Қазақ шежіресі — халқымыздың өткенін, рулық-тайпалық құрылымын және ата-бабалар тарихын баяндайтын бірегей ауызша және жазбаша жүйе. Бұл тек туыстық тармақтар емес, ұлттық бірегейліктің негізі болып табылады.
Қазақ шежіресінің жалпы құрылымы негізінен Үш жүзден тұрады:
1. Ұлы жүз (Оңтүстік және Жетісу өңірі)
Ұлы жүз құрамына кіретін негізгі тайпалар:
- Үйсін (Албан, Суан, Дулат, Шапырашты, Ошақты, Ысты)
- Қаңлы
- Жалайыр
- Сіргелі
- Шанышқылы
2. Орта жүз (Орталық, Шығыс және Солтүстік Қазақстан)
Орта жүздің негізгі алты тайпасы («Алты арыс»):
- Арғын
- Найман
- Қыпшақ
- Қоңырат
- Керей
- Уақ
3. Кіші жүз (Батыс Қазақстан)
Кіші жүз негізгі үш бірлестіктен тұрады:
- Әлімұлы (Шекті, Шөмекей, Төртқара, Кете, Қаракесек, Қарасақал)
- Байұлы (Адай, Алшын, Жаппас, Алаша, Байбақты, Масқар, Беріш, Таз, Есентемір, Шеркеш, Тана, Қызылқұрт)
- Жетіру (Табын, Тама, Кердері, Керейт, Жағалбайлы, Тілеу, Рамадан)
Жүзге кірмейтін топтар («Ақсүйектер»)
Қазақ қоғамында рулық-жүздік жүйеден тыс, ерекше мәртебеге ие топтар болған:
- Төрелер: Шыңғыс ханның ұрпақтары (хан сайлану құқығына ие болғандар).
- Қожалар: Ислам дінін таратушылар, Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) және сахабалардың ұрпақтары деп саналады.
- Сунақтар: Сыр бойында орналасқан, көбіне діни-ағартушылықпен айналысқан топ.
- Төлеңгіттер: Хандар мен сұлтандардың қасында қызмет еткен арнайы әскери топ.
Шежіренің маңызы
-
- «Жеті ата» қағидасы: Қазақ халқында жеті атаға дейін қыз алыспау — қан тазалығын сақтаудың басты кепілі.
- Тарихи зерде: Жазба тарих аз кездесетін замандарда шежіре халықтың қайдан шыққанын, қай жерлерді мекендегенін білуге көмектесті.
- Бірлік: «Руға бөліну — рушылдық емес, өз тегіңді білу» деген ұстаныммен қазақтың тұтастығын нығайтқан.