ҚАЗАҚСТАН ҚОҒАМЫНДАҒЫ САЯСИ МӘДЕНИЕТТІҢ ДАМУ ЖОЛЫ
Арипбекова Асем Абдуманнабовна assemlinn@gmail.com
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің
“Саясаттану” мамандығының 1 курс студенті, Нұр-Сұлтан, Қазақстан
Ғылыми жетекшісі — Д.Е.Копежанова
Саяси мәдениет қоғамның саяси өмірінің, оның саяси жүйесінің маңызды жүйе құраушы факторы ретінде әрекет етеді. Саяси мәдениет жеке және ұжымдық ұстанымдар, әлеуметтік нормалар мен адамгершілік құндылықтар, салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар, саяси қатынастар субъектілерінің мінез-құлықтары мен қызметінің жүйесі ретінде түсініледі. Қалыптастыру саяси мәдениет әсер етеді тарихи жағдайлар мен ұлттық салт-дәстүр, дүниетанымдық ұстаным және діни наным, геосаяси жағдайының ерекшеліктері салмайды. Саяси мәдениет өркениетті дамудың, адамзаттың мәдени және адамгершілік болмыстың неғұрлым жоғары сатысына көтерілуінің өнімі болып табылады.[1]
Бүгінгі таңда жастар қоғамның ең белсенді және ұтқыр бөлігі болып табылады, бірақ сонымен қатар саяси манипуляция тұрғысынан ең осал бөлігі болып табылады. Құндылықты қабылдау жүйесінің қалыптасуының бастапқы сатысында бола отырып, жастар радикалды және реакциялық идеяларға аса бейім. Осыған байланысты мемлекет пен қоғамның осы кезеңдегі басты міндеті жастардың бойында белсенді азаматтық ұстанымды, сыни ойлауды қалыптастыру, әлеуметтік және жеке қасиеттерін дамыту және оларды қоғам игілігі үшін барынша толық іске асыру болып табылады.
Қазіргі жастар олардың елі мен қоғам өмірінде қандай орын алатынын түсінбейді. Бір жағынан, мемлекеттік және муниципалдық жастар саясатын дамытудың қазіргі заманғы бағдарламалары осы проблеманы ішінара шешеді. Бірақ екінші жағынан, біз жастардың жаңа ресейлік құндылықтар мен басымдықтарға толықтай немқұрайлы қарамауымыз керек. Қазіргі Қазақстанда жастардың саяси мәдениетін дамыту проблемасы жалпы мемлекеттік және муниципалдық жастар саясатының барлық элементтеріне қарағанда өзекті емес. Жастар — қоғамның маңызды әлеуметтік және электоралды ресурсы-бүгінгі күні саясаткерлер мен қоғамдық пікір көшбасшыларының ерекше назарын аударады. Саясаткерлер жастардың демократияны, нарықтық экономиканы, азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекетті дамытуда қандай рөл атқаруға дайын (немесе дайын емес) екенін білгісі келеді. Бірақ жас адамдармен жұмыс істеудің қайғылы тәжірибесі көпшілік үшін қоғамдық-саяси үдерістер мүлде қызықты емес екенін көрсетеді. [2]
Қазақстан ХХ ғасырда күрделі, қиын, әртүрлі зигзагтарға толы әлеуметтік-саяси, руханитарихи даму жолынан өтті.
Қазақстан-этносаралық, конфессиялық, өңірлік және плюрализмнің басқа да түрлерімен сипатталатын көпмәдениетті ел. Этноәлеуметтік құрылымның көпэтностылығы, өз кезегінде, мультикультурализация процестеріне, өтпелі кезеңде қоғамдық процестерді зерттеуде әртүрлі (этноәлеуметтік, діни және т.б.) қондырғыларды есепке алу қажеттілігіне назар аударуды талап етеді.[3]
Қазақстандық қоғамның маңызды ерекшеліктерінің бірі қазақстандықтардың ұлттық санасына, олардың дүниетанымына, құндылық-нормативтік қондырғыларына, сондай-ақ жалпы саяси мәдениетке тікелей әсер еткен этникалық мәдениеттердің алуан түрлілігі болып табылады. Қазақстан халқының құндылықты ұстанымдарын зерттеу тек ғылыми тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік мүдде тұрғысынан да маңызды. Ол халықтың менталитеті, құндылық идентификациясы, ұлтаралық келісім, саяси және рухани мәдениет және т. б. ұғымдармен тығыз байланысты.
Қазақстандық саяси мәдениеттің жалпы ерекшеліктері:
1) жеке адамның мүдделері алдындағы мемлекет пен ұжым мүдделерінің басымдығы;
2) Қоғамдық проблемаларды шешудегі мемлекеттің шешуші рөлін мойындау, оның тарапынан қорғауға және қамқорлыққа үміт;
3) билікке дәстүрлі патриархалдық көзқарас, оны дербестендірілген қабылдау (яғни белгілі бір тасымалдаушы — фигураларға байланысты), басшылардың моральдық келбетіне жоғары талаптар (адалдық, риясыз, жанқиярлық және т. б.);
4) мықты көшбасшының барлық проблемаларын шешуге деген үміт;
5) Парламенттің және өзге де өкілді органдардың қоғамдық өмірдегі рөлін және бағаламау және жете түсінбеу, билікті тек атқарушы органдармен (президент, үкімет, және т. б.) санада теңестіру-осының салдарынан парламентарийлердің өз мәдениетінің төмен деңгейі; 6) мемлекеттің бірыңғай заңдарына құрметтемеушілік, олардың жергілікті заңдарды, дәстүрлер мен салттарды артықшылық етуі;
7) іс жүзінде барлық саяси күштер мен идеологиялардың өкілдеріне тән өз идеялары мен қағидаттарының шындығына сөзсіз сенімділік және төзбеушілік, басқалардың агрессивті қабылдамауы;
8) саяси наразылық пен бунттарға бейімділік, және бір мезгілде — саналы және ұйымдасқан азаматтық әрекетке қабілетсіздігі.[6]
Саяси мәдениеттің осындай түрі саяси жүйенің қалыпты және тұрақты жұмыс істеуі мен дамуына, сондай-ақ саяси процестің өркениетті ағуына ықпал етуі екіталай екені анық.
Қазіргі заманғы Қазақстанның саяси мәдениетін дамытудағы негізгі үрдістер:
Біріншіден, орта қазақстандықтың құндылықтар, қондырғылар, стереотиптері жүйесінің құрамдас бөліктері этникалық, страталық, өңірлік, жас ерекшеліктеріне қарамастан өте жақын болып отыр. Бұл факт Қазақстан халқының бірлігін, қоғамның әлеуметтік-саяси тұрақтылығын көрсетеді. Бірақ өмір салтында, Қазақстан халқының құндылық бағдарларында соңғы 5-6 жылда үлкен өзгерістер болды және өткеннің көптеген құндылықтары қазіргі уақытта қайта ойластырылуда. Егер бұрын ұжымдық шешім басым болса, соңғы уақытта бағалау тәсілін, мінез-құлық стилін дараландыру үрдісі өсіп келеді, яғни қазақстандықтардың ұлттық менталитетіне қайшы келетін Батыс өмір салтын көшіру процестері орын алуда.
Екіншіден, әр түрлі өңірлерде, страталарда құндылықтар туралы әртүрлі түсінік бар, бірақ бұл өзіндік ерекшелігі де жоққа шығармайды, оларда жалпыадамзаттық бағдарлардың болуын болжайды. Әртүрлі саяси ұстанымдарды қолдау (адамгершілік ұстанымдарға қарағанда) саяси процестердің барысына, әлеуметтік-экономикалық ахуалдың ерекшеліктеріне және басқа да жағдайларға байланысты уақыт өте тез өзгеруі мүмкін. Бұл факт адамдар санасының жоғары әлеуетті қақтығысы, олардың төмен саяси біліктілігі туралы айтады.
Үшіншіден, егер идеологияландырылған кеңестік кезең жағдайында жеке саяси таңдау қандай да бір идеологиялық санаттарға (негізінен қоғамда басым) негізделсе, онда бүгінгі жағдайда адамдар негізінен олардың қажеттіліктері мен мүдделеріне неғұрлым сәйкес келетін саяси бағдарды таңдайды, яғни саяси таңдау бірте-бірте прагматизацияланады. Бұл құбылыс дамыған елдерге тән. Осылайша, қазақстандық қоғамның саяси, этникалық, страталық менталдығын құндылық-нормативтік ұстанымдарды, әртүрлі стереотиптерді анықтау арқылы талдау қоғамды демократияландыру тетіктерін жетілдіруге, Қазақстан Республикасы халқының саяси мәдениетінің деңгейін арттыруға ықпал етуі мүмкін.
Төртіншіден, Қазақстанның барлық этностық топтарын дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау, осы үдерісте шоғырлану үрдістерін күшейту, барлық өңірлер тұрғындарының мәдени өзіндік ерекшелігін, прогрессивті құндылықтары мен дәстүрлерін сақтау және дамыту республика халқын ұлттық және әлемдік мәдениет қазыналарына неғұрлым толық және әр түрлі тартуды қамтамасыз етеді.
Жоғарыда айтылған үдерістер елбасы жолдауларында қаралып өтілген. Мысалға, «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында: ХХ ғасырдағы батыстық жаңғыру үлгісінің бүгінгі заманның болмысына сай келмеуінің сыры неде? Меніңше, басты кемшілігі — олардың өздеріне ғана тән қалыбы мен тәжірибесін басқа халықтар мен өркениеттердің ерекшеліктерін ескермей, бәріне жаппай еріксіз таңуында. Әжептәуір жаңғырған қоғамның өзінің тамыры тарихының тереңінен бастау алатын рухани коды болады. Жаңа тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты — сол ұлттық кодыңды сақтай білу. Онсыз жаңғыру дегеніңіздің құр жаңғырыққа айналуы оп-оңай. Бірақ, ұлттық кодымды сақтаймын деп бойыңдағы жақсы мен жаманның бәрін, яғни болашаққа сенімді нығайтып, алға бастайтын қасиеттерді де, кежегесі кері тартып тұратын, аяқтан шалатын әдеттерді де ұлттық сананың аясында сүрлеп қоюға болмайтыны айдан анық. [4] Жеке тұлғаның ұлттық сана-сезімінің дамуы әртүрлі бәсекелестік жағдайында (этносаралық, конфессияаралық, аралық және т.б.) орын алады. Жеке деңгейде бұл мәселелер тұлғаның этникалық өрісінің қарқындылығына, құндылық бағдарларының бағыттылығына байланысты өзектілендіріледі.
«Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласында: Біздің жеріміз материалдық мәдениеттің көптеген дүниелерінің пайда болған орны, бастау бұлағы десек, асыра айтқандық емес. Қазіргі қоғам өмірінің ажырамас бөлшегіне айналған көптеген бұйымдар кезінде біздің өлкемізде ойлап табылған. Ұлы даланы мекен еткен ежелгі адамдар талай техникалық жаңалықтар ойлап тауып, бұрын-соңды қолданылмаған жаңа құралдар жасаған. Бұларды адамзат баласы жер жүзінің әр түкпірінде әлі күнге дейін пайдаланып келеді. Көне жылнамалар бүгінгі қазақтардың арғы бабалары ұланғайыр Еуразия құрлығындағы саяси және экономикалық тарихтың беталысын талай рет түбегейлі өзгерткені туралы сыр шертеді.[5] Посткеңестік кеңістікте бүгінде ұқсас, мәні бойынша, жаңғырту процестері болып жатыр. Олар бір жағынан дәстүрлі ойлауды кеңейтуді идеологиялық насихаттауды бейнелейді (өткеніне аппеляция жасау, тарихи мұраны қайта қарау, тілді үйрену, ата-бабалар өсиеттерін ұстану және т.б.); екінші жағынан құндылықтар жүйесіне жаңа батыс-еуропалық стандарттар енгізіледі.
Посткеңестік мемлекеттердегі саяси ментализмнің көптеген ерекшеліктерінің арасында адамдардың патерналистік ұмтылыстары жүйесі ерекшеленеді. Ол кеңестік тоталитарлық өткеннің тарихи дәстүрлерін сипаттайды және индивидтердің саяси жүйеден тәуелділігін дәлелдейді. Патернализм негізінде саяси мінез-құлыққа тікелей ықпал ететін қоғамдық сананың тиісті архетипі бар.
Консервативтілік, төзімділік, ұстамды эмоционалдық, саяси проблемаларды тыныш талқылау, оппозициялық көзқарастарды тежеу, органикалық әлем туралы тиісті түсініктерге сәйкес әлеуметтік тәртіптерді қабылдау, дербестендірілген ойлау Шығыс адамның “жиынтықталған” бейнесін егжей-тегжейлі көрсетеді.
Жүйенің тұрақтылығына негізделген қазақстандық қоғамдағы саяси тәртіп бір жағынан режим ерекшелігі, екінші жағынан — саяси қоғамдастықтың ымырасы қолдау табады. Ымыралы менталдық жалпы қоғамдастықтың саяси мінез-құлқының көрнекі сипаттамасы болып табылады.
Қоғамда адамдардың құндылықтық бағдарларының түбегейлі өзгеруі болғандықтан, олар ескі және жаңа аралар арасындағы күресті күшейте отырып, сапалы жаңа құндылықтық қондырғыларға айналады. Зерттеу нәтижелері қазақстандық қоғамның әлеуметтік-страталық құрылымы әр түрлі үлкен және шағын әлеуметтік топтардың, топтық мүдделердің қалыптасуымен және саралануымен неғұрлым сипатталады, әлеуметтік қабаттану процестері қазақстандық қоғамды күрт алаңдата отырып, одан әрі де тереңдетілетін болады. Қазіргі жағдайда Қазақстан халқы, біз оны қай бөлікте — страталық, этникалық, аймақтық немесе өзгеде қарастыратынымызға қарамастан, жалпы, жалпы, посткеңестік, патриархалдықбодандық саяси мәдениетті оған тән аполитикалықпен және халықтың төмен саяси құзыреттілігімен бөліседі.
Қолданылған әдебиеттер
1. Орысша-қазақша заңдык түсіндірме сөздік-анық тамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6.
2. Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3.
3. Саяси мәдениет ерекшеліктері// https://mybiblioteka.su.
4. Елбасы мақаласы: Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру.
5. Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы.
6. Введение в политологию/ Джунусова Ж.Х.Булуктаев Ю.О.Акимова A.M. — Алматы:
“Жети жаргы”, 1998