Білім беру процесіндегі қарым-қатынас

 

Жоспар:

1. Қарым-қатынас – өзара әрекеттесу формасы ретінде
2. Педагогикалық қарым-қатынастың ерекшеліктері
3. Қарым-қатынас стилдері
4. Қарым – қатынас немесе коммуникация процесі кең, ауқымды ұғым, ол – саналы және санасыз байланыс, ол – мәліметті тасымалдау және қабылдау,ол – барлық жерде және үнемі байқалатын процесс.

«Қарым – қатынас – біріккен іс – әрекетке деген қажеттіліктен туындайтын адамдар арасындағы байланысты құрайтын және дамытатын күрделі, көп жоспарлы процесс» (Қысқаша психологиялық сөздік)

«Қарым – қатынас— адамдар арасындағы байланысты құру мен дамытуда, жеке тұлғалық қарым-қатынасты қалыптастыруда көрінетін  және біріккен іс-әрекетке деген қажеттілікті  туындататын жеке тұлға белсенділігінің универсалды формасының бірі (таным,еңбек,ойынмен бірге)» (А.И.Конюхов)

«Қарым-қатынас – бір адамның екінші адамға әсер ету нәтижесі болып табылатын,адамдар арасындағы байланыс» (М.В.гамезо, И.А Домашенко).

Қарым – қатынас функциялары

• Ынтымақтастық. Қарым –қатынаста орынды (рационалды) эмоционалды және еріктік өзара әсер етулер және индивидтердің өзара әрекеттері жүзеге асырылады және көңіл – күйдің, ойдың, көзқарастың жалпылығы қалыптасады,өзара  түсінушілік  туындайды,манера,әдет, мінез-құлық стилі меңгеріледі, топтық және ұжымдық іс-әрекетті сипаттайтын бірлік пен ынтымақтастық құрылады.
• Қалыптастырушы. Қарым – қатынас жеке тұлғаның жағымды жағының ашылуы, санасының және өзіндік санасының қалыптасуы,оның дамуының  стимуляторы, басқа адамдармен қарым-қатынасқа  түсе отырып,өзіне  басқалардың қатынасын саралай келе, адам өз бойында өзін-өзі  жетілдіруге деген қажеттілікті  байқайды және осы қажеттілікті өзін-өзі тәрбинлеу процесінде жүзеге асырады.
• Дамытушы. Қарым – қатынаста байқалатын «жұқтырудың» әлеуметтік-психологиялық механизмі мен еліктеу, адам идеалындағы сапа, қасиеттерімен қоса бейнені қалыптастыруға ықпал етеді – бұл өзін –өзі дамытуға деген үлкен стимул!
• Танымдық. Қарым – қатынас қоршаған ортаны тану мен түрлендіру,прцесі жүзеге асырылатын бірлескен шығармашылықтың формасы.
• Мәліметтік. Қарым – қатынас мәлімет (дерек) көзі және ақпарат арнасы: қарым – қатынас процесінде (коммуникация) адам фактілерді, түсініктерді, идеяларды ғана емес, онда құнды қатынастар, қызығушылықтар , көңіл – күй, сезім де меңгеріліп, тасымалданады.
• Ұйымдастырушылық. Қарым – қатынас – адамды тәрбиелеу үшін жағдай тудырады: тәрбие өнері ең алдымен – қарым – қатынас өнері деп педагогтар әділ пікір айтады, қарым – қатынаста жеке тұлғаның өзінің әлеуметтік рөлін, ұйымдастырушылық және серіктік сапаларын жүзеге асыруға  деген  ұмтылысы орындалады.

Қарым – қатынас әлемі (М.С.Каган бойынша).

• Нақты серікпен (партнер) қарым – қатынас
• Тұлға аралық қарым – қатынас
• Өкілдік қарым – қатынас;
• Мәдени қарым – қатынас;
• Топтағы қарым – қатынас:
• Сағымдағы (иллюзиядағы) серікпен қарым – қатынас
• Жануарлармен қарым – қатынас;
• Затпен қарым – қатынас;
• Ойдағы серікпен қарым – қатынас
• Өзінің екінші «Мен» — імен қарым – қатынас;
• Мифологиялық немесе көркем бейнемен қарым – қатынас:
• Ақиқатта (болмыста) жоқ адам бейнесімен қарым – қатынас.
• Қиялдағы серіктердің қарым – қатынасы (көркем персонаждар – квазисубъектілермен).

Қарым – қатынас түрлері

• Қарым – қатынасқа түсушілер құрамы бойынша
• Тұлғааралық – іскерлік және жеке тұлғалық қарым – қатынас

Адам – Адам жүйесінде;

Өзара қатынас сипатына қарай:

• Қызметтік;
• Қызметтік – жолдастық;
• Достық;
• Жеке тұлғалық – топтық – іскерлік, Адам – Топ жүйесіндегі қарым – қатынас;

Өзара  өатынас сипатына қарай:

• Қызметтік және қызметтік – жолдастық;
• Жетекшінің ұжыммен,топпен қарым – қатынасы;
• Топаралық – Топ – Топ жүйесіндегі іскерлік қарым – қатынас, екі немесе бірнеше қауымдастықтың контактісі.
• Жақындасу деңгейі бойынша:
• Тікелей – «бетпе – бет» қарым – қатынасқа түсу, әрбір қатысушының қарым – қатынастың барлық құралдарын қолдана отырып басқа адамдармен байланысқа түсуі және сол арада кері байланысқа түсу мүмкіндігі де.
• Жанама – үшінші адам, немесе пошталық байланыс, техникалық құрал, зат, естелік т.б арқылы қарым – қатынастын жүзеге асуы.
• Ұзақтығына байланысты:
• Қысқа уақыттық;
• Ұзақ уақыттық;
• Аяқталуына байланысты:
• Аяқталған;
• Аяқталмаған.

Қарым – қатынас құрылымы:

• Коммуникативті – қарым – қатынас субъектілерінің арасында мәлімет алмасу;
• Интерактивті – жалпы өзара әрекет стратегиясын құру,факті, қатынастардың ғана емес әрекеттердің де алмасуы.
• Перцептивті – серіктестік қарым – қатынаста бір-бірін қабыдауы, зерттеуі, түсінуі,бағалауы.

Қарым – қатынас коммуникация ретінде

• Вербальды (сөз)
• Сыртқы;
• Ауызша;
• Монологты;
• Диалогты;
• Іштей
• Вербальды емес
• Кинетикалық (вербальды емес құралдардың көмегімен қарым – қатынасқа түсу,жест,мимика,пантомимика);
• Параэкстралингвистикалық (қосымша мәліметті дауыс ырғағын өзгерту арқылы беру, диапазон, тондық өзгеріс);
• Визуальдық (көз арқылы мәліметтік байланыс);
• Проксемикалық (қарым – қатынасқа түсушілерді орналастыру, қарым – қатынастың уақыты);

2. Педагогикалық қарым – қатынас – оқудағы өзара іс- әрекет формасы, оқушы мен оқытушылардың ынтымақтастығы. Педагогикалық қарым – қатынаста вербпльдық,көркемдік, символикалық, кинетикалық құралдарды пайдалана отырылып коммуникативті,перцептивті және интерактивті функциялар жүзеге асырады.

• Педагогикалық қарым – қатынас кең контексте «… оқушылардың мотивациясының дамуы мен оқу іс-әрекет шығармашылық сипаты үшін, мектеп оқушысы тұлғасының дұрыс қалыптасуы үшін ең жақсы жағдай жасайтын,оқытудың эмоциональдық қолайлы климатын қамтамасыз ететін,мұғалімнің (кеңірек алсақ – педагогикалық ұжымның) оқыту процесіндегі оқушылармен қарым-қатынасы» (А.А.Леонтьев).
• Педагогикалық қарым – қатынас – оқыту мен тәрбиелеу мақсаты мен міндеттерінің жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін педагог пен оқушылардың өзара әрекетіндегі құралдар мен әдістер жиынтығы (Л.Д.Столяренко).

Педагогикалық қарым – қатынас функциялары бойынша бөлінеді:

• Контактілі;
• Дистантты;
• Ақпаратты;
• Түрткі болу;
• Координациялық;
• Үйлестіруші өзара әрекеттесу.
• Педагогикалық қарым-қатынас ерекшелігі
• Педагогикалық қарым – қатынас бағыттылығы
• Педагогикалық қарым – қатынас білім алушылардың өзара әрекеттесуінің өзінде олардың тұлғалық дамуы мақсатына бағытталған;
• Педагогикалық жүйенің өзіне негіз болып табылатын, оқу білімдерін игеруді ұйымдастыруға және осы негізде шығармашылық іскерліктерді қалыптастыруға, демек игеру пәніне (меңгеру) бағытталған;
• Білім алушыларға (олардың актуальды жағдайларына, дамудың болашақтағы бағыттары) бағытталған.
• Педагогикалық қарым – қатынас субъектілердің 3 жақты бағыттылығы
• Жеке тұлғалық;
• Әлеуметтік;
• Пәндік;
• Оқыту (білім беру) функциясын жүзеге асыру

А.А.Брудный бойынша, оқыту функциясы тасымалдаушы функциямен теңестірілуі мүмкін. Педагогикалық қарым – қатынаста оқыту функциясы жетекші болғанымен,ол басты функция емес, бұл мұғалім мен оқушылардың, оқушылардың бір-бірімен жан –жақты әрекеттесуінің табиғи бөлігі.

• Педагогикалық қарым – қатынастың «Адам-Адам» типіне суреттелген адамдардың өзара әрекеттесу өзгешілігінің бейнеленуі;
• Қарым –қатынасты жеңілдету және фасилитация функциялары (К.Роджерс). Мұғалім қарым – қатынас фасилитаторы, демек мұғалімнің оқушыға өзін және өз бойындағы жағымды (жақсы) қасиеттерін қөрсетуге көмектесуі.
• Қарым – қатынас стилі адамдардың бір-бірімен өзара әрекеттесу тәсілдері мен құралдарының тұрақты формасы.
• Оқытушының қарым – қатынас стилі
• Оқушылардың ойлау процесіне зейін аударып, қалт еткен ойдың туындауы дереу қолдауды қажет етеді, кейде ойды байқадым деген белгінің өзі де жеткілікті;
• Эмпатияның болуы – өзін оқушының орнына қоя білу ептілігі – оның іс-әрекеті мақсаттарын, түрткілерін және оның өзін түсіну,бұл белгілі бір дәрежеде оқушы іс-әрекетін болжауға,алдын ала басқаруға мүмкіндік береді;
• Жақсылық тілеуші,оқушы жетістігіне әріптестің қызығушылығы позициясы;
• Рефлексия – педагогикалық өз іс – әрекетін қатаң түрде үздіксіз талдау және оқу процесіне неғұрлым мол және жылдам түзетулер енгізу.

Қарым – қатынас:

• Педагогикалық қарым –қатынас оқудағы өзара әрекет формасы,педагог пен оқушының ынтымақтастығы;
• Педагогикалық қарым – қатынас бір мезгілде оның үш жақты: коммуникативтік,интерактивтік және перцептивтік болуы;
• Педагогикалық қарым – қатынас вербальдымен қатар басқа да тәсілдердің,яғни көркемдік,кинетикалық,символикалық тәсілдердің кең түрде көрінуі.

 

Негізгі ұғымдар: педагогикалық қарым-қатынас, коммуникация, интерактивті және перцептивті қарым-қатынас.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

1. Педагогикалық қарым-қатынас құралдары атаңыз.
2. Педагогикалық қарым-қатынас ерекшеліктері.

Ұсынылатын әдебиеттер:

1. Кан-Калик В.А. Учителю о педагогическом общении. – М.,1987.
2. Петровский А.В. Новое педагогическое мышление. – М.,1989.
3. Сламбекова Т.С. Педагогикалық психология. Оқу құралы. Семей, 2008
4. Столяренко Л.Д.Педагогическая психология для студентов вузов. Ростов-на-Дону, 2004
5. Айсмантас Б.Б. Педагогическая психология. Схемы и тесты. Москва, ВЛАДОС, 2002