күйеуін аңсаса, осы Қоңыртөбеге телміретін. Кейде оған дүниедегі бар пəле-жала осы қабақтың арғы бетінде болып жатқандай сезілетін. Құрбы қатындар сан рет масақ теріп қайтайық деп сүйрегенде: «Көрмегенім Қоңыртөбе болсын», – деп аттап баспайтын. Осы іші кепкен сиырдай теңкиіп жатқан үлкен төбені сонау бір шатқалаң шақта Бозтайлақтың да асып кетіп, күні бүгінге дейін қайтпай қалуы, тіпті бұрнағы жылы қыста айналдырған үш ешкісінің бірі асып кетіп, қасқыр жеп кеткені ойына əлденендей сезік ұялатып, секем алдырған.
Содан ба, əлде Байжұма молданың: «Бұл шаңыраққа келетін зауал – Қоңыртөбенің ар жағында», – деген көріпкел сөзі қамшы бола ма, күнбатысқа ұзақты жылдар бойы құрдан-құр көз сата қарағаны болмаса, аттап басқан емес.
Бір үйдің бір сиыры жоғалып кетсе, талшық етерінен айырылып, от пен суға қарап қалғаны ғой. Бағана қара сиыр ұшты-күйлі жоғалып алған соң, бар пəле-нала осы төбенің арғы бетінде жатса да, «Бозтайлақтан жаным аяулы ма, не көрмеген қу бас, көріп алдым əуселесін» деп, белін буып, бекем шыққан.
Шылбырдай шұбатылған жалғыз аяқ жол қабақтан асып, арғы күнгей бетіне құлағанда, Мағрипа, шынында да, жүрексінейін деді. Ғажап-ау, осы Жаңаүлгі ауылының бес жастағы баласына дейін жасырынбақ ойнап, жидек теріп қаңғылестеп кететін. Қоңыртөбе қойнауы зіңгіттей əйелдің зəресін алғаны несі? Көрер көз, естіген құлаққа ұят. Қайраты тас қайнататын əйел мынау жалпақ жаратылыста тек осы Қоңыртөбенің арғы бетінен ғана қорқады. Бұл Қажымұқанның тышқаннан қорыққанындай емес, мүлдем басқа… басқа… Оны Мағрипаның өзінен емес, соғыстан іздеу керек секілді. Егер Қоңыртөбе күнбатыста – Бозтайлақ соңғы рет қараң етіп көрініп, қарасы өшкен тұста болмаса, мұншама жанға жат, тəнге салқын үрейлі болып сезілмес пе еді.
Мағрипаның денесі тітіркеніп, тоңази бастады. Ымырт жабылып, көз байланып қалған. Бағанағыдай емес, қарайған-құрайған молайып, əр бұта-қараған аюдай айбар көрсете бастады. Біртіндеп жұлдыздар шығып, бейуақтың тымырсық дел-сал күйі жайлады өңірді. Қара сиыр жоқ.
«…Қасқыр жегір-ай, қайда ғана қаңғып кеттің екенсің? Алдыңнан шығып айдап келер бала-шағам тұр ма? Қуарған қу бас… Тіршілік-ай, өмір бойы ат ізін салмаған қойнауға жетелеп келдің-ау. Сиыр түгіл, Бозтайлақ жүр десе де, батылым барып, аттап баспап едім, келтірдің бе, дегеніңе көндірдің бе, қу өмір… ау-хау, ау-хау… қасқыр жегір-ай…».
Мағрипа қара сиырды таба алмады сол түні. Ертеңінде бақташы шал Қоңыртөбенің қойнауында у жапырақ жеп, іші кеуіп өліп жатқанын хабарлады.
Осы хабарды естігенде Мағрипа сазарып міз бақпады. Көзіне жас та алған жоқ. Бар айтқаны: «Қайтейін, Қоңыртөбе Бозтайлағымды да алып қалған. «Басқа түссе баспақшыл»… Бірақ… бірақ тоқсанға келген кəрі шешеме қиын болды-ау. Ақ баласынан басқа аузына нəр алмаушы еді…».
– Тəйт əрі! – деді Қанипа,– өлсе өле берсін. Мен де өлем.
– Құдайым-ай, таң неткен ұзақ едің. Бозтайлақ аттанған түні де дəл осылай кірпігім-кірпігіме айқаспай, бақырайып жатып алған едім. Мал ашуы – жан ашуы деген, тегі, рас па едің… уһ!
Кемпір ағаш төсекті сықыр-сықыр еткізіп бері аунап түсті.
– Əй, Мағаш, ұйықта қалқам. Қайтесің жоқтан өзгеге басыңды ауыртып.
– Ой, апа-ай, ұйқы құрғырың қашып алғалы қашан Қырық бірден бері жиырма сегіз жыл.
Ондық шам өлімсірей жанып тұр. Алаша төселген аласа ғана ағаш үйдің іші қара көлеңке. Іргедегі екі төсекте бүк түсіп жатқан қос əйелдің көрпеден дудырай шығып жатқан шашы да аппақ, бір-бірінен айырғысыз.
Бірінің шашы қарттықтан ағарды, бірінің шашы қайғыдан ағарды…
Үй іші алакөбең тартып тұр еді. Шағын бөлменің əр бұрышында орналасқан жұпыны ғана ол-пұлдар жарқылдап көз шағылыстырмай, қоңырқай семьяның қоңыр тірлігінен хабар бергендей еді.
– Апа, – деді Мағрипа жуас үнмен, – торпақ сатып аламыз ба?
– Торпағың өсіп, аузыңды акқа тигізгенше… Өзің біл. Тиын-сиының жетсе Кемпір осы сөздің өзін ауырлағандай сырылдап ұзақ жөтеліп барып, демігіп жатты.
Сосын үзілген əңгімесін жалғап: – Өзің біл. Мағаш. Маған төрт-бес кез ақирет бұйырса да жарар. Ел бар, жұрт бар, аруағымды қор етпей арулап қояр. Əлгі… Уһ, аллай, əлгі…
Сандықтағы сары майдай сақтағаныңды жұмса, менің өлімімді тосып қайтесің, – деді аса шаршаспен.
Мағрипа үндеген жоқ. Екі қолын көкірегіне айқастыра салып, ауыр демалып жатқан кемпір сəл үнсіздіктен кейін:
– Қызым, ұйықтап қалдың ба? – деді.
– Жоқ, апа.
– Ұйықтасаңшы енді, ұйықта, жаным.
– Өзің де көз шырымын алсаңшы, апа.
– Ұйықтайтын күн де жақын қалды ғой. Қара шалдың қасына барып…
– Қойшы, апа, қорқыта бермеші!
Ондық шам өлімсірей жанып тұр. Жанып таусылуға да таяу секілді. Мынау кəрілік меңдеген кемпірдің қазіргі халіндей, ол да бірте-бірте мəңгі тыныштық күйге бой ұсынып, өшіп бара жатқан. Күн өткен сайын, ертеңгі су ішкілігінен гөрі ендігі аттанар сапарының қамын көбірек ойлап, сол бір жұмыр басты пенденің қай-қайсысы да құтылып кете алмайтын мəнзілді көксеп, əйтеуір, алатын жаныңды тезірек ал деп, құдайға құлшылық ете көксеп жатқан. Мағрипа ұйықтап қалған секілді, бір қалыпты тынышты күйде тыныстап жатыр. Кемпір ағаш төсекті жылата сықырлатып, үш-төрт қозғалып барып іргеге аунап түсті. Тағы да сырылдап, тық-тық жөтеліп, əлденені күбірлеп, əлденендей өкінішті салқын күйде жатты.
«Əй, Мағаш-ай, сонда Қайсаға ти дедім – көнбедің. Өлмектің артынан өлмек бар ма. Енді міне, қаңыраған үйде қара басың қалмақ. Басқа қатындар үш-төрт байға тиіп жатқанда, Бозтайлақтың суретін құшақтап шашың ағарды». Ондық шам бағанағыдан ары басылып, болар-болмас сəуле шашып тұр. Қабырғада ілулі тұрған Бозтайлақтың суреті де шам сөнуге айналған сайын, қара барқынданып, құр нобайы болжанады.
Кемпір: «Əй, Мағаш-ай, Қайсаға бекер-ақ тимедің» деп барып, тық-тық жөтеліп қалды. Мағрипа бір қалыпты тыныс алып жатыр. Тыныштық. Мазаң дүниенің бəрі-бəрі де талықсып, мызғып бара жатыр. Заржақ иттер ғана оқта-текте шəу етіп қалады.
«Қайсаға ти дедім». Кемпір сырылдап жатыр.
* * *
Мағрипа шешесінің өліміне жұмсаймын деп тірнектеп жиған ақшасына торпақ сатып алды. Тамыз басталып, жұрт бірер малына шөп дайындауға кіріскенде, бұл да шалғысын сайлап, бүгін-ертең бұл дүниеден көшем деп жатқан шешесін сүйеп отырып шыңдатып алған. Биыл мамыр, шілде айлары құрғақшылық болды да, ойдағы шабындықтың көбі сап-сары боп күйіп қалған. Бұта-қарағанның түбін шауып алайық деген мүшеге совхоз рұқсат бермей отыр. Негізгі шабындықты тамамдаған соң, қол тартпамен совхоз малына шауып үйеміз, сендер таудан тұрғызыңдар бір-бір шөмелені дескен. Астында аты бар азаматтар шалғысын тақымдарына қысып, əлдеқашан-ақ аттанысып кетіп еді. Аяқ артары болмаған соң, Мағрипа секілді бір үйдегі бір жесір əйелдер ғана лажсыз омалып отыр.
Қанипа кемпір: «Мына өзіміздің Шілікте торпақтың қыстайғы азығы боларлық қырықбуын аралас қияқ бар. Денің сау кезіңде, осы ауылдың отымен кіріп, күлімен шықтың емес пе? Ертелі-кеш барып, қыбырлай бер», – деген соң тартпасын арқалап жөнеле беріп еді, қорықшы Қайдар жолдан қайтарып əкелді. Ертеңінде басқарушыға барды Мағрипа. Өтінішін қабылдамады. «Болмайды, апай, болмайды. Совхоз малына шашымызды жұлып бере алмаймыз қыста», – деп, Мағрипаның көзінен аққан ағыл-тегіл жасты шыбын құрлы көрмей шығарып салған. Мағрипа осы күні түнде шалғысының орағын беліне қыстырып, сабын таяқ етіп жолға шықты. Бағыты – Шілік. Ай, əлі туған жоқ. Түн жамылып ұрланып шыққан жалғыз жаяудың жаулығы ағараңдап, Қоңыртөбені асып бара жатты. Ол бұл жолы Қоңыртөбеден сескенген жоқ. Ішін өрт боп жалаған өкініш, ашу-ыза амалдың жоқтығына астасып, өз болмысында болмаған бөтен қимылға итермелеген. Ол қара сиыр іші кеуіп өлетін шілікке келіп, бел шешті. Ауыл енді Қоңыртөбенің күншығыс бетінде қалған. Мағрипаны мазалайтын қорқыныш сол төбенің ар жағында, қорықшы келіп қала ма деп елеңдеп əрі-бері отырды да, шалғысын саптап, пішен шабуға кірісті.
Түнгі шыққа жіпсіп жатқан қырықбуын аралас қияқ шалғының жүзі тиер-тиместен сырылдап барып мұрттай ұшады. Мағрипа, ай туғанша, едəуір жерді еңсеріп тастады. Қара сүмек боп терлеп, екі жауырынының ортасы удай ашып кеткен соң, бел жазып біраз отырды. Анандай жерде Қоңыртөбе əнеугүнгі қара сиырдай теңкиіп жатыр. Ар жағынан Тарбағатай тауы қарауытады. Ай туып келеді. Қоңыртөбенің ар жағы ағара бастады. Құлаққа аттың дүбірі шалынғандай болып еді, Мағрипа зəуде бір шошыныспен селк етіп қалып, орнынан атып тұрды. Таудан қайтқан жігіттер болуы керек, шілікті ортағыта шауып өте шықты. Əне, төбеден асып барады. «Құдай-ай, – деді Мағрипа жүрек тоқтатып, – құдай-ай, Қоңыртөбенің ар жақ, бер жағы зəремді алып бітті-ау». Өмір өзгермелі, əрі сынаптай толқымалы. Мағрипа ширек ғасырдан астам бар пəле, қайғы-қасірет, мұң-мұқтаж тек осы Қоңыртөбенің күнбатысында деп ойлап келген. Басындағы бақыт тарағын осылай қарай ала қашқан тағдыр солай ойлатқан да. Өйтіп ойламас еді. Бозтайлақ Қоңыртөбеден асып кетіп, қайтпай қалды, қыл-аяғы қара сиыр да қорқау төбенің ар жағында өліп қалды емес пе. Мағрипаның қара көзін суалтқан да осы күн батар жақ. Бозтайлақ майданға аттанар күні жік-жапар болып жүріп, ағаш тамның есігін күнбатысқа шығарып алған. «Бұның не?» деген елге: «Бозтайлақ Қоңыртөбеден құлдилап келе жатса, көрмей қалуым мүмкін», – дейтін. Бəрі де алдамшы, бұралаңы көп, бұралқы үміттер, күндердің күні сарсып кететін сағыныштар екен. Бəрі де бір-біріне селбескен жамау-жамау шала-жансар тіршілік, қалжауланған халдер екен. Бозтайлақ аттанарда айтып еді.
«Егер менен тұяқ қалса, жетім-жетпегір деп қарғап-сілеме, боз биенің сүтіне шомылдырып өсірмесең де, бала-шағадан қақпай көрсетпей тəрбиеле. Ал… ол болмаса – еркің білсін, өлімімді аза тұтпай-ақ, бақытыңды басқадан ізде». Бозтайлақтан бала қалған жоқ. Мағрипа бақытын басқадан да іздемеді.
Ай туып, шіліктің іші жап-жарық болып кетті. Ай сəулесіне шағылысқан шалғының жүзі наркескендей жарқырап жатыр. Мағрипаның екі көзі Қоңыртөбенің күнгей жағында. Ендігі қорқынышы да, келетін зауал да бергі беттен ауысып, арғы бетке көшкен. Терең де тұнық ағыстай саябыр тапқан өмірінде еш аламаннан қорқу, үрку дегенді білмейтін, қайта сол адамдарсыз ғұмыр кешу əлдеқайда бақытсыз екенін зерделеген. Бірақ жалғыздықтан жапа шегіп, əлдекімдерден бірлі-жарым қағажу көрген сайын, адамдарға деген өз сенімінен қорқатын.
«Егер мен кейбіреулер секілді ұстамсыз немесе тас жүрек болсам, бəлкім бұдан əлдеқайда бақытты болар ма едім», – деген іспетті түңіліске итермелейтін де баз бір қатындардың: «Егер мен Мағрипаның орнында болсам, Мағрипадай келбетім болса, əлдеқашан қарағайдай бай тауып алар едім», – деп көпіретін сөздері. Иə, олар Мағрипаның бар бақыты – жар деп қосылған Бозтайлағының рухын еңку-еңкеу жылдарда бойтұмардай ардақтап, өмірінің бар базарындай мінажат тұтып өту екенін сезген емес. «Өзекті жанға бір өлім, мүмкін, Бозтайлақ мынау туған жер, тербеген бесігіне ажал бүркіп шапқалы тұрған жауды жастанып өлген шығар» деуі содан.
Ол Қоңыртөбеге қадалып, ай астында ауыр тыныстап маңқиып жатқан даладан өзіне төнер қатерді күтіп көп отырды. Ай қарғалап, таң қылаң беріп келе жатқанда, ауылына қайтты. Мағрипаның бұл түнгі ұрлығын ешкім көрген жоқ. Түс əлетінде ғана басқарушы кеңсеге шақыртып əкеткен.
– Сіз – жесір адамсыз, – деп бастады сөзін басқарушы, – жəне жалғыз сіз ғана емес, сұм соғыс мыңдаған əйелді жесір қалдырды. Сол жесірдің барлығы «менің күйеуім жоқ» деп, мемлекет мүлкін талап-талап əкетсе, не болар еді… Өзіңіз ой жүгіртіп көріңізші, не болар еді?
– ?
– Əне, үндей алмайсыз, үндеуге қақыңыз жоқ. Демек, масқара болар еді деген сөз. Рұқсатсыз совхоз жерінен шапқан шөпті жиып аламыз. Шапқан жеріңіздің көлемін өлшеп, ақшасын өзіңізге төлейміз.
– Құдай-ау, мал ақша жемейді ғой. Маған пішен керек.
– Күз түскенше, ептеп жиып аларсыз бірер шана шөпті. – Мағрипа түтігіп кетті. Алдында міз бақпай сазарып отырған бастыққа буыршындай шабынып тап берердей, оқталып барып:
– Қоңырсыған дүние-ай, көп көргенің жалғыз бұзау болса, оның басын шабармын. Бұл ауылға сенен гөрі менің терім көбірек төгіліп еді, «тұрымтай – тұсында, балапан – басында» деген осы шығар. Ал, бар мүкəмалым сенікі, өткіздім совхозға, ал, жарқыным, ал он жыл бойы өлмелі екі қатынның талшық еткені – он саусағым еді – оны да кесіп берейін, ал, жарқыным, ал, мə, ақырғы он сом – мұны да ал, тек түні бойы шапқан шөбімді қайтар өзіме. – Мағрипа жаулығының шетіне түйген он сомдықты басқарушының алдына тастай берді де, зар еңіреп шыға жөнелді.
– Апай, – деді басқарушы қалбалақтап, – шапқан шөбіңізді жинатып, үйіңізге жеткізіп берейін, тек мына пəледен құтқарыңызшы.. Ақшаңыз не…
* * *
– Маған енді Қоңыртөбе қауіпті емес, – деді шешесіне Мағрипа. – Шөпті жеткізіп алдым.
Теріс қарап бүк түсіп жатқан шүйкедей кемпірдің күңкілі естіледі:
– Ендігі қауіп мен шығармын. Бірақ мені тағы бір жыл қыстататын түрің бар. Түсіме əлгі байың кіріп жүр, – деді сонсын, – үстінде сап-сары ала бадана сауыт-сайманы бар екен деймін. Маған қарап ыржияды. Ой, құрып қалғыр, неменеге жетісесің, қара сиырың іші кеуіп өліп қалған, не ғып сандалып, кімнің бодауымен жүрсің, қайт əрі қаңғырмай, – деймін. Құдайдың құдіреті, ыржия береді. «Жауды жеңген соң, қайтам ғой, апа», – дейді. Қайдағы жау, жиырма сегіз жыл бойы құрымай жүрген. Өзгенің жерін қорғап, жыртысын жыртқанша, өз ошағыңның отын сөндірмесеңші, жетесіз неме! – деп ұрсып тастап едім, өкпелеп қалды ма, құлыным, сауыт-сайманын асынып, Қоңыртөбені асып кеткені.
– Артына қарады ма? – деді Мағрипа жүрегі лүпілдеп. Шешесінің соңғы кезде сандырақтап, есінен ауық-ауық ауып қалатынын ескермей.
– Қараған жоқ. Бірақ осы жолы, – деді кемпір сырылдап, – осы жолы күнбатысқа емес, шығар күнді бетке алып кетті ғой… Келетін шығар, келеді ғой тірі жүрсе… Əлі-ақ маңдайы жарқырап, Қоңыртөбеден түсіп келе жатады, құлыным.
– Əй, апа-ай, алжиын дегенің осы-ау! – Мағрипа ауыр күрсінді.
– Кет, салдақы! – деді кемпір шаңқ етіп. Үні өте ащы шықты. – Менен сен бұрын алжисың. Жатыры кепкен жалмауыз. Сонда Қайсаға ти дегенде, тілімді алмап едің, атты қарғысым. Ойнастан болса да бақыр басты бала тапсаң, бүйтіп талақ қалмас едің. Ертең келер жауыңа қарсы шабар еркегің жоқ, қоңыр бұзауыңа мініп өзің аттан, қу қатын.
Мағрипа үн-түнсіз жылап, шығып кетті.
– О несі-ай, Қайсаға ти дедім… – деген кемпірдің күбірі көпке дейін басылған жоқ.
«…Қайсаға ти дедім… тимеді. Байының соғыста өлгені өтірік. Қаңғылестеп бір жерде жүрген де. Құдай біледі, немістен қатын алып тұрып қалды, сол қансыз неме. Жас қатынын паналап, қорғап жүр де соны… тос, із түзсіз кеткен ынжық немеңді тос… мен де құдайдан тосайын»…
Кемпір əлі күбірлеп жатыр.
* * *
Күн ала бұлтты еді. Тамыздың өліарасы болып қалған. Бұл өңірге қыс ерте түсетін. Күздің ызғары əлден білінеді. Төрт түлік өріске бұрынғыдай маңқыстап шықпай, керенау оттайды. Тойымдық бар. Далиған дала тобылғы түске бояла бастаған. Тырналар балапандарын ұшуға баулып, ұзақ бір сапарға дайындық жасауда. Өзеннің бұрынғыдай тентектігі жоқ, мезгіл ырқына көніп, өкпелей ағып жатыр. Оқта-текте бұлт арасынан жасқана сығалаған күн нұры маңдайды салқын ғана сипап өтеді. Қоңыртөбе əлі сол орнында, биіктеген де, аласарған да жоқ. Кемпір де сол ағаш төсегін зар еңірете аунап, саржамбас боп əлі жатыр. Өлген жоқ. Ол соңғы кезде тек бір-ақ сөзді қайталай беретін:
«…Қайсаға ти дедім – тимедің. Байың неміс қатынын асырап əлі жүр…».
– Апа! – үйге ентіге кіріп келген Мағрипа өңі өрт сөндіргендей. – Қоңыр бұзау қорада жоқ қой.
– Жоғалған да.
– Қақпас, өзің жоғал! – Мағрипа шешесін тұңғыш рет тілдеді.
– Астына сарып жатқан мен шешіп жіберді деп тұрмысың? Қайтеді-ай, апшысын қуырып. Ұрлап кеткен де. «…Қайсаға ти дегенде…».
– Құдай-ай, көп көргенің жалғыз торпақ па? Ендігі байым да, балам да, бар уайымым да сол еді. Аштан өліп, көштен қалмассың, бар ермегім, ынтызар көңілдің медет тұтар ықтасыны еді…
Мағрипа үйден жылап шығып кетті.
Кемпір əлі күбірлеп жатыр: «…о несі… Қайсаға ти десем, тимей…».
Мағрипа қоңыр бұзауды ертеден қара кешке дейін іздеп таба алмады. Бармаған жері, баспаған тауы жоқ. Əркімдерден сұрастырып еді: «Көрмедік, жүрген шығар», – деп бастарын шайқасты. Қорықшы Қайдар егінге түскен соң малды қамап қойды ма деп, одан да сұрап көріп еді: «Көрсем – көзім шықсын», – деді шекірейіп. Жер жұтқандай жым-жылас боп кеткен бұзауды табанын тоздырып адақтамаған жері қалмады. «Əйтеуір, бар қырсық сенің ар жағыңнан басталмаушы ма еді» дегендей Қоңыртөбеге беттеген.
Қоңыртөбе бүгін Мағрипаға əлдеқайда биіктеп, заңғар тартып кеткендей болды. Əлде екі қара саны талып шалдығып қалғандықтан ба, əлде сандалып сарсаңға салынғанда не нəрсенің болсын бұлдырап сағымдай жортып кететіндігінен бе, төбенің қыр басына үш рет демалып əрең шықты. Шықты да кеудесін кере қатты бір күрсініп, жүресінен отыра кетті. Ауыл жаққа қарады. Жаңаүлгі үстінен қарағанда, қызық пошымға енеді екен. Жетім баланың бүк түсіп ұйықтап жатқаны секілді. Мағрипаның басынан күншығысты бетке алып, бір топ үйрек ұшып өтті. Қанат қағысының сусылдаған үніне дейін естіліп, тым аласа ұшты. «Құс екеш құс та басынып алды ғой», – деді Мағрипа жаулығын қайта тартып. Жаулығын көзіне түсіре тартса да, самай шашы аппақ болып, бұйраланып шығып тұр. Айнамкөлдей суала бастаған айнамкөзін енді Қоңыртөбенің түстік етегіне жүгірткен. Бұл тұста қалың егін болушы еді. Əбден пісуі жетіп, сыңси ырғалып тұрған масақ арасында омыраулай жүзіп жүрген малдың қарасы шалынды. Əуел баста қоңыр бұзау болар деп, солай қарай құстай ұшты Мағрипа. Жығылып-сүрініп жетіп келсе, қорықшы Қайдардың қасқа бұзауы:
– Қандай ғана қазақтың тасы өрге домалайды екен осы, – деп ыңқ еткізіп ішінен бір тепті де, кері бұрылып кетті. Мағрипа үйге жеткенше ботасы өлген аруанадай боздады.
Ол ең соңғы ермегінен айрылған еді… Теріс қарап иленіп жатқан кемпір:
– Кет, албасты, көзіңнің жасын көрсетпе. Қайсаға тисең, қоңыр бұзау жоғалар ма еді… Түсімде əлгі қаны басқа қатын алып, қайтпай қалған ынжық күйеуің кіріп жүр… Ыржияды, – деді кеудесі сырылдап. – Менен бұрын сен өлесің…
Ондық шамның жағар майы бітуге айналған-ау, өлімсіреп болар-болмас сəуле шашып тұр.
Қоңыртөбе бұрынғыдан əлдеқайда аласарып, шау болып шөгіп кеткен секілді. Мағрипаны көп шаршатқан жоқ. Бүгін оның ұшар басы сағымдай, бұлдырап алыстан қол бұлғаған да, көңілге қаяу салып, жаныңды жаралар қорқынышы да білінген жоқ. Бүгін осынау ал күрең тарта бастаған төбе Мағрипаның ең бір ата қоныс ыстық жеріндей, Бозтайлақпен бірге түтін түтеткен ошақ отындай қымбат сезілді. Ол төбе басына етпеттей құлады да, тас аралас қара топырағын қарш-қарш шайнап, ері соғысқа аттанған күннен бері мұз боп қатқан көңілі тұңғыш рет жібіп, тұңғыш рет еркін əрі рақаттана күлді. Бозтайлақпен ғана қауышқан қатыгез һəм киелі құшағымен екінші рет Қоңыртөбені құшты. Аузы-басы топырақ-топырақ ақ шашы қара жерге дудырай шашылып жатқан əйелдің ес-түссіз есеңгіреген күлкісі үлкен бір күрсініспен бітіп, аса қатты өксікке, еңірей езілген жыласқа ұласқан. Бірақ Қоңыртөбе де, үстінде шарадай төңкеріліп тұрған ала төс аспан да міз бағып, əйел күйзелісін, əйел күлкісіне, əйел көз жасына ортақтаса алған жоқ.
Неге күлгенін, неге жылағанын мынау мақау дүниені қойып, Мағрипаның өзі де сезбеген. Əйтеуір, бір дүлей тылсым күш қолынан жетелеп, Қоңыртөбенің басына дырылдатып шықты да, бар сезім-түйсігін рəсуалап, қытықтап қинап ойнаған. Ол мынау алып төбені Бозтайлақтың қабірі деп бір ойласа, іші кеуіп теңкиіп жатқан қара сиыр деп жəне сезінген. Бірақ бұл Бозтайлақ та, қара сиыр да емес, өзі үшін қайғы төбесі – Қоңыртөбе екенін білген жоқ. Білетін ақыл да жоқ еді.
Мағрипаның көз жасына топырақ жабысып, беті-аузы қара ала, торы ала.
Желкесіне сусып түсіп кеткен қап-қара жаулығын шешіп алды да, батысқа қарап…
«Бозтайлақ-ау, бері кел, жаным, бері к…е…ел», деп қолын бұлғап айғай салды. Осы сөзді əлденеше рет қайталап, қып-қызыл боп ұясына кіріп бара жатқан күн шапағын қап-қара орамалымен оңды-солды кескілей кеп шақырды Бозтайлақты. «Келмесең ғой, – деді ернін қыз кезіндегідей бұртитып, – келмесең ғой».
Түстіктен самал есіп еді, Мағрипаның аппақ шашын желпіп ойнай бастады. Мағрипа көйлегінің етегін дар еткізіп бір айырып алды да, сопақтау келген тасты жас балаша орап, алдына өңгеріп уата бастады. Өз басында бұрын-соңды болмаған аналық сезім, аналық мекіреніспен:

Əлди-əлди абайым,
Атқа тоқым жабайын,
Сенің əкең қыдырмаш
Қайдан іздеп табайын,

– деп əнге салып, мұңдық күйде күйзеліп отыр. Жас нəрестенің не екенін біліп, жөргек иісін иіскемеген əйел қаншама қатты болғанымен, күндердің күнінде аналық ардақ сезімді, ақ тілеу, ақ бесікті аңсап, ағыл-тегіл жылайтыны рас. Қара тасты иітіп, інгенді исіндірген күйшінің күйі, домбыраның сазы емес, аналық ақ жүректің запыранды аңсары мен сазды сағыныштары екен-ау. Мағрипа бұл жолы Бозтайлақты да, қара сиыр мен қоңыр бұзауды да жоқтаған жоқ. Қара тасты сұп-суық қып аққу төсіне басып, жалаңаш омырауына үйкелеп отыр. Қырықтан асқан əйелдің ешкім ұстап, еміп те көрмеген қос анары бар демі, ынтызар көңілімен қопарыла, қара тасты бала ғып əлдилеген зар-запыранына шыдай алмады білем, иіп-ақ кетті. Екі емшегінен алдындағы мұп-мұздай тасқа аналық ақ сүті тырс-тырс тамып тұрғанын сезген жоқ ол. «Көкең ертең келеді, құлыным, жылама».
«Көкең секілді сен де соғысқа барар ма екенсің…».
«Көкең батысқа кеткен… сені енді ол жаққа жібермеймін.
Мүмкін, шығысқа барармысың…».
«Көкең сені: «ұрып-соқпай еркелетіп өсір», – деп еді. –
Жылама жаным, жылама, ертең келеді».
«Сен соғысқа қоңыр бұзауға мініп барасың, көкең қара сиырға мініп кеткен… Апаң екеуміз осы Қоңыртөбенің үстінде көкең екеуіңді тосып аламыз. Сонда сен Қоңыртөбенің күншығыс жағынан келе жатасың, ал Бозтайлақ күнбатыс жағынан келе жатады. Түнде апаң түс көріпті: көкең екеуіңнің астыңда да есік пен төрдей ақ боз ат екен, аман-есен еліне оралар, – дейді».
«Апаң екеуміз сендерге ақ қозының жүнінен киіз басып, үй тігіп қарсы аламыз. Ақ отаудың түңлігі қарадан болады. Одан қып-қызыл түтін шығады. Біз сендерге қап-қара тегенеге қып-қызыл қымыз құйып береміз…».
* * *
Кемпір іргеге аунап түсті. Кеудесі сырылдап, тық-тық жөтеліп алды да: «Əй, Мағрипа-ай, Қайсаға ти дедім – айтқан тілімді алмайсың. Мұндай күйге душар болмас едің. Менен бұрын алжасып кетермісің», – деді.
* * *
Бəріне де сен кінəлі – сор соғыс!

II. Алтыбақан

Ақпанның алты күн қатарынан азынаған қатты бораны итше ұлып, Суықсайдың аузында отырған Сауықкеткен ауылының күйісін кетіріп-ақ тұр.
– Өмір оңғақ қой, – бұл күбірден соң ол үнсіз, өзегін өзі де біле бермейтін өмірлік өкініштің өрті жалағандай, жанары жансыз қалған. Алқымға кеп кептелген əлгі сəттегі лықсыған мың-сан ойлар алдындағы алпамсадай жігіттің қаймықпай қаяусыз қарап отырған жүзінен шайлықты ма, жел айдаған бұлттай пышырап кетті. Ол ұзақ сөйлегісі, ағыл-тегіл жылағысы келді. Іштегі ірімтіктеліп, өз-өзінен шығар арна іздеп, тыңдаушы иесін кеңінен қамтығысы келіп, тұлан тұтқан сыбызғы сыры бітеу жарадай сыздатып қинады.
– Өмір оңғақ қой. – Ол бұл сөзді енді бір рет қайталағанда, дидары адам шошынарлық аласапыран, əлемтапырақ күйде меңдуана жегендей əбден меңдеп алған ар алауы алқындырып, алқымынан алды. Құдай-ау, бұл мынау найып болуға аз-ақ қалған қаршадай кемпір кінəсіз емес пе еді; құдай-ау, ешбір нəжіс қылығы жоқ, азанда жауған ақша қардай аппақ еді-ау ожданы; шіркін-ай, сол қатықтай ұйыған айлы кештер-ай; маңдайы кере қарыс бозбала, сəулемен сүйіскен тентек өзеннің қылығы… əне, бозторғай шырылдады ғой, естісеңші халайық; əне, арғы ауылдың иті үрді ғой… естіші, түрші құлағыңды; бойда жаның бар ма, бойда қаның бар ма, əй, сезбейсіңдер-ау, тоңмойынсыңдар, томырықсыңдар, шілденің шіліңгір ыстығында да жібімейтін тоң мінезсіңдер. Өзгені қайтейін, қайтейін өзгені – менің адал да аңқылдақ жанымды түсінбедіңдер. Не қылайын кінəлап…
Қырмызы кемпірдің аузына су тамызды. Алтыбақан үн-түнсіз іштей егіліп, жаншылып жылап отыр. Əлгінде сырқат тіпті қатты қысылып, əл үстінде қалып еді, беті бері қараған секілді. Тек ауық-ауық сандырақтай береді. Алтыбақан шешесінің қаусап қалған қаңқа саусақтарын ұстады: мұздай екен. Тамыры лыпымай, оқта-текте жылбысқы ғана соғады. Апыр-ай, анасы бір жұмада-ақ аш аруақтай арып кеткені-ау, қандай толық еді. Қандай өңді еді. Бəріміз де тағдыр, уақыт дегеннің тайқазанында бұрқ-сарқ қайнап жүрген дегдар жандармыз-ау, тегі. Қайнай берсең, етің сылынып, қуарған сүйегің қалады. Кемігіңді ит мүжиді… Шешесі: «Алапес, алапес», – деп тағы бір күбір ете түскенде, Алтыбақан да əлгі мезеттегі мең-зең ойдан айыққандай болды. Есін тез жиды. Аң-таң. Анасының сөзіне аң-таң. О, несі-ай… «Алапесі не?»
– Ұшына жабысқан ғой, – деді бүкір кемпір қушық кеудесін кере күрсініп. – Жақияр молдаға ұшықтатып, дем салдырмадық па?..
– Балам-ай,– сырқат бұл сөзді сау кезіндегідей саңқ еткізіп ашық əрі анық айтты. Қаумалап күзетте отырғандардың бəрі селк етісіп, ұрымтал үнге шошына қарасып қалған. Тіпті қайсыбірінің келбетінде кемпір атып тұрып тұра қашатындай, аса үркіс бар. – Балам-ай, осы қарағайды бекер-ақ кестің-ау. У!.. Киесі тие ме… – Сырқат, шынында да, серпілейін деді. Үні тарғылдықтан арылған.
Алтыбақанның есіне бұдан бір апта бұрын тауға отынға барғаны түсті. Күн боранды болатын. Суси ұйытқыған жел тау-тасты беріштеп тастаған. Алыстағы мол отарына жем-шөп тасып жүрген жерінен бір күнге сұрап келген-ді. Жүрегі өрекпіп, елегзи берген соң: «Күн болса мынау – суытып алды. Бала-шағаның күйі не болды. Сүйектері жұқарған қос кəрі шеше бар. Отын-суы таусылып, қаңырап қалған жоқ па қара шаңырақ?» – деген сықылды ой беймазалай жетелеп кетті үйіне.
Үй-іші, шынында да, жүдеп отыр екен. Отын тақа таусылған. Бəтима шешесі суық өтіп кеткен бе, мұрттай ұшып, төсек тартып қалыпты. Сосын бұл ауыл ағаларынан трактор алып, Суықсайға отынға шыққан. Орманшы да ере келіп, таудың теріскейіндегі ойпаңда қалқайып қашаннан тұрған қызыл қарағайға белгі сап берді. Бұл ағашты Алтыбақан жыққысы келмеді. Бірақ лаж жоқ. Жыққысы келмегені: жуан, кесуге қиын деп қашқалақтағаны емес, бала кезінде шешесі мұны сан рет ертіп кеп, осы қарағай жайлы əңгіме шертіп беретін. Шешесінің əңгімесі мұны пəлендей қызықтырмайтындай. Құшағында, ыстық құшағында тербеліп күңгір-күңгір дауысқа мас болғандай, бойы балқып қалғып отыратын. Кейде кəдімгідей бой алдырып, маужырап, танауын пысылдатып ұйықтап қалатын. Шешесі сонда да əсерлі əңгімесінің желісін үзбей күбірлей беретін, күбірлей беретін. Кейде Алтыбақанның бетіне əлдеқандай ыстық тамшы тамып, селк етіп оянып кетер еді. «Апа, жауын жауып тұр ма?». «Жоқ, құлыным». Сонда ол шешесінің ағыл-тегіл жылап отырғанын көрер еді. Алтыбақан шешесінен осы саздауға біткен қарағайдың түбіне неге ертіп келетінін, ал ертіп келген екен – не үшін өз-өзінен қапаланып, өз-өзінен жəбірленіп, қорғасындай ауыр мұңға бататынын сұраған емес, шешесі айтқан да емес.
Бəтима күңірене күрсініп барып, тық-тық жөтеліп кетті.
«Қу жаным-ай, аллам-ай!» – деген ыңқылды сөздер бұрынғыдай шыңыраудан шықпай, жақыннан оқшау, қатқыл естілді. Отырған жұрт сырқаттың үздікпей, ащырақ шыққан ыңқылына да елеңдей, үміт арта құлақ түрісті. Басы салбырап, томаға-тұйық отырған Алтыбақан көзі бақырайып, бауырына тығылған ұлының маңдайынан сипап, алқымынан иіскеді. Соқталанып, тал бойынан бой жетудің белді-белді бедерлері айқындалып, көзге ұра бастаған қызы да əкесінің ірге жағында жүдеп-жадап ойға батып тұрған-ды. Əжесі ыңыранған сайын, қарлығаштың қанатындай қастары иіліп, дір ете түскендей болады. Əлгінде, əжесі қатты қысылып, əкесі жылағанда, бұл да ернін тістелеп, көзіне жас алып еді. Өз шешесі қабағын түйіп: «Қой, Бақыт» деген соң, іштей булыққан-ды.
Бəтима ымдап шамды өшір дегендей ишара жасады. Келіні: «О, несі қараңғы үйде отырамыз ба?» дегендей дел-сал қалып аңғартқан. Алтыбақан ұмтылып барып, сөндіргішті төмен баса салды. Əзіргі сəтте көзді жеп шақырайып тұрған электр шамы желп етіп сөніп, үйді көрдей қараңғылық билеп, қорқыныш қоңсылады. Алтыбақан терезелердің пердесін ашып-ашып қалғанда ғана, жұқалаң майда сəулелер бұрыш-бұрышты тіміскілеп кезіп кеткен. Үй қара барқын. Терезеден он бес жаңасы болып, толықсыған айдың сəулесі төгіліп тұрды. Адамдардың көңірсіген көңілі меңдеп бара жатқан ауыр қайғыдан арылғандай дүр сілкініп, нұрлы да сиқырлы дүниенің құшағына енгендей əсерде болды. Бірде-бірі сезбепті ғой, байқамапты ғой осыған дейін: терезеден жасқанып, жатсынбай сығалаған ай келбеті неткен ғажап еді. Ілкіде ғана ғарасат майданын кешіп, өлім мен өмірдің тең ортасында құлын да құлыны шығып жанталасқан ауру жан да мынау қоңырқай үйдің əйнегінен құйылған қаятты нұрдан шипаланғандай жанын жая ұмтылды сəулеге. Бір үйді жан өмірдің дəмін қайта таусап, кермек тати бастаған аузын аша өзгеше ынтығыспен қарбыды ауаны, өзгеше тыныс алды. Жым-жырт. Қандай жақсы. Тіпті бəрі де қалжыраған сұрқай халді талақ тастап, жалқы сəт тылсым алған тəрізді. Тыныштық рақатының алтын бесігінде құндақталып қалған секілді. Бəрі де осы күйді – айлы түнді бұрын-соңды көрмегендей, бірақ ертеден-ақ аңсап-сағынғандай, көз талдырып күткендей ме?.. Бұл не деген дел-сал балбыраған мамырстан түн еді. Қараңызшы, қараңызшы, қоңыр салқын… қоңыр салқын үйде, қоңырқай күйде тобық жұтқандай томпайып, жым-жырт, тым-тырыс отырған жұрттың кіреукесіз дидарына: сонда сіз мынау жалпақ жаһаннан баз кешкен жұмыр басты пенденің қай-қайсысы да күндердің күні – осындай бір қысылтаяң сəтте – өз-өздерінен есеп алып, өз-өздерінен салқын да сазды мұңның ақ мамығына оранып, қалжа жегендей маужырап отыратынын мұғдарлар ма едің. Мақшар сəті ме бұл? Сол іспетті бұлаңытқан бұлың-бұлың бұла дүние…
– Е-е, жасаған! Тіршіліктен – тірі тышқаннан айналдым. – Бұл – келмеске кетем бе деп жатқан кемпірдің сөзі. Неге екені беймағлұм, осы сөзді үн-түнсіз отырғандардың бəрі іштен мінəжаттай қайталағысы келді. Мүбəдə ақирет үшін де бір игілікті іс істеп кетуімен озық қой бұл халық.
Алтыбақан құдды осындай айлы түнді тағы бірде, баяғыда шығар, көрген, сезінген секілді. Шешесі мұны қалай тапты – білмейді, қалай өсіргенін біледі тек. Ел не көрмеді – бəрін. Бірақ бұлар сол елден бір мысқал артық тартқан сияқты тауқымет қамытын. Ал тəлкек қылған тағдыр емес, осы елдің өзі ғой. Биікке де шығарды, күйікке де қалдырды. Итсіңдер деді, адамсыңдар деді. Егер алапестей аластап беттеріне түкірсе, бір айналып кеп, сол беттен сүйетін – осы елің ғой, ел ғой… Ал енді кінəлап көр. Сен сондайсың деп көр, айта алмайсың.
Иə, онда айлы түн еді ғой. Шешесі мұны əлгі дəу қарағайдың түбіне ертіп барған. Қолын қарағайға тіреп тұрып, Алтыбақанды білегіне шығарған. Сонда бұл анасының білегін басып тұрып, қарағайдың шайырын армансыз алып еді. Сонда мұны жалғыз қолына қондырып, былқ еткізбей ұстап тұрған анасының қажыр-қайраты таң қалдырған. Сонда анасы өзі жоқ, түбірі қалған бес қарағайдың томарын нұсқап: «Сен білмейсің ғой. Осы жерде бұрын қатар өскен алты қарағай болушы еді. Бесеуін кейін келе отынға жығып əкетіп, мынау жалғыз қалды. Кім білсін, мұны қашан сұлатып салатынын. Біздің ауыл ол кезде осы Суықсайда отыратын. Əйтеуір, үркердей үйірілген шағын ауылдың өз қызығы өзінде, көңілді еді ғой. Осындай айлы кештерде улап-шулап, кəрі-құртаңдарға маза бермей, алты қарағайға алтыбақан құратынбыз. Сен сол бір қызығы мол, қызулы шақта тудың да, атыңды ерсі болса да, Алтыбақан қойып едік. Алтыбақан сонда: «Əкем де бар ма еді?» – деп сұрағысы келген. Бірақ сұраған жоқ. Сосын не болып еді. Е-е…е… анасы екеуі енді қайтуға ыңғайлана бергенде, алдарынан көршілес тұратын бүкір қатынның күйеуі шыққан екен ғой. Алпамсадай денесін екі аяғы əрең көтеріп жүретін дəу қара əдейі іздеп келгендей-ақ, бұларға оқыс ұмтыла беріп еді. Бəтима Алтыбақанды бауырына жасырып, сескене ығысқанда, дəу қара:
– Аялдашы, Бəтимаш, қасқыр емеспін ғой жеп қоятын. Мен ертең аттанайын деп жатырмын, – деген абдырап. Содан кейін не болып еді… Е-е…е, дəу қара мен шешесі күбір-күбір ұзақ сөйлескен. Айтқандайын, дəу қара Бəтиманы қапсыра құшақтап сүймеп пе еді. Шешесі де кет арысыз ынтыға ұмтылып, қауышқан. Алтыбақан бір сəт ұмытылғандай боп, анасының бүкір қатынның күйеуімен бұлайша жоғын тапқандай аймаласуының байыбына бара алмай, аңтарылып тұрған. Дəу қара ожар еді-ау. Бəтиманы тастай беріп, мұны да шөпілдете сүйген-ді. Бет-аузын тырмалап, тырбың-тырбың қарсылық көрсеткен боп еді, елең етер түрі жоқ. «Алташым, Алтыбақаным» дей береді. Масқара ғой, оның қай екі туып бір қалғаны. Мұрты қандай қатты еді, бет-аузымды жыбырлатып жіберді. Онда бұлаңытқан ертек іспетті: қызық түн еді ғой. Жер-көк ақ бозданып талаурап мызғып жататын. Бүкір қатынның күйеуі бұлардан жыртылып айырылып, айлы түнде ағараң қағып, мəрғау асып бара жатқандай, ұзай берген. Мұңлы мұнарға бөккен таудың қойнауына сіңіп бара жатқан дəу қара ертегінің алып батырына ұқсап кетіп еді. Соғыс деген пəлекетті Алтыбақан түсінде көрген. Дүние-ау, үйді өрт жалап, жайпап жатқан сықылды еді ғой. Дүние-ау, үй ұлар-шу, қым-қуыт, азан-қазан: əйтеуір, бір қырдың ба, қалың жиделі тоғайдың ба, бəлкім, құрақты шалқар айна көлдің бе, ар жағынан жылап-сықтаған дауыс шығып, үздік-үздік талып жететін. Күн батып бара жатқан. Күн өзгеше халде, тосындау райда еді ғой. Күн Алтыбақанға бірде отқа қыздырған жез табаққа ұқсаса, бірде сол сор маңдай Күнді əлдекім бауыздап жібергендей қызыл-жоса қан еді ғой. Тіпті Күн ғана ма, – толайым табиғат таңғажайып құбылыста. – Дір-дір еткен қанға ұйып мең-зең есеңгіреп жатпады ма?
Əлгі қан нұрлы күннің шапағы Терісаққанның жалбызды жұлмалаған жал-жал толқындарын бас салып аймалағанда, о да қан қызыл түске боянып, Алтыбақанның көзіне: таудың құзар басынан əлдеқандай бейбақ мал бауыздап жатқандай сарқыраған қанды бұлақты елестеткен-ді. Содан соң қызыл-жоса күннің бетінен не көріп еді? Е-е… ұбап-шұбаған ұзын сонар түйелі көш, шылауышы қанға боялған кемпірлер, сақалдарынан сорасы аққан шалдар, қан қызыл боп өртеніп, күйіп, бажылдап-барқырап бара жатқан өзіндей балалар күннің бетінде кино кадрындай көлеңдеп тұрып алмап па еді… Сонда əлемнің əйнегі быт-шыт шыққандай аза бойыңды қаза ететін жаңғырық естіліп, сосын құлаққа ұрған танадай өлі тыныштыққа бой ұсынған. Иə, сөйткен – өлім тыныштығындай мылқау тыныштық басқан. Алтыбақан бар даусымен айқайласа да, үні шықпай, жағалауда қалған балықтай, бекерден-бекер аузын ашқан. Дүние енді қызыл жалқынға бөкпей, шұғылалы, мəңгі жасыл нұрға шомып, балбырап, кең тыныстап, кербез керіліп жатқан. Бірақ Алтыбақанның үні сонда шықпай қойып еді.
Иə, бірде ұмытпаса, күз болар… Ауылдың талқанға тойып алған тамам баласы ұлар-шу Алтыбақанды қоршап алып: «Шата, шата», – деп хормен мазақтаған екен-ау. Көпке топырақ шашамысың, екі құлағын тас қып басып, сиыр сауып жүрген шешесіне тіке тартып еді. Бəтима «Шата» деген сөзді естігенде, бір қуарды, бір сазарды, сөйтіп: «Тыңдама, оттай берсін. Кері кеткен ауылдың жалмауыз ұлдары не демейді!» – деген. Көбісінің əкесі соғыстан қайтпай қалды ғой. Мүмкін, шешесі «жалмауыз» деп сондықтан айтқан шығар, ашынғанда не демеуші еді əйел заты.
Үнсіздікті тағы да Бəтима бұзды:
– Ұлым не ойлап отырсың? – деген.
– Жай ғой, қалай, аздап бəсең тартайын деді ме?
– Ей, балам-ай, біздің жан сірі ғой. Жазмыштан озу қайда, жақсылық та, жамандық та өз мезгілінде: əлемге жарық берген күн мен ай да өз мезгілі жеткенде тұтылады екен.
– Бəтимаш-ай, бірге жасасқан, ыстық-суықты бірге тартқан оң иығым, бар қуатым, сүрінгенде сүйеген сүйсінерім, керім демеймін, ерім едің. Шошыттың ғой, жаным. Есіңді жишы сөйтіп.
Бүкір кемпір жаңа ғана шындап босап, көзіне жас алды.
– «Арты қайырлы болуына сенген жан, жауын иығына салып арқалап жүрсе де ауырсынбайды» дейді ғой бұрынғылар. Қай-қай қысылтаяң шақ та мəңгілік емес, өткіншілік қана. Сырқаттың батпандап кіріп, мысқылдап шыға бастағаны осы, өз-өзіңе берік бол, – деп теріс қарап шыланған көзін сүртті бүкір кемпір.
Алакөбең тартып, манаураған тыныштыққа пəруана болған үй-ішінің ішкі тірлігінде қозғалыс пайда бола бастады. Құр сүлдері жатқан қара үйдің қара бəйбішесі ғұмыр жасы əлі де таусылмайды білем, қызыл іңірдегідей емес, ептеп сергіген. Аузына қара су тамыздырмай, өз-өзінен апшысын тарылтып, шайпау жатыр еді, сусын сұратты. Келіні əкеп берген сүтті сыңғыта жұтып ішті. Көздері жаудырап, жүдеп-жадап үрпиісіп отырған екі немересін жанына шақырып, маңдайынан иіскеді.
– «Немере етін жеп, сүйегін көзіңе лақтырады» дегендердің өзегін өрт жаласын, бəтір. Қос қозысынан айналдым. Қырмызы, алдыңғы үйге апарып, балалардың тамағын берсеңші. Мен енді өлмеймін. Аздап көз шырымын алғандай болам ба, оңаша қалдырыңдар. Е-е… е, Жаратқан жаппар Ием.
Алтыбақанның таңғалғаны – бұрын діндарлығы жоқ шешесінің ауырғаннан бері Алланы аузына жиі алып, шау тартқан шағында құдайға жағынуы-тын. Нені болсын күн ілгері бағамдап, елден бұрын ептеп отыратын тым сақ адамның осы – ажал шаужайға жармасқан шақта да шатасып, дегбірінің шашауын шығармауы ұлына да зор өмірлік медет, сабақ болғандай еді. Сайып келгенде, бұл əз аналардың бойына ғана бітетін киелі қасиет шығар. Бəтима жалғыз қалса да ұйықтай алмады. Кірпігі кірпігіне айқаспай, əлдекім көзіне ине тіреп қойғандай, бақырайып ұзақ жатты. Шошынып қалған-ау, бүкір кемпір мен Алтыбақан алма-кезек келіп, демалып жатыр ма дегендей тың-тыңдап, болжап қайтады. Үй əлі де алакөбең тартып тұрған. Ай терезе тұсынан біртіндеп аунай бастады. Бұлың-бұлың буалдыр ой мұны да иектеп жүр. Ойламайын деп еді – болмады.
…Саршатамыздың ұзақ сары таңы емес пе еді. Ел Суық-сайдың қойнауында отырған. Онда ағаш үй жоқ, кілең жұмыртқадай ақ шаңқан отаулар-тын. Үркердей үйірілген шағын ауыл қандай көңілді, думаны арылмайтын дуалы ел еді. Бəріміз де балалық шақтан шықтық дегендей. Бəтима да қыз болып көрген. Қыз болғанда қандай десеңші?! Сорпа бетіне шығары. Осы бүкір кемпір екеуі жұбы жазылмайтын тел қозылар еді. Ол күйеуге бір жарым жыл бұрын шыққан. Кімге еді? Дəу қара ғой, Жақыпқа ғой. Жігіттің серкесі едің-ау… маңдайымызға сыймадың, Жақып! Сені қара жер суық қойнына əлдеқашан алған. Бізді – Қырмызы екеумізді тоса-тоса тағатың таусылған шығар. Өзі берген жанды құдай өзі алар деп, бір күндік су ішкілікке тəнті болып, қыбырлап жүрміз.
Шүберекке түйген шыбындай жанды мезгіл-мекенсіз шығын ету қиын екен. Сен бізді – қос бейбақты асықтырма, жаным… Ей, аллау, онда да осындай мамыражай, манаураған айлы түн еді-ау. Ай астында алтыбақан құрып, еркек-ұрғашымыз мидай араласып, дүниені басымызға көтеріп жатпаушы ма едік. Дариға-ай, десеңші, алтыбақан десе, ішкен асымызды жерге қойып, қара құрттай қаптайтынбыз. Жақып, есіңде ме? Қоңыртөбенің үстіне шығып, «Алтыбақан» деп айғай салғаныңда бүткіл тау-тас əулеті жаңғырығып:
«Алты…ба…а…қа…а…н…аннн» деп бірінен соң бірі үздік-создық қайталай беретін, қайталай беретін сенің дауысыңды. Сонда Суықсайдың ар жақ, бер жағында отырған ауыл-аймақтың тайлы-таяғы қалмай андыздайтын тұс-тұстан. Кермеде тігерге тұяқ қалдырмай алтыбақанға мініп кететін. Ортаға маздатып от жағып тастап, «Елім-айға», «Шилі өзенге» салатынбыз аңыратып. Ол да бір уайым-мұңсыз, қайғысыз қара суға семірген күндер екен-ау.
Бір жолы Қырмызы екеуміз алтыбақанға қарама-қарсы міндік. Бізді Жақып тербелтіп тұрған. Ойпыр-ай, қандай қарулы еді. Қос қолдап аспанға асықтай лақтырғанда, төбеміз көкті тесіп кете жаздайтын. Жарықтық, ай қандай жарық, жұлдыздар қандай көп… Олар басқа ай, басқа жұлдыздар еді ғой. Таудың салқын самалы өңірімізді жұлқып, тақиямызды тартатын, етегімізді тербейтін. Таудың үңірейіп-саңырайған қолтық-қолтығынан саумалдай хош иіс шығып, қолқаны алатын. Жақып бізді тербей беретін. Біз тербеле беретінбіз… Қоңсылас ауылдың қотиын жігіттері қой дейтін, кезек бер дейтін. Жақып əлімжеттікке басып, босатпайтын алтыбақанды. Қотиын жігіттердің зəрі бетіне шапшып, тасталқан ашуланатын. Құдай-ау, сұмдық болып еді-ау, бəрі де сол түннен басталып еді-ау… Қырмызы, білемісің, күнім, есіңде ме? Аттың тұяғының дүбірі… əлдекім ағызып келіп, ат үстінен алтыбақанды қиып кетті ғой. Екеуміз екі жаққа ұштық. Сонда… сонда… біздерді тербетіп тұрған Жақып – жанындай жары сені ұстамай, қыз-ау, қызығы бар-ау деді ме, мені қағып алды ғой. Сонда… сонда сенің белің шығып кетті. Сен майып болып қалдың…
Сол түннен бастап менің сенің қосағыңа – Жақыбыңа деген көзқарасым мүлдем өзгерген. Ол менің бойыма жарылқаушы жасырын сəуле боп ұрланып кіріп, өзіне деген махаббаттың алтын алауын жаққан. Оның бəр-бəрін жіптелеп қайтейін, менің ең ауыр кінəратым – Жақыппен екі-үш рет қосылуым шығар. Тəуекел деп тас жұтқан сол да. Бұла боп өскен бұлаң қызға бұғалықты сенің күйеуің тастаған. Сенде бала жоқ еді ғой…
Сен асыл жансың, Қырмызы. Сенің асылдығың ақ жүрегіңде. «Ақпейілдің аты арып, тоны тозбайды» дейді ғой жұрт. Сені өз тағдырыммен шырмаған Жақып қана емес, Алтыбақан да. Ендеше ол – сенің де төл ұлың.
Ел бетіне қарарға шыдайтын жүз жоқ, қарабет боп кірерге тесік таба алмай «жарыл, қара жер, жарыл» деп Суықсайдағы алтыбақан құрған қарағайдың түбінде қызыл жосам шығып, ойбайлап, босана алмай жатқан жеріме сен іздеп келіп, қол ұшын бергенсің. Құдайшылығымды айтайын, əгəрəкім сен келмесең, мен бұл дүниелік емес едім. Көйлегіңнің етегін дар айырып, күнəсіз жас нəрестені орадың, жаулығыңды шешіп алып, белімді байладың. Дəтің не деген берік еді, Қырмызы, жүрегің не деген кең еді, Қырмызы; не деген бекзат туған асыл жан едің, Қырмызы. Суықсайды азан-қазан етіп шырылдаған сəбиді бауырыңа жасырып, қара түнде қара шашын қобырата жайып, қалт-құлт етіп бара жатқан қызталақтың қолтығынан демеп, ауылға тартқансың. Сонда қара басып, қаңғырып қалған қатынға қайыр жасаған жер емес, ел емес, ағайын-туған – зəузəт емес – сен, өсекшілерше айтсақ, күндесім едің. Сенің кешірімділігіңде шек жоқ еді.
Ел мені «қыз-қатын» деді. Жақып қызғалдағым деді. Ел мені бақытсыз жаралған бір бейбақ деді. Сен мұңдасым дедің. Ауыл шетіндегі қайғының қара түтінін шығарған қараша үйге сенен өзге жан кірмейтін. Сен келетінсің үш уақ. Сормаңдай болғанда Жақып соғысқа аттанып, даңғарадай бір үйде жалғыз қалдың ғой. Екі жарты бір бүтін боп, алысқа аттанған азаматтың түтінін сөндірмейік деп бірге тұрдық, бір отау құрдық. Алтыбақанға менен гөрі сенің алақаныңның шапағаты көп тиді. Иə, ол Жақыптан қалған тұяқ еді ғой. Біз өлгеміз жоқ… біз байға да тимедік. Тағдыр тауқыметін қылша мойнымыз талша болып тарттық. Менің бар бұлдайтыным: ер-азаматтың жұмысын еңсеріп, еңбеккүн тауып, Алтыбақан екеуіңді асырағаным шығар.
Қырмызы, біз екеуміз өлімнен, өмірдің тас-қиясынан қаймығып, қорқып көрдік пе, айнам. Қайта бізден қорқатын секілді еді. Сапасыз өмірден салдарлы өлім артық деп, қиқайып қалсақ, буына салуға бұзаудың мойын жібінен көп неме жоқ қой. Үлде мен бүлдеге оранып, барымен базар құрып, баз кешкендерді де көріп жүрміз. Ойлап жатсам, солардың өлімі біздерге қарағанда əлдеқайда аянышты, əрі қорқынышты көрінеді.
Заман озды, жан тозды, қайғы ойладық – қартайдық… Ай терезеден əлдеқашан аунап кеткен екен…
Алдыңғы үйден аяқ-табақтың сылдыры, шат күлкі естіледі…

ІІ

Құралай туа, күн жылынды. Кеше ғана сіреу боп жатқан қар жемтір-жемтірі шығып, өзенге, тау басына қашып барады. Ұзақ қарға əлдеқашан келіп қойған. Маң-маң күйсеп, манаурап күресінде жатқан қара сиырдың арқасын сауысқан шоқып, сауысқанды аламойнақ күшік аңдып жүр. Тіршілік осылайша аңдысып, толассыз жүріп жатыр.
Табиғаттың тас-талқанын шығарып, өз құдіретіне өзі риза болғандай Күн жарықтық мұртынан күліп тұр төбеде. Орынсыз кеп қалған көктемге опынғандай, пұлығын тіркеген трактор тырағайлап барады. Артынан бүлк-бүлк желе жөнелген анау сыбай атты жолаушы бригадир болар.
Өлмеген құлға келген жазды мадақтағандай қарға ұшады қарқылдап. Алқам-салқам дала салқам сері күйін есіне алып, ию-қиюы мол дүниеге інжілімді қайта бер дегендей дегди бастапты асығыс. Əншейінде айылын жимайтын ардақ аталар арбаға мініп, тоғайдан жас шыбық тартып жүр. Екпекші…
«Əне өледі, міне өледімен» қыстай аңдыған кейбір құлқынды кемпір-шалдың үмітін Бəтима ақтамады. Ақтамағаны – өлгісі келмегені емес, ынтызар көңіл тағы бір жазды көруге ынтыққан. Саржамбас боп, сарғая күткен. Əне, енді немересінің иығынан ұстап, сүйретіліп тысқа шығып тұр. Жүзі аппақ. Көзі суалған, шүңгіл. Буындары дір-дір етеді. Басы ақ шатырдай. Не көрмеген бас.
Өлмей қалған Бəтима кемпір қарап жатпай, ауыл-аймақта жоқ оқыс қылық жасады. Алтыбақанның жан алқымынан алып жүріп, есік алдына алты діңгек орнатқызды. Үш арқанды айқұш-ұйқыш мықтап кергізді. Сосын екі немересін екі жағына отырғызып қойып, əлдилей тербететінді шығарды. Сөйтті, Бəтима есігінің алдына алтыбақан құрды. Осынау қос немерем білсінші, көрсінші дегені. Басқа ой жоқ. Мүмкін, сонау ай астына алтыбақан құрып, асыр салған бойжеткен шағын сарғайған санамен сағынғаны шығар, мүмкін, тіршілікті, жарық дүниені құлай сүйген көңілі көктем туа қайта түлеп қуанғанынан жасаған тасаттығы шығар; мүмкін, немересін бұдан былай бесікке бөлеп əлдилей алмайтын болған соң, тағы да əлдилеу үшін ойлап тапқан аңсарлы алтын бесігі де. Ол тербеп тұр… Тербетіліп те тұр алтыбақанда… алтыбақанда…
Ел айтты: «Бəтима алжыды», – деді. Бəтима айтты: «ЕЛ алжыды», – деді.

III. Ғайни

Таудың салқын тымырсық кеші басталды. Ұясына қонған күннің алтын нұры шоқылардың таз басын қызыл торғын орамалмен бүркеп тұр. Тамыз айы орталап қалса да, тау қойнауы жауын-шашынсыз жылы еді. Тек кешке қарай түстіктен қоңылтақ самал есіп, бұлақ бойы дымқыл тартатын. Шық та қалың түспей, ат тұяғын бірыңғай жылтыратып емес, шашыранды сулайтын. Биылғы жаздың жадыраңқы қабағы əлденендей ырыстың ұшығын сездірген-ді. Бұлттан ада шымырқай көк аспан жақпар тастан тəж киген көгілдір тауға қаяусыз телміріп, кеседей төңкеріледі де тұрады.
…Таудың салқын, тымырсық кеші бірте-бірте ымырттанып, ашық аспан мен көлбеген көгілдір таулар қарақұрықтана бастады. Жұмыс күні аяқталған. Шөпшілер қосы дабырға толы. Бірін-бірі іліп-шалған дала жігіттерінің зілсіз жайдақ қалжыңына аяқ-табақтың сылдыры ұласады. Оқта-текте:
– Енді бірді…
– ДП бар ма?
– Ой, өліп пе едіңдер, ыстық көжені қолына құя салайын.
– Ей, осы «қурай» көжеден құтылар күн бар ма, жоқ па?
– Кет-ей. Кепиеті атқыр.
– Аттарыңды үйірге жіберіп, ер-тоқымды қосқа енгізіп барып ішсеңдер, күнə бола ма. Ертең ана іші бұраудай боп шиыршық атып тұрған аттар жоғалып кетсе, иттей боп өздерің іздейсіңдер, – деген жылқышының сөзі тенор дауысты хорға баритон қосылып кеткен секілді күркіреп естілді.
«Қурай» көжені ішіп болып, доп ойнап жүрген балаларға беттей бергенімде:
– Ораш, бері кел! – деген дауыс шықты. Қадылбай екен.
Бұл – менің машинисім. Жапалақ көз, қызыл шырайлы нығыз жігіт. Ұйып қалған «қурай» көжеге турап-турап нан салып, күйсеп отыр. Қолындағы қалайы қасықты жалап-жалап алды да, көжеге тікесінен шанша салды. Қасық дірілдеп барып, құламай тұрып қалды.
– Əй, аттарды түгел жібердің бе?
– Иə.
– Иə деме, жібердім де. Сайтанқұланың арқасын шапалақтасаң етті. Қатты жүріп, терлеп қалды. Қапталынан ыстық шығып кетсе, жауырға айналады. Онсыз да арқасы шилі неме.
– Иə, шапалақтадым.
– Иə, деме, шапалақтадым де. – Бұғағын мыжырайта қатты бір кекіріп алды да:
– Тамағыңды іштің ғой.
– Іштім.
– Дұрыс. Ендеше, жылқышыдан салтақ құланы сұрап ал да, ертте. Жанмырзаныкіне барамыз.
– Неге?
– Негеде жұмысың болмасын, оспадар неме, «қурай» көже ішпей, бағыланның етін жесең, ішің өте ме. Дабай-дабай, тездет, күн кешкіріп кетті. Недəуір жер.
Қадылбай əмірін беріп болды да, «қурай» көжені кертіп-кертіп сылпылдата бастады. Мен ойыннан құр қалғаныма ішім удай ашып, «тəңір қосқан иемнің» əмірін орындауға кірістім.
Мені құланның бөксесіне артып алған Қадылбай жолға шықты. Қас қарайып, көз байланған уақыт. Қара көк аспанға қағып-қағып қойған күміс шеге секілді қуақы жұлдыздар қылмың-қылмың кағады. Таудың батыс жақ жиегі қара барқын тартып, шығыс жағы ақ жолақтанып тұр. Қою мұнар шөгіп алған сілемдеріне. Жалғыз ағараңдаған тау жолы құр жіптей шұбатылып, бізді жетелеп барады. Байғұс салтақ құла көмпіс-ақ. Арыстай Қадылбай мен менің салмағым қоя ма, екі бүйірін дамылсыз солықтатады. Бағанадан бері үнсіз келе жатқан «иемнің» тілі шығайын деді.
– Баяғыда, – деп бастады сөзін, – баяғыда мектепте оқып жүргенде, осы тау мұрын маған ғашық болып…
– Тау мұрыныңыз кім, аға?
– Ой, оспадар неме. Тау мұрынды білмейсің бе? Жанмырзаның қарындасы – Ғайни ше…
– Е, е, – дей салдым, енді бірдеме десем аттан түсіріп кетер деп. «Иемнің» ондай да тентектігі бар. Жол жиегіндегі шөптің басын шалмақ болып, салтақ құла тұмсығын соза беріп еді:
– Ой, мес! Ашқарағын! – деп бауырды ала салып қалды. Кəперсіз отырған мен түсіп қалдым. Қадылбай құланы бор-байлап-борбайлап алып, алдыма көлденең тарта берді.
– Ой, оспадар! Ердің басынан ұстап отырмаймысың… Керзі етігінің басын шірене қайқайтып қолын берді. «Иемнен» қорыққаным болар, мысықша атылдым.
Аспанның батыс жағы ағарып қалды. Бағанағыдай емес, қараңғылық бірте-бірте сейіліп, жетім сəулелер қаңғып жүр орман ішінде. Біз қайқаңнан асып, Мылтыққарағай өзегіне құлдап барамыз.
– Сонда мазаққа ұшырағаным-ау! Соңымнан қалсашы. Бір-екі рет «кет!» – дедім. Омайын болмайды тіпті. Сүйемін дейді. Өзі бізден екі класс төмен оқитын, ұп-ұзын боп үндемей тұрушы еді, кім білген оның жүрегінде қандай қызыл көз пəле жатқанын. Сондағы балалардың қылжақ еткені есіме түссе, аза бойым қаза тұрады. Осы Нұрбикешке үйленгенімде, сыңсып екі күн жылапты. Махаббатшылын… Ха… ха… ха… Кейін үйлі-баранды болғанда, өткенді ұмытып, Жанмырзаға еріп үйіне барып жүрдім. Сыр білдірмейді, тасқайнат қой. Қазір де жақсы араласып тұрамыз. Қызық қуайын деп келе жатқаным жоқ. Əлгінде Жанмырза:
«Мен ойға ащыға түсіп барамын. Ғайни қойда жалғыз қалды, елегзиді ғой. Ес болыңдар. Ет те бар. Погоншігіңді ерте кет» деп еді. Аузыңа ие бол тегінде.
– Өзі де талайға келіп қалды ғой. Менен үш жас кіші, жиырма сегізде. Не бай алмады, не құдай алмады. Немене жетісіп жүр дейсің бе. Обал-ақ. Қайтеді енді. Мұрынды кесіп тастайтын емес. Заман деген сол, шырақ…
– Оспадар неме, – деді ием бұрылып, – құдайдан көрік тіле. Əйтпесе…
– Тілегенмен бола ма. Туып қойдым ғой.
– Рас-ау. Нешауа, онша сұрықсыз емессің.
Ит үрді. От жылтырады. Құла кісінеп жіберді. Жалпақ жұрт аталатын алаңқайда асықтай иірілген қой жатыр. Жалмаң-жалмаң күйсейді. Біз қотанды сырттай жүрдік. Дəу қара төбет аттың құйрығына жабысып, арсылдайды.
– Жолдыаяқ! Жат əрі. О несі-ей. Бұлары кім əкəу…
– Өзіміз ғой…
– Ой, Қадылбаймысың, адасып келдің бе?
– Жоғ-а. Сен қорқа ма деп… Ет иес?
– Табылар сендік. Əскере ашқарақсың ғой, аға, – деп Ғайни сыңғырлай күліп, наздана тізгінге оралды.
Мен аттарды шідерлеп отқа қойдым. Ғайни мен Қадылбай қоста. Үйге кіруге зауқым жоқ. Жайлаудың сылқым түні сиқырлап алды жанымды. Ай туды. Үлкен тіпті. Тайқазанға шіпілдеп сүт пісіріп тұрған секілді. Табиғат талаурап, тылсым күйге енген.
– Ораш, а, Ораш! Жүр үйге, тамақ іш. – Бұл Ғайни ғой. Дауысы əйбəт өзінің. Шынында да өңі жөндем екен, бойы тым ұзын-ау. Əйел адамның тұрқы сидам болса, бір түрлі оғаш.
Шынтағына жастық салып жанбастай жатқан Қадылбай əдетінше сылпылдатып отыр бір табақ етті. Бес бармағын тарбайтып апарады да, қолына ілінгенін бүркітше бүре жөнеледі. Ғайни сорпа суытып отыр. Көжеге нықсырап қалыппын, етке тəбетім шаппады. Ғайни дидары бір түрлі көнетоз сықылды. Жалпы, бет-əлпеті жылылықты аңғартпайтындай. Оқта-текте күлімсірегенде, қиық көзі болар-болмас нұр шашады. Сөйлегенде сүйкімді, тіпті көрікті болып кетеді. Егер шындап үңілсең, нендей бір жақсылықтың нышанын аңғарғандай боласың жүзінен. Бірақ оған аса төзімділік керек-ау.
Өйткені осынау жұмбақты сұлулық көз жеткісіз құдықтағы мөлдір су секілді немесе қол жеткісіз құздағы гүл секілді, өте-мөте алыста, Ғайни дидарының шыңырау тереңінде жатыр еді. Оны ұғыну үшін талмас қанат, қайтпас батылдық керек екенін болжадым. Ендеше, ондай жігіттің табылмағаны да… Ғайни көңілді отыр. Байқаймын, Қадылбайдың шыбын үйір бетіне сүйсіне қарайды. Жолдағы «иемнің» əңгімесі есіме түсті. Дəл осы жолы өтірік айтпапты.
– Оспадар неме, аңырмай жесеңші! – деп Қадылбай шынтағымен нұқып қалды. Ол маған бұрынғыдан да дөрекі, сұрқия болып көрінді.
– Тойдым. Жегім жоқ. Ұйқым келіп отыр.
– Төсек салып берейін. Кішкене балаға қалай-қалай сөйлейсің?
Ғайни салып берген бөстекке тас бүркеніп жатып қалдым. Ұйқым келмесе де жаттым. Жаттым да өп-өтірік пысылдадым.
Мен басымды тұмшалап алсам да бəрін көріп жатырмын: Ғайнидың күнге тотыққан жүзін де, Қадылбайдың көбең семіріп көлк-көлк еткен бетін де; мен бəрін естіп жатырмын: Ғайнидың алаңсыз таза, əрі бақытсыз күлкісін де, Қадылбайдың сорпаны қорп-қорп ұрттағанын да…
Көзім ілініп кетсе керек, жылан шағып алғандай селк ете түстім. Өз-өзімнен булығып, быршып жатыр екем, басымдағы орауды жұлып алдым. Қоста қыбыр еткен жан жоқ. Қоламта арасында жасықтана сығалаған шоқтар қарауытып сөнуге айналыпты. Бетіме қостың ашық қалған есігінен ай сəулесі түсіп тұр. Тыныштық. Сипалап едім, Қадылбай жоқ. Қостың құбыла тұсындағы саңылаудан күңгірлеген дауыс естіледі. Ғайни мен Қадылбай-ау.
– Мен бақытсызбын (бұл Ғайнидың сөзі).
– Қойшы, қайдағыны айтпай (бұл – «ием» ғой).
– Шын айтам. Мендей бейшара адам бар ма. Шешем байғұс неге ғана тапты екен. Осы күнде жұрттың бəрі жылтырағанға əуес. Əдемі қызды кім жек көрсін. Сырықтай денемнің сиықсыздығын біреуге міндет еткім келмейді. Басқаның сұлулығын қызғанбаймын да. Етім өліп кетіпті.
– Неге?
– Түсінбейсің, Қадылбай, түсінбейсің. Мен бір қой соңында жүрген ғаріп кəрі қызбын. Мұны үш баласы бар саған мұңымды шағып, бай тауып бер, не болмаса əйеліңді тастап мені ал деп айтып отырғаным жоқ. Өзіме өзгеден бір табан жақын санарым да сен. Саған айтпағанда, қара тасқа айтамын ба? Бір кезде, тамам бозбала мазақ ететінде, сүйгенім де рас. Əлі де жақсы көремін. Несіне бүгейін, несіне шошынайын, не істесем де сыйымды ешкім сынамайды. Сықпыты басқа болса да, жүрегі бірдей ғой адамдардың. Жақсыға ынтызар. Кейде, жапан түзде қой өргізіп жүргенімде, осының бəрі есіме түсіп, сай-сүйегім сырқырайды. Ағыл-тегіл ботадай боздап жылаймын…
– Неге? – Қадылбайдың бұл сұрағы жынымды келтірді.
«Неге, неге? Қайран сөзім қор болған Қадылбайдай езіңе». Ғайни ауыр күрсінді.
– Сені ешкімге теңгермеймін, Қалдыбай. Екеуміздің арамыз тым-тым алыс екенін білемін. Бірақ…
– Неге? Құшақтап отырмын ғой…
– Иə, құшақтап отырсың. Мені құшақтаған жігіттің, тұңғышы да, соңғысы да өзің боларсың, бəлкім. Қайтейін басқа салған соң көнеміз де.
– Е, сөйдеші, Ғайныкеш. Əлі бəрі де ұмытылады. Қызықтың дəмін татпаса, адам милау болып кетеді. Күрсініс…
Əлден уақытта қақырынып-түкірініп Қадылбай келді. Сырт киімін шешті де: «Өй, оспадар, əрі жат!» деп бүйірден түйіп қалды мені. Көп ұзамай, əдемі қыр мұрыны пысылдап, ессіз ұйқыға кетті. Ғайни қайда жүр екен?..
Міне, өзгеше бір қабырғаңды қайыстырарлық, соншалықты ауыр, мұңға толы əн естілді. Бұл – Ғайнидың əні. Неткен тамаша, даусы қандай жақсы еді. Басымды еріксіз көтеріп есіктен қарадым. Ұзыннан-ұзақ сұлап жатқан аппақ молақ қарағайдың үстінде екі тізесін құшақтап Ғайни отыр. Сүттей жарық ай нұрына шағылысып ағараңдаған көйлегі оны түн періштесіне ұқсатады. Маған дүниеде Ғайнидан əдемі жан жоқ секілді. Əн толастамады, қайта мынау əсем табиғатты тəтті əуезімен тербеп, əлдилеп ұйықтатқандай созыла берді. Ғайнидың əр түнді осылай өткізіп, пырдай жусап жатқан қойды осылай күзететінін білдім. Терең тербеніске, қаяу мен өкінішке толы əннің қайырмасы өксікпен аяқталады. Мен Ғайнидың жылап отырғанын сездім. Иə, ол жылап отыр. Мен Ғайниды кінəлай алмаймын. Тағдыр тəлкегі мен Қадылбай кінəлі. Онда да сезім, онда да жүрек, онда да махаббат бар ғой! Жиырма сегіз жас! Біреуді тұңғыш рет те, ақтық рет те сүйіп, бойындағы бар асылын Қалдыбайдың қанды қанжығасына байлап бергенін тұншығып жатқан сезімінің жанартауша атылғанымен дəлелдеуге болар еді. Қайран, Ғайни!
Ежелгі көңілімнің бостығы ма, жоқ болмаса Ғайнидың мынау аянышты күйі шынымен жанымды баурап алды ма, жүрегім елжіреп жылап жібердім…
* * *
Түс əлеті. Бұл – сол түннен бергі екінші күн болатын. Жалғыз беттің бауырында шөп шауып жүрміз. Мəшінге жегілген төрт аттың бірдей белін босаттық та, ас ішуге отырдық. Сонадай жерде бүлкек-бүлкек желіп келе жатқан ақ жаулықты əйел бізге жақындай бере:
– Ойбу, енді қайттім! – деп баж ете түсті. Бұл – Ғайни еді. Бақсақ екіге бөліп теңдеген зілдей тұз байлауы шешіліп, сыпырылып қалған. Атқа көтеріп салайын деп еді, шамасы жетпеді білем, сылқ еткізіп тастай беріп, отыра кетті.
– Əй, жігіттер! Ащыны теңдесіп жіберіңіздерші.
– Бар, ей, Қадылбай. Тамырың ғой, – деп тəлкектей бастап еді, Қадылбай:
– Қойыңдаршы! – деп теріс айналып кетті. Тісімді қайрап əрең отырмын. Дəрмен жоқ.
– Сендерді де бір үйдің иесі – еркек дейді-ау. – Ашу қысқан Ғайни тұзды жерден бөріктей іліп алды да, аттың белін қайқаң еткізіп тастай берді. Лып етіп өзі мінді. Тобылғы торы жəне бір мықшың етіп алды да, бүлкектей жөнелді. Жігіттер қарақұстан біреу салып өткендей сілейіп тұр.
«Сол керек, бəлем» деймін ішімнен.
– Ебетейсіздеу, əйтпесе жақсы əйел шығар еді.
– Қадылбай түс-түріне қарамай-ақ қарақтатып жүр ғой.
– Кетемісіңдер! Бармайын-ақ деп едім, Жанмырза ренжиді екен деп… Көрді ғой мынау… Айтсын құдайшылығын, жамандығым болса.
– Не істеп еді, Ораш?
– Білмеймін.
Əрине, мен бұл сөзді Қадылбайды қорғайын деп айтыппын. Ғайниға сөз ерткім келмеді.
* * *
Жадыраған жаз өтіп, күз туды. Биыл ағаштардың басы тез сарғайып, күз ерте келді. Таудың бөктерінде тоқымдай-тоқымдай қар жатыр.
Маған Ғайниды бұдан кейін қыз күйінде көруге жазбапты. Тек бір күні шай ішіп отырғанда:
– Байғұс Ғайни орнын жаңа тапты, – деді шешем.
– Неғып! – Елден бұрын даусымның шығып кеткенін байқамай да қалдым.
– Қызылқайыңда былтыр кемпірі өлген Жақып деген шал бар еді, соған тиіп кетіпті.
– Е, əйбəт болған екен.
– Енді бағы ашылады байғұстың.
– Жақып алпысқа толған да жоқ емес пе.
Жүрегім зу ете қалды. Ернімді тістеген бойы тұрып кеттім. Бес-алты күн өткен соң, Ғайнидың өзін көрдім. Сабақта отырғанбыз. Парталасым: «Ғайнидың шалын қарашы», – деп түртіп қалды.
Мұғалімге білдірмей терезеге көзімнің астымен қарадым. Дөңгеленген жирен мұрты бар мықыр шалдан бір қарыстай ұзын Ғайни кетіп барады екен… Жүрегім сыздап қоя берді… Бұл кезде физикадан сабақ беретін мұғаліміміз бидай өңді сұлу қызға күлімсірей қарап бес қойып жатыр еді…

Оралхан Бөкей