«Эдип патша» (немесе «Эдип-тиран») — ежелгі грек драматургі Софоклдың ең танымал трагедиясы. Бұл шығарма әлемдік әдебиеттің алтын қорына жатады және адамның тағдырмен күресін сипаттайтын ең ұлы туындылардың бірі болып саналады.
Төменде шығарманың қысқаша мазмұны мен негізгі идеялары берілген:
Шығарманың қысқаша мазмұны
Оқиға Фивы қаласында басталады. Қалада індет (тажал) жайылып, халық қырыла бастайды. Қала билеушісі Эдип бұл апаттың себебін білу үшін Құдайларға жүгінеді.
-
Қарғыс себебі: Дельфилік көріпкел қаланың бұрынғы патшасы Лайды өлтірген адам жазаланбайынша, індет тоқтамайтынын айтады. Эдип қылмыскерді тауып, оны қаладан қуып жіберуге немесе өлтіруге серт береді.
-
Шындықты іздеу: Эдип тергеу жүргізе келе, сұмдық шындықтың бетін ашады. Ол — Лай патшаның өз баласы болып шығады.
-
Тағдырдың жазуы: Көп жыл бұрын Лайға «өз балаң сені өлтіріп, әйеліңе үйленеді» деген сәуегейлік айтылған. Содан қорыққан патша сәбидің аяғын тесіп, тауға тастауды бұйырады. Бірақ бала аман қалып, басқа елде өседі.
-
Қасіретті соң: Эдип кездейсоқ жолда әкесі Лайды (танымай) өлтіріп, кейін Фивыны Сфинкстен құтқарып, патша болады және жесір қалған анасы Иокастаға үйленеді. Шындықты білгенде, Иокаста өзіне қол жұмсайды, ал Эдип өз көзін өзі ойып, қаладан қаңғыбас болып кетіп қалады.
Негізгі тақырыптар мен идеялар
-
Тағдыр және ерік-жігер: Адам өз тағдырынан қашып құтыла ала ма? Эдип тағдырдан қашуға тырысқан сайын, оған жақындай түседі.
-
«Соқыр» көру: Шығармада соқыр көріпкел Тиресий шындықты біледі, ал көзі сау Эдип ештеңе көрмейді. Соңында шындықты көрген Эдип физикалық тұрғыдан соқыр болады.
-
Жауапкершілік: Эдип — нағыз патша. Ол кінәлі екенін білгенде, басқаны кінәламай, өзін ең ауыр жазаға кеседі.
Психологиядағы орны
Зигмунд Фрейд осы шығарманың негізінде «Эдип кешені» (баланың анасына тартылып, әкесіне бәсекелес ретінде қарауы) деген теориясын қалыптастырған.