ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САЯСИ ПАРТИЯЛАРДЫҢ ИМИДЖІН ЗЕРТТЕУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
Сарсенова Жансая Маратовна zhansaya002705@mail.ru
Академик Е. А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың саясаттану мамандығының студенті
Ғылыми жетекші — Жумасултанова Г.А.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың «Қазақстан азаматтарының әл — ауқатын арттыру-мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» атты Қазақстан Халқына Жолдауында елдің қазіргі заманғы саяси жүйесін дамытудағы негізгі рөлді саяси партиялар атқаруы тиіс екендігі атап өтілді. Мемлекет басшысының пікірінше: «Қазіргі кезеңде «Нұр Отан» партиясының басым моделі Қазақстанның саяси жүйесінің оңтайлы нысаны ретінде қарастырылуы мүмкін. Ол барлық басқа саяси партиялар үшін сайлауға қатысуға, парламентке өтуге және барлық саяси процестерге қатысуға мүмкіндік береді» [1].
Қазақстандағы көппартиялылық жағдайында саяси партиялардың имиджін қалыптастыру мәселелері ерекше маңызға ие болады. Саяси партиялар қазіргі демократиялық қоғамның базалық институттарының бірі болып табылады. Азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы делдалдың рөлін орындай отырып, партия социумды реттеу тетігінің бір бөлігі болып табылады. Партия қоғамның белгілі бір жіктерінің мүдделерін білдірумен қатар, осы Мүдделерді қалыптастыруға қатысады.
2007 жылғы мамырда Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар қабылдау президенттік жүйенің президент-СҚО-парламенттік жүйеге көшуі үшін жағдай жасай отырып, саяси партиялардың рөлі мен мәртебесін айтарлықтай күшейтті. 2009 жылғы ақпанда «Саяси партиялар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына партиялық заңнаманы ырықтандыруға бағытталған өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.
Заңға енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар демократиялық процестерді ілгерілетуге, саяси жүйені одан әрі дамытуға және қоғамдық қатынастардың барлық салаларында саяси партиялардың рөлін арттыруға, сондай-ақ партиялар қызметінің ұйымдық-құқықтық мәселелерін жетілдіруге бағытталған. Сайлау туралы заңнамадағы өзгерістер Мәжіліске кемінде екі партияның өтуіне кепілдік береді. Егер сайлаудағы екінші партия жеті пайызды жинамаса да. Бұл ретте Парламентке өткен партияларды мемлекеттік қаржыландыру қамтамасыз етіледі.
Енді қазақстандық партиялар елдегі саяси үдерістің басты қатысушыларының бірі болып отыр. Қазақстан қоғамының саяси жүйесінің құрылым құраушы элементтері ретінде партиялардың өсіп келе жатқан рөлі, сондай-ақ халықтың саяси мәдениетінің жалпы деңгейін арттыру саяси партиялардың имиджін қалыптастыру ерекшеліктерін зерделеуді өзектендіреді.
Қазақстан Республикасының саяси партияларының имиджін зерттеудің өзектілігі мынадай факторлармен байланысты.
Біріншіден, саяси қызметке қойылатын өсіп келе жатқан талаптар мен жұмыс істеп тұрған қазақстандық саяси партиялардың жеткіліксіз тиімді жұмыс істеуі арасында орын алып отырған қайшылықтар.
Екіншіден, саяси институттар ретінде жетекші партиялардың тиімді имиджі Қазақстан Республикасының демократиялық мемлекет ретіндегі тұтас имиджінің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады.
Үшіншіден, қазақстандық саяси партиялардың имиджін қалыптастыру сайлаушыға Ықпал етудің тиімді құралы болып табылады, партия мен олардың билік құрылымдарындағы көшбасшыларын заңдастырумен байланысты бірқатар маңызды міндеттерді шешуге мүмкіндік береді.
Таңдау жағдайында шешім қабылдау кезінде электорат үшін айқындаушы саяси партияның имиджі болып табылады,ол көбінесе сол немесе өзге партияның шын мәнінде білдіруімен айтарлықтай ерекшеленеді. Саяси партияның нақты имиджін анықтау бұқаралық сананы манипуляциялау деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді,халықтың қалың жігінің саяси мәдениеті мен әлеуметтік белсенділігін қалыптастыруға алғышарттар жасайды.
Қазіргі уақытта саяси имидж мәселесі негізінен саяси көшбасшылар үшін зерделенеді және әзірленуде, саяси партиялар үшін айтарлықтай аз. Құрылымды, қалыптастыру және трансляциялау тетіктерін, сондай — ақ партия имиджінің тиімділік факторларын талдайтын сындарлы жұмыстардың жеткіліксіздігі-осының барлығы саяси партияның беделіне оң немесе теріс әсер ететін жағдайлар мен факторларды анықтау қажеттілігін негіздейді.
Қазақстан Республикасындағы соңғы жылдардағы сайлау науқандарын талдау көрсеткендей, жаппай санада қандай да бір саяси партияның оң бейнесінің болуы сайлауда алған дауыстардың санына тікелей байланысты. Осыған орай, саяси партиялардың имиджін қалыптастыруды зерделеу қазақстандық партиялардың тиімді саяси имиджін қалыптастыру міндетін ғылыми тұрғыдан нақтыланады. Осыған байланысты осы зерттеудің проблемасы өзекті болып табылады және жоғары ғылыми және практикалық маңызы бар.
Саяси имидж мәселесі әртүрлі ғылыми пәндердің: саясаттану, әлеуметтану, әлеуметтік және саяси психология және т.б. тоғысында әзірленуде. Қазіргі уақытта бірнеше бағыттар бойынша шоғырланатын саяси имиджге зерттеулер аз емес.
Бірінші бағыт — сайлау алдындағы науқандарда Саяси партиялар мен саяси қозғалыстардың имиджін қалыптастыру технологияларын зерделеу (А. В. Гармонова, З. М. Зотова, Г. Г. Почепцов) [2]. Яғни осы тұста саяси партиялар мен саяси қозғалыстардың қалыптасу жолдары, қалыптасу себептері белгіленеді.
Екінші бағыт-саяси көшбасшының тиімді имиджін қалыптастырудың модельдері мен технологияларын зерттеу (Е. В. Егорова-Гантман, В. М. Шепель, В. Г. Зазыкин) [3]. Осы бағытта нағыз көшбасшының қасиеттері мен толығымен көшбасшының идеалды түрі қалыптастырылады.
Үшінші бағыт-саяси, әлеуметтік және философиялық талдау тұрғысынан саяси партия имиджінің әртүрлі аспектілерін зерттеу (С. Е. Ананьева, О. П. Березкин) [4].
Төртінші бағыт — саяси ақпараттық және Интернет-технологияларды пайдалану контексінде саяси партиялардың имиджін зерттеу (О. И. Лосенков, И. С. Кислицына) [5].
Студент жастардың жаппай санасында саяси партиялардың имиджін және олардың саяси лидерлерінің имиджін қалыптастыруға ресей зерттеушісі О. А. Подгорнованың зерттеуі арналған. Автордың саяси партияның және оның көшбасшысының имиджінің көпшілік санасында қалыптасуы мен бекітілуі оның бағдарламалық құжаттарымен, декларацияларымен, басқарушы органдардың сол немесе басқа мәселелер бойынша ресми көзқарасымен танысу барысында емес, эмоциялық-сезімдік қабылдау процесінде жүретіні туралы тұжырымы өте қызықты.
Саяси партиялар имиджінің психологиялық ерекшеліктерін зерттеуге С. Е. Захарованың ғылыми жұмысы арналған. Зерттеудің негізгі қорытындыларының бірі саяси партияның әлеуметтік-психологиялық имиджін зерттеу өзара тәуелді үш бағыт бойынша жүзеге асырылуы тиіс: имиджді психикалық бейне, саяси имидж (саяси көшбасшы имиджі) және ұйымның имиджі ретінде зерттеу [6].
Біздің тақырыптағы жұмыстар қатарында қазақстандық белгілі зерттеуші М. С. Машанның еңбектері ерекше орын алады. Ол саяси партиялар, қоғамдық қозғалыстар, бірлестіктер мен қысым топтары түрінде институтталатын топтық мүдделердің өзара ісқимылының призмасы арқылы қазақстандық қоғамда саяси плюрализмнің пайда болуы мен жұмыс істеуін зерттеген [7].
Өтпелі қоғамдағы саяси үдерістің субъектісі ретінде саяси партияны түсінудің теориялық аспектілерін зерттеу нақты партияны-Қазақстанның Халық бірлігі партиясын институттандыру моделін әзірлеген С. А. Дьяченко қарастырылған. Қазақстан қоғамындағы көппартиялықтың қалыптасуы, авторлық типология және көппартиялықтың қалыптасу кезеңдері, партиялардың жіктелуі, саяси жүйенің қалыптасуын кезеңдеу, партиялардың коалициялары мен блоктық саясатын талдау С. Т. Сейдумановтың жұмысында зерттелген [8]. Әлеуметтік зерттеулер негізінде сайлаушылардың партиялық кеңістігі мен электоралды қалауы, сондай-ақ Қазақстанның жекелеген өңірлерінің халқын партиялық сәйкестендіру мәселелері Г. Т. Телебаевтың жұмыстарында көрініс тапты [9].
Саяси жарнаманың дамуына, оның Қазақстандағы дамуының заңдылықтарын, үрдістері мен ерекшелігін анықтауға М. О. Насимовтың диссертациялық жұмысы арналған [10]. С. Ж. Досанова жұмысында Қазақстан Республикасындағы отандық сайлау науқандары негізінде саяси маркетинг зерттелді, қазақстандық электоралды науқандарды Солтүстік Америка және Батыс Еуропа аналогтарымен салыстыру жүргізілді, саяси маркетингтің, қазіргі заманғы коммуникациялық саясаттың ұлттық үлгілері қарастырылды, саяси маркетингтің қалыптасуының және саяси науқандарды өткізудің негізгі алғышарттары зерттелді [11].
Осылайша, таңдалған зерттеу тақырыбының ғылыми әзірлену дәрежесін сипаттай отырып, саяси имидж жөніндегі жұмыстардың көп санына қарамастан, осы уақытқа дейін отандық саясаттануда қазақстандық жетекші саяси партиялардың біртұтас имиджін қалыптастыру проблемалары мен ерекшеліктері жеткілікті зерттелмеген және ғылыми тұрғыдан әзірленбеген деуге болады.
Қолданылған әдебеттер тізімі
1 Назарбаев Н. Ә. Қазақстан Республикасының Президентінің Қазақстан Халқына Жолдауында «Қазақстан азаматтарының әл — ауқатын арттыру-мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Жолдауы — 2008.// http://adilet.zan.kz/kaz/docs/K080002008_
2 Гармонова А.В. Имидж политических партий и объединений в электоральном процессе. — Дис. на соиск. уч. ст. канд. полит.наук. — Воронеж, 1998. — 211 с.; Зотова З.М. Формирование имиджа политической партии // Единство. Бюллетень партийной жизни. — № 4. — 2000. — С. 43-45; Почепцов Г.Г. Имиджелогия. — М.: Рефл-бук, 2000. — 768 с.
3 Егорова-Гантман Е.В. Игры в солдатики. Политическая психология президентов. — М.: Николло-М, 2003. — 336 с.; Шепель В.М. Имиджелогия: секреты личного обаяния. — М: Культура и спорт, ЮНИТИ, 1997. — 382 с.; Зазыкин В.Г. Психология проницательности. — М.: РАГС, 2000. — 130 с.
4 Ананьева С.Е. Формирование имиджа руководителя государственной службы. — Дис. насоиск. уч. ст. канд. социол. наук. — М., 1996. — 178 с.; Березкина О.П. Политический имидж в современной политической культуре. — Дис. на соиск. уч. ст. доктора полит.наук. — СПб, 1999. — 404 с.; Трошина Н. В. Фактор имиджа в российском электоральном процессе. — Автореферат дис. на соиск. уч. ст. канд. полит.наук. — Саратов, 2001. — 18 с.
5 Лосенков О.И. Политические Интернет-технологии в деятельности политических партий современной России. — Автореф. дис. на соиск. уч. ст. канд. полит.наук. — Черкесск, 2006. — 24 с.; Кислицына И. С. Политические партии в коммуникативном пространстве Интернета. — Автореферат дис. на соиск. уч. ст. канд. полит. наук. -М., 2009. — 30 с.
6 Захарова С.Е. Психологические особенности имиджа политических партий
Российской Федерации. — Дис. на соиск. уч. ст. канд. псих. наук. — М., 2002. -230 с.
7 Машан М.С. Политическая система Казахстана: трансформация, адаптация, целедостижение. — Алматы: Аналитический центр «Стратегия», 2000. — 196 с.
8 Сейдуманов С.Т. Феномен многопартийности в Казахстане. — Алматы:Казахстан,
1997. — 272 с.
9 Телебаев Г.Т. Партийное пространство и электоральные предпочтения. — Астана: АГС при Президенте РК, 2004. — 17 с.
10 Насимов М.О. Развитие политической рекламы в Республике Казахстан
(политологический анализ). — Дис. на соиск. уч. ст. канд. полит. наук. — Алматы, 2008. — 122 с.
11 Досанова С.Ж. Формирование политического маркетинга: зарубежный опыт и
Казахстан. — Дис. на соиск. уч. ст. канд. полит.наук. — Алматы, 2006. -127 с.