Бақылау тесті – ұйымның ішкі бақылау жүйесімен бухгалтерлік есеп жүйесінің қызмет етуінің тиімділігі туралы аудиторлық дәлелдеулер алу мақсатымен алынатын тесттер.
Мәндік процедуралар – қаржылық есеп берудегі қателіктер мен заң бұзушылықтарды анықтау үшін алынатын тесттер, процедуралар. Олар 2 түрге бөлінеді:
Операциялар мен шоттар қалдығы мен өлшемдік тесттері;
Аналитикалық процедуралар.
Аудиттік бағдарламаны құру барысында аудиторлық дәлелдемелерді жинау үшін қандай аудиторлық процедуралар және қандай көлемде орындауы қажет екендігін анықтап алу қажет.
Аудиторлық дәлелдемелерге талаптар 50 «Аудиторлық дәлелдеулер» Халықаралық аудит стандартында көрсетілген.
250 « қаржылық есеп берулердің аудитіндегі заңдар мен нормативті актілер есебі» халықаралық аудит стандартында талаптар анықталған және аудиттелетін ұйымның қаржылық есептілігі дұрыстығын бағалау мүмкіндігі ұсынылмайды, олармен жүзеге асырылатын заңнамалар мен нормативтік актілер аудиторға ұсынылады.
Оларға ұымның шаруашылық және қаржылық қызметін реттейтін заңдық органдар және орындаушы биліктер заңнамалық және басқа да нормативтік құжаттары жатады [2].
Аудиторлық процедураларды орындау мен жоспарлау кезінде, сонымен қатар олардың қорытындыларын бағалау және есепті ұсыну кезінде аудитор осы бойынша анықталған бұзушылықтар қаржылық есептілік көрсеткішіне әсер етуі мүмкін, аудиттелетін ұйымға шығындар әкелуі және қатысушыларын және мемлекетке және үшінші тұлғаларға шығындар алып келуі мүмкін. Қаржылық есептіліктің заңнамалық және нормативтік актілерге сай келмеуі қаржылық қиындықтарға алып келуі мүмкін,мысалы сот үдерістері, айыппұл, мүлікті тартып алу және де тексерілетін ұйымның жұмысын тоқтатуға да алып келеді. Егер ол қылмыстың құрамы санын растайтын деректерді анықтаса, оларды жасыруға құқығы болмайды.
Заңнамалармен және нормативтік актілермен аудит қызметтердің сай келмейтін деректерін анықтайды деген болжауларды күтуге де болмайды. Қызметтердің сай келмеуін анықтау болуынан тәуелсіз ұйым басшылығы немесе қызметкерлер және аудиттің басқа да аспектілері әсері мүмкіндіктері сенімділігі сұрақтарын қарастырады.
Аудиторлық тексеру жоспарын өңдеп, бұзушылықтарды жазбаша ақпараттарда көрсетіп, тұтынушыларға есептіліктерді хабарлау,аудиторлық есеп жағдайымен, акционерлер жиналысында шығуы жолымен және шартты оң немесе бас тарту нәтижесі аудиторлық есебін ұсыну, дәлелдеулер сенімділігі және толықтыру, бұзушылық әсерлерін ескеріпбұрмаланулардыанықтағанда аудитор деректемелерді жұмыс құжаттарында көрсетуі тиіс.
Аудиттелетін ұйымның басшылығы немесе оның қызметкерлері аудиторға жеткілікті ақпарат алуға кедергі болады, нормативтік актіледі орындамау қаржылық есептілікті бұрмаландырып жіберді немесе аудитор кері аудиторлық есепті жасайды және аудиторлық есепте өз көзқарасын білдірудан бас тартады.
Егер аудитор басқа себептермен заңдық бұзушылықтар деректерін орната алмаса, ол шартты оң аудиторлық есепті көрсетеді немесе аудиторлық есепте өз көзқарасын білдіруден бас тартады [3].
Егер аудитордың ескертулеріне сай барлық түзетулер енгізілсе, онда оң аудиторлық есепті ұсынуына болады, шартсыз және шартты. Егер басшылық түзетулерді енгізбесе, аудитор тексеруді тоқтатуға және тоқтата тұруға құқылы.
Нормативтік актілерді сақтауға жауаптылықты аудиттелетін ұйым алады.
Аудитор орнатуы тиіс:
Бухгалтерлік есеп және салық салу бойынша нормативтік актілермен аудиттелетін ұйымдардың қызметі қамтамасыздандырылған ба;
Қажетті жағдайларда аудиторлық және заңдық ұйымдар мамандарымен кеңестер жүргізіледі ме;
Есептік саясатты анықтайтын ішкі құжаттар, құжаттық айналым кестелері, шаруашылық операцияларға бұрыштама соғуы, олардың сақталуынаа бақылау жасалған ба;
Есеп және салық салу бойынша шешім қабылдауы, заңгердің қатысуымен ірі келісімдерді жоспарлау заңдылығын алдын ала бақылауы жүзеге асырылады ма.
Аудиттелетін ұйымға қатысты заңнамалар талаптары туралы аудитор аудиттің жоспарлау сатысында қарастыруы тиіс. Ол тексерілетін ұйымға қатысты нормативтік-құқықтық базасын зерттеуі тиіс, оның басшылығынан нормативтік актілерталаптарын орындау үшін қолданылатын тәсілдері мәліметтерін алуы тиіс, нормативтік актілерде міндетті түрде шешілетін шиеленіс сұрақтарын талқылау, тіркеу, лицензия жән т.б. туралы құжаттар санын тексеру, ұйым өз қызметін бұл құжаттарсыз жүргізуі мүмкін емес.
Шиеленістік нормативтік акт әсері бар болса, аудитор аудиттелетін ұйым басшылығы келісімімен өз атынан құжатты бекіткен орган мекен-жайына сұрау жібереді немесе аудиттелетін ұйым басшылығын шартсыз оң аудиторлық есепті беру мүмкін еместігі туралы жазбаша түрде ескертеді.
Шиеленістік нормативтік акт әсері болмаған жағдайда, бұл жазбаша ақпаратта көрсетіледі.