Ринрскопия іріңнің мөлшері мен жиналған жеріне көңілаударады. Егер ол мұрын түбінде болса, онда аденоидты вегетация, төменгі кеуілжірдің артқы шетінің гипертрофиясы немесе гиперплазиясы не бөгде заттың болуына болжау керек.
Егер бөлінетін зат мұрынның ортаңғы жолында болса, онда алдыңғы қуыстың (жоғарғы жақ, маңдай немесе алдыңғы торлы клетка) ауырғаны.
Бөлінетін іріңді заттың іис қуысында болуы (перде мен жоғарғы кеуілжір арасы) артқы торлы клетканың немесе негізгі қуыстың ауырғанын көрсетеді.
Алдыңғы риноскопияда, бұдан басқа, мұрын пердесінің қалпына көңіл аудару керек: кейде қисаю да мұрынның бітуіне себеп болады. Перде қисайған кезде мұрынның бітуіне себеп болады. Перде қисайған кезде мұрынның кеңейген жағында төменгі кеуілжірдің үлкен гипе,ртрофиясын анықтайды.
Емдеу. Мұрынның әр тесігіне 5 тамшыдан күніне 2 рет 1% сода ертіндісін, кейін 5 тамшыдан күніне 2 рет 2% проторгол не колларгол ертіндісін құяды.
Гипертрофия түрінде 30% трихлоруксус қышқылымен күйдіреді. Ұшына мақта оралған зондты қышқылға батырып, шыныға сығады, одан кейін аодын ала сезімсіздендіріп, төменгі кеуілжірдің өн бойын (1-2% кокаин немесе 1% дикаин ертіндісімен) мұрын пердесіне тигізбей мақтаны алға артқа жылжытып күйдіреді. Консервативтік емдеу нәтижесіз болғанда гальванокустика қолданылады. Оның әсері екі жақты – артық тканьді бұзады және қалған ткань көлемінің кішіреюн қамтамасыз етеді. Алдын ала мұрынның төменгі кеуілжіріне кокаин жібереді. Каутерді суық қалпында хоанаға дейін кіргізіп, ұшын кеуілжірге жақсылап тақтайды. Каутерді қызарғанша қыздырып, артынан алдына қарай жүргізеді де, мұрыннан қызған қалпында шығарады. Ыстық каутер мұрын пердесіне тисе синехия пайда болуы мүмкін. Жас мамандар арнайы мұрын айнасын қолдануына болады, өйткені онда мұрын пердесін қорғайтын пластинка бар.
Галванокаустика азды-көпті реакция туғызады және бұрынғыдан да көбірек ісінеді. Бірнеше күннен кейін шірік қабыршақ түсіп, шырышты қабық кішірейеді және дем алу өз қалпына келеді. Мұрынның екінші жартысына гальванокаустиканы, бірінші толық жазылғаннан кейін 10 – 12 күннен соң жасайды. 1 – 2% эфедрин тамызып, шірік қабыршақтық тезірек түсуі үшін вазелинмен майлап қоюға болады.
Гиперплазияны, әсіресе артқы, ең жақсысы мұрын ілмегі арқылы алып тастау. Кеуілжірге тиіспей тек шырышты қабықтың шамадан тыс өскен жерін ғана алып тастауға тырысады. Тиісті сезімсіздендіруден кейін ілмекті хоана шетіне дейін кіргізіп, шырышты қабықтың қалыңдығы жерін ұстап алады да сымды ақырын тартады. Кесілген шырышты қабықты алып тастайды. Қан кетуді тоқтату үшін жеңіл мақта тығынын салып, тыныштық сақтап, мұрынға суық қояды, салқын сұйық тамақ береді. Тығындағы 36 – 38 сағаттан кейіналып тастайды, ол үшін алдымен оны 3% сутек перекисімен дымқылдап алады.
Кеуілжір қаңқасын кесу керек болған жағдайда оны кесетін арнайы құрал немесе ұшы иілген қайшы қолданылады. Тканьді көп мөлшерде алып тастауға болмайды.
Артофиялық тұмау. Шектелген немесе диффузды болуы мүмкін. Мұндай аурулар әкті шаңның көп жерінде және ауасы құрғақ жерде көбірек кездеседі.
Шектелген атрофиялық тұмау мұрынның бүйір қабырғасында, әртүрлі себептермен кеуіжірді кеңінен алып тастағаннан кейін дамуы мүмкін. Алынып тастаған бөлімнің орнында бездердің және қуысты тканьнің жоғалуымен бірге тыртық пайда болады. Мұндай құбылыс жарақаттану салдарынан да болуы мүмкін.
Шектелген атрофия мұрын пердесінің алдыңғы бөлігінде болуы мүмкін. Табиғи майы жоқ бұл жер шаң, т.үтін, күйенің зиянды әсеріне ұшырағыш. Бұл жерде қышыма туғызатын қабықтар пайда болады, әдетте балалар қабықты саусағымен алып тастайды, соның салдарынан зақымданып қанап, микроорганизмдер жеңіл кіреді. Аурудың келесі кезеңінде алдымен дөңгелек жара пайда болады, ол шеміршек үсті зақымданғанда мұрын пердесінің тесіліп кетуіне соқтырады. Бұл сияқты тесілу инфекциялы аурудан кейін де болуы мүмкін. Кейде тамақ алудың нашарлауына, тромбтың пайда болуына, коагуляциялық некрозға және мұрын пердесінің шеміршек бөлігінің тесілуіне соқтырады, одан кейін шеті тегіс жылтыр дөңгелек тесік қалады, түсі мұрын пердесінің шырышты қабығының түсіндей болады.
Туберкулез жарасын сифилис жарасынан ажырата білу керек. Туберкулез жарасының шеті әдетті босаң грануляциямен жабылған. Сифилис жарасы сүйекті және шеміршекті бөліктер шетінде болады. Қанның серологиялық реакциясы оның диагнозын жеңілдетеді.
Емдеу. Механикалық жарақатты (саусақпен шұқу) кетіру және мұрынға жұмсартқыш майлар қою.
Диффузды атрофиялық құбылыс шектелген түрінен дамуы немесе бірден диффузды сипатта болуы мүмкін, кейде сәбилерде де байқалады. Атрофияланған шырышты қабық өте жұқа, онда шырыш бездерді аз, тесікті дене нашар дамыған, эпителий өзгерген. Алдыңғы риноскопияда кеуілжір шамалы шығып тұрады. Шырышты қабық құрғақ, мұрын жолы бос, сондықтан мұрын-жұтқыншақтың артқы қабырғасын (ол да құрғақ) көруге болады.
Озена (сасық тұмау). Мұрынның шырышты қабығының қатты айқын атрофиясымен, қабықтың пайда болуымен және жағымсыз иіспен сипатталады.
Бұл ауру этиологиясын түсіндіру үшін көптеген нәтижесіз теориялар ұсынылған. Оның этиологиясында көптеген себептер жиынтығының маңызы бар. Озенаның пайда болуында нерв жүйесі жағдайы, яғни трофикалық қызметінің бұзылуы шешуші роль атқарады. Балалық шақта инфекцияның және қайтадан болған қабыну құбылысы әсерінен мұрын қуысының нерв жүйесі өзгереді, яғни онда терең трофикалық өзгерістер болып, ол ақыр аяғында қабыршақ пайда болуымен бірге атрофиялық құбылысқа әкеледі.
Халықтың материалдық әл-ауқатының жақсаруы. Олардың мәдени дәрежесінің өсуі және дәрігерлік көмектің тұрғандарға жақындауы озенамен ауыратын ауру санын күрт қысқартты, бұл аурудың жұмсақ жайлы өтуіне әкеледі.
Бұрынан келе жатқан трофонервтік теорияны қолдаушылардың қатесі нерв жүйесін тіке түсінуінде: аурудың шығу себептері қанат-таңдай түйіні реакциясының бұзылуынан деп есептеді.
Мұрын қуысының үлкендігі сонша, мұрын-жұтқыншақтың артқы құрғақ қабырғасы көрінеді. Озенамен ауырғанда үнемі бірге жүретін құбылыс – ол құрғақ фарингит және құрғақ ларинготрахеобронхит. Аурулар көбіне құлақтың бітіп қалатынына, шуылға және аутофония құбылысына шағым айтады.
Жалпы емдеу — аутогемотерапия, қан құю, протеинотерапия және вакцинотерапия (соңғысын кері құбылыс болмас үшін 5 күнде бір рет жасайды). Вакцинаны әр-түрлі бактериялардан жасайды, оны озенамен ауыратын аурудың мұрын қуысынан алады.
Сонымен бірге күніне 1 мл, алоэ сығындысынан укол жасайды, бір курстағы жалпы дозасы 30 мл және мұрынның бактериясына әсер ету үшін күніне 2 рет 0,25 мл, барлығы 20 – 30 стрептомицин иньекциясын жасайды. Онымен қоса бромид ішеді.