Қожа-Ахмет Яссауидiң шығармашылық ойлары
Орта ғасырлардағы қалыптасқан философиялық ағымдардың iшiнде сопылықфилософия ерекше орын алады. “Сопы» деген сөздiң төркiнi шамасы “sophos»- “дана» деген грек сөзiнен шықса керек. Сопылық философия ислам дiнiнiң шеңберiнде пайда болған мистикалық (құпия) аскеттiк (өз-өзiн шектеу) ағым. Оның дүниеге келу себебiн жете түсiну үшiн бiз ислам дiнiнiң кейбiр ерекшедлiктерiне өз назарымызды аударуымыз қажет.
Ислам дiнi тарихи ең соңғы дүниеге келген дүниежүзiлiк дiн. Сондықтан, бұл дiндегi аса үлкен басымдық — бiрлiк, бiрқұдайлық — ол абсолюттi, оған ешқандай күмән келтiрiлмеуi керек. Бұл қағиданы мықты ұстаудың астарында осы уақытқа шейiн бытыраған көшпендi араб тайпаларының басын бiрiктiрiп, оларды бiр халыққа айналдырып үлкен мемлекет құру қажеттiгi жатқан едi. Иудаизм мен христиандық дiн аз да болса “көпқұдайлықтыңұ сарқыттарынан әлде де болса арылған жоқ-ты (мысалы, құдайды адамға ұқсатып бейнелеу — икона, бiр құдайдың үштiгi — құдай — әке, ұл және киелi рух т.с.с.). Ислам дiнiндегi “Алла-тағаланы» алсақ, Ол адамнан тым алшақ, қаһарлы, қатал, адамды саналы пәнде етiп жаратқанмен өзiне ұқсас еткен жоқ. Сондықтан, адам адасып кетпес үшiн Ол қоғам өмiрiндегi болуғатиiстәртiптiң негiздерiн, адамның өмiрдегi жүрiс—тұрысының қағидаларын Мухаммед пайғамбар арқылы Құрандағы Шариғатта алдын ала берген және олар бұлжытпай орындалуы керек.
Алайда, ақиқат әрқашанда нақтылы, өмiр өне бойы өзгерiсте болғаннан кейiн ресми мешiттiң бұлжымас қағидалары шынайы өмiрде әр-тұрлi қайшылықтарды тудырады. Сондықтан, жаңа дiндi уағыздаушылар көп ұзамай екi топқа бөлiнедi. Олардың бiрiн “абид»(құдайдың құлы) десе, екiншiсiн “захид»(дәруiш) деп атады. Бiрiншiлерi дiннiң талаптарын ойланбастан бұлжытпай орындауға тырысса, екiншiлерi өз iзденiстерi мен тебiренiстерi арқылы Алла-тағаланы жете түсiнуге, оған рухани жетiлу арқылы жақындасып, онымен қосылуға, сiңiсуге тырысты. Мiне, осы екiншiбағыт ислам дiнiнiң шеңберiнде сопылықағымды тудырады.
Алғашқы уақыттағы сопылар пендешiлiкке қарсы шығып, дұниеқорлық, байлықты жинаудан бас тартып (зухд) Алла-тағаламен бiрге болуға тырысты (тақуа). Бұл ауыр жолда олар Мухаммед пайғамбардың өмiр жолын өнеге еттi, өйткенi ол қандай керемет бай өмiр сұру мұмкiншiлiктерiне қарамастан, өзiн өте әдептi ұстап, қайыршы мен кедейлерге қол ұшiн беруге тырысты. Алғашқы сопылардың бiрi Хасен Басри “бұл дүние үшiн о дүниенi сатқан екi дүниеден бiржола айырылады, бiрақ, о дүние үшiн бұл дүниенi сатқан екi дүниеге де ие болады»,- деген екен. Яссауи бабамыздың сыйлаған, өнеге тұтқан сопыларының бiрi — осы Хасен Басри. Ол жөнiнде Яссауи :
“Нәпсiсiн тиып қаһар қылды Хасен Басри…
әзiздердiң жағында болғым келер…»,- деген екен. Сонымен, сопылық философия адамдарды аскеттiк өмiрге, дұниенiң алдамыш қызықтарына құмартпауға, рухты биiк дәрежеде ұстауға шақырды.
Сопылық жолдың екiншi үлкен басымдығы — Құдайды шын жүрекпен сүйiп оған толығынан берiлу мәселесi. Ол үшiн адам өзiнiң менмендiгiн толығынан ұмытып кұндiз-тұнi тек Алла-тағалаға деген құштарлық ғашықтық сезiмде болуы қажет. Сонда ғана адамның өзiндiк сана-сезiмi жойылып, құдайлыққа жол ашылады. Мұндай жан-дүние ақуалын сопылар фана (бейболмыс, құдайға жетiп сiңiсу) деген ұғыммен берген. Орта ғасырлардағы Шығыс жұлдыздарының бiрi Руми Джалаледдин төмендегiдей нақыл сөздер арқылы бiзге оны ашық та айқын түсiндiредi:
“Бiреу сүйген жарының (Абсолюттiң) есiгiн қағады. “Бұл кiм?,- деген сұраққа “Менмiн»,- деп жауап бередi. Есiктiң әржағынан “Бұл үйге Менiмен Сен сыймайсың»,- деген дауыс естiледi. Есiк жабық қалпында қала бередi. Ол тақыр далаға кетiп, жалғыздықтың азабын тартып, аузын берiк ұстап, күндiз-түнi қ»дайға құлшылық етедi. Бiр жылдан кейiн қайтып оралып, есiктi тағы қағады. “Бұл кiм?“,- деген сұраққа, Ол : “Сенсiң»,- дейдi. Сол сәтте есiк дереу ашылады. Сонымен, тек “мендiк» толығынан құдайлықтың шеңберiнде ерiп-сiңген кезде ғана адам рухтың ең биiк сатысына көтерiлiп, Алланың құшағына қосылады.
Сопыларды ресми мешiт алғашқы ғасырларда қанша қудаласа да қарапайым халық арасында олардың беделi өсе бердi. Олар тек қана Құранның аяттарын, шариаттың қағидаларын түсiндiрiп қана қоймай дiндi философиялық тұрғыдан тереңдете бiлдi. Сопылардың ойынша, Шариғатты терең игерiп, оның талаптарын бұлжытпай орындау — ол құдайшылдықтың бiрiншiсатысы ғана.
Өйткенi, адамның сыртқы iс-әрекеттерi мен оның iшкi пиғылы, ниеттерi бiр-бiрiнен тiптi алшақ болуы да мүмкiн. құдайлыққа өтудiң екiншi сатысында адам осы екi ортада ешқандай қайшылықтар болмауы ұшiн iс-әрекеттер жасауы керек, ол Алла-тағаланың алдындағы ең жоғарғы адалдықдәрежеге көтерiлуi қажет. Ол ұшiн адам өзiндiк сана сезiмiне өне бойы тереңдей түсiп, оны Жаратушының құдiреттi күштерiне бейiмдеуi қажет — бұл адамның екiншiсатыдан — Тариқаттан өтуiмен тең.
Сонда ғана адам құдайға, яғни үшiншiсаты — Ақиқатқа көтерiлiп, Алла-тағаланы жүрекпен сезiнiп, онымен қауышады. Алайда бұл сиқырлық мистикалық қиын жол, ол адамның құдайды iздеудiң жолында күндiз-түнi құлшылық етiп, өне бойы рухани iзденiсте болуын талап етедi. Сонда ғана оның iшкiкөкейкөзi (интуиция) ашылып, аян арқылы ол Алла-тағаламен сұхбаттаса алады.
Мiне, осындай сопылық философияның Орта Азиядағы көрнектi өкiлi ретiнде қожаАхметЯссауи (1094—1167ж.ж.) бабамызды айтуға болады. Ол халықтың дiлiнде аса ұлы дiни қайраткер ретiнде осы уақытқа дейiн сақталған : “Меккеде — Мухаммед, Түркiстанда — қожа Ахмет», -деген сөздердiң өзi оны бiзге ашық көрсетедi. Негiзгi осы уақытқа шейiн жеткен еңбегi “ДиуаниХикмет» (Даналық кiтабы). Бұл еңбектi негiзiнен алғанда адамның рухани даму жолын жарқырытып көрсетiп тұратын шамшырақ ретiнде қарауға болады.
Қ. А. Яссауи философиясында қойылған негiзгiмәселе — ол адамболмысы, ал оның өзiнiң екi жағы бар. Бiрiншiден, адам — дене, оның қажеттiктерi өтелмей өмiр сүру мүмкiн емес; екiншiден, адам — рух, ол оның басқа тiршiлiктермен салыстырғандағы негiзгiерекшелiгi, аса баға жетпейтiн қасиетi. Бұл арада қ.А. Яссауи үзiлдi-кесiлдi адамның терең мәнiн оның рухани тұңғиығынан iздейдi — бұл көзқарас ХХ ғ өмiр сүрген немiс ойшылы К.Ясперстiң “нағыз адамның өмiр сүру ақуалы — рухани ақуал» деген сөзiмен үндеседi. өзiнiң жас кезiндегi пендешiлiктiң шырмауында болғанын жасырмай сынай келiп, ұлы ойшыл былай дейдi:
“Жиырма тоғыз жасқа кiрдiм, халiм харап.
Ғашық жолында бола алмадым мысал топырақ.
Халiм харап, бауыр кәуәп, көз бұлдырап,
Сол себептен хаққа сиынып келдiм мiне.
Пендешiлiктiң жолында (байлыққа, билiкке, дене ләззаттарына ұмтылу т.с.с) адам өз өмiрiнiң мәнiн ашып адамгершiлiк қасиеттерiн сақтап қалуы мұмкiн емес — ол жалған жолға тұседi.
“Нәпсiге сен ерiк берсең не тiлемес,
Еңiресең де Алла саған мойын бұрмас.
Қолға алсаң, жаман құстай қолға қонбас…»,- дейдi ұлы ойшыл.
Сондықтан Алла-тағалаға жақындау жолы — пендешiлiктен арылу, нәпсiнi тию. Ойшыл бұл жолдағы өнегелiк мысал ретiнде Парсы патшасының ұлы Ибрахим ибн Әдхамды келтiредi. Руми Джалаледдин ол аңыз жөнiнде былай дейдi:
Бiр күнi әдхамның сақшылары сарайдың шатырынан айғай-шу естидi. Сақшылар шатырға шығып, сондағы жүрген адамдарды ұстап алып Әдхамның алдына әкеледi. “Мұнда не iстеп жүрсiңдер ,- деген сұраққа, олар: “Түйелерiмiздi iздеп жүр едiк»,- дептi. “Қай заманда кiм түйенi шатырдан iздеген екен ,- деген сұраққа, олар: “Бiз сенен өнеге аламыз, сен тақта отырып Алла-тағаламен жақындасқың келмей ме?Қай заманда, кiмде-кiм осындай орыннан құдайға жақындаған ,- дептi. Осыдан кейiн Әдхам сарайдан қашып шығып, ел кезiп дәруiштiк жолға тұскен екен. Мiне, Қ.А. Яссауи Әдхамды өнеге етiп былай дейдi:
“Әдхам сипат тақ пен бақтан қашып жүргiл,
Тiлек берсең дүние қызығын тепкiм келер»
Сопылық философияның көрнектi өкiлi Баязиттi де өнеге келтiрiп:
“Шайық Баязит жетпiс рет өзiн сатты,
Бұл дүниенiң бар қызығын тастап атты»,- дейдi.
Әрине, мұндай пiкiрлер кейбiр оқырмандардың дүниеге деген көзқарасына сай келмеуi мүмкiн. Бүгiнгi жеке меншiктi қалыптастырып оны әрi қарай дамыту жолында “баю идеологиясы» көп насихатталынғаны баршаға мәлiм — саяси тұрғыдан алғанда ол керек те болған шығар, өйткенi, бұрынғы Кеңес Одағындағы өндiрiстi бiрегей (тотальды) мемлекеттендiру адамдардың өндiрiстi дамытуға деген ынталарын су сепкендей басып, өндiргiш күштердi тоқыраулатқан болатын. Негiзiнен, сол себептi ол қоғам да құлдырап, келмеске кеттi емес пе? Алайда, тек дүние қуу жолында дұрыс қоғам орнату мүмкiн бе? -әрине, жоқ. Бұл жөнiнде қ.А.Яссауи былай дейдi:
“Дүние менiкi дегендер — жаһан малын алғандар,
Құзғын құстай арамға белшесiнен батқандар.
Молда, муфтий болғандар — жалған жала жапқандар,
Ақты қара қылғандар: ол тамұққа тұседi.
Қазы, имам болғандар — нақақ жала қылғандар,
Есектей болып жегiлiп жұк астында қалады.
Пара алған әкiмдер — арамдықпен жұргендер,
Өз бармағын өзi шайнап өкiнiшпен қалады»
Ол өз заманындағы рухани-адамгершiлiк ақуалға көңiлi толмай, ондағы кемшiлiктердi қынжыла сынайды:
“үлкен-кiшi адамдардан әдеп кеттi,
қыз, келiншек, нәзiк жаннан ұят кеттi.
“ұят барда иман бар»,- деп Расул айтты…
Ғажап сұмдық замана болды, достар.
Ел, дүние, халқымызда қайырым жоқ,
Патша мен уәзiрлерде әдiлет жоқ…
Түрлi бәле халық үстiне жауды…»
Шамасы, Қ.А.Яссауидiң өмiр сүрген заманы — ерте феодалдық қатынастардың қалыптасып қарқымды даму, таптық қатынастар қайшылықтарының өсу кезеңi болса керек. Ендi бүгiнгi күнге көз жiберсек “қазы, имам болғандар» (қазiргi соттар), “пара алған әкiмдер», “ар-ұждан, әдеп, ұят, имандылық, қайырымдылық, әдiлеттiлiк» т.с.с. рухани құндылықтардың құлдырауы Қ.А.Яссауидiң заманасына ұқсамай ма екен? ,- деген ащы сұрақ ойымызға келедi.
Жоғарыда қойылған сұраққа жауап беру үшiн бiз қысқаша болса да өткен жақын тарихқа көз жiберуiмiз керек. Кеңес үкiметi бүкiл ұлттық байлықты мемлекеттендiрiп, жеке меншiктi түбiрiнен опырып, оның иелерiн қуғын-сүргiнге ұшыратып, қоғам өмiрiне тұрпайы теңдiк принципiн еңгiзген болатын. Мұндай жағдайда адамдар ерiктi еңбек етiп, өз қалауынша өмiр сұре алмай iшiнен тынып, екiжүздiлiкке, айтылған сөзбен ой арасындағы алшақтыққа баруға мәжбүр болды. Ендi мiне, үш үрпақ бойы (75ж.) жаншылған ерiктiкке деген ынта, ырық тұрпайы социализмнен бас тартқан кезде өзiнiң арнасынан шығып қоғамның рухани-адамгершiлiк құндылықтарына өзiнiң терiс әсерiн тигiздi. Көркемдеп айтсақ, көп жылдар бойы бетi жабық ыстық қазанның iшiнде жыйналған пар ұлкен жарылысқа әкелiп қоғамның бiршама рухани iргетастарына зақым келтiрдi. Сондықтан да, мемлекеттiк меншiктi жекешелендiру басталған кезде бiршама байлық “тiстегеннiң аузында, ұстағанның қолында» кете барды, лезде бай, өте бай адамдар пайда болып, халықтың көпшiлiгi кедейленiп, бiршама бөлiгi тiптi қайыршылық жағдайға кез болды. Кеңес заманында шын билiкке жете алмай Мәскеу партократтарының қолшоқпарларына айналған, сол рухта ондаған жылдар бойы тәрбиеленген көп шен иелерi жаңа ғана қалыптасып жатқан мемлекеттiң шеңберiнде өздерiн бүкiлұлттық сана-сезiмнiң, талаптардың деңгейiнде ұстай алмай, өз қамын ойлауға, жемқорлыққа көшкендерiнiң негiзгi себебi де осында жатса керек. Қ.А. Яссауи бабамыздың сөздерiмен айтсақ, сол кезде пендешiлiк руханияттылықтан басым болып, “өзiмшiлдiк», қоғамдық мүддемен санаспаушылық өз тойын тойлады.
Бүгiнгi таңда, мемлекеттi басқаруға жаға ұрпақтар легi келген кезде, нарықтық қатынастар бiрте-бiрте заңды жолға қоя басталды да сол себептi қоғамдық ақуал да басқаша өзгере бастады. қазiргi басты мiндеттердiң бiрi — қоғамның рухани өмiрiн жандандырыпадамгершiлiктiбасым ұстау болып отыр. Сонда ғана қоғамның бiрлiгiннығайтып қарапайым адамдардың өмiрге деген ынтасын арттыруға болады. Ал оның өзi бiздiң бостандығымыздың iргетастарын нығайтып, бұкiладамзаттық қауымның шеңберiнде абыройлы орын алуға мұмкiншiлiк бередi. Расында да, адам бұл өмiрде жалғыздан-жалғыз өмiр сүрмейдi — менiң еркiмнiң шеңберi екiншi адамның еркiнiң аумағына жеткен кезде тоқталуы қажет. Белгiлi француз ойшылы Ж.П. Сартр айтқандай “ерiктiк дегенiмiз адамның басқалардың алдындағы жауапкершiлiгiнiңауыржүгi». Бiреу күйзелiс пен зардап шегуде болған жағдайда екiншiнiң қанша дәулетi тасығанымен бақытты болуы мүмкiн емес.
Қ.А.Яссауи бабамыздың даналығы — қоғамдағы күйзелiстен шығу жолдарын қайсыбiр зорлық-зомбылықтан, қантөгiстен, төңкерiстен iздемеуi. Ол Сократтың “өзiңдi тани бiл», Будданың “ең ұлы жеңiс — адамның өзiн-өзi жеңе бiлуi» деген қағидаларына жақын жолды ұстайды :
“Залым егер жәбiр қылса Алла дегiл,
қолың жайып, дұға оқып мойын сұңғыл.
құдай тiлек бермесе сабыр қылғыл,
Хақтан естiп бұл сөздердi айттым мiне».
“Сабыр түбi сары алтын»,- деген халықтың нақыл сөзi осы Яссауидiң жоғарыдағы ойларымен үндесiп жатыр. Адамзаттың өткен жазулы тарихында зорлық-зомбылықтың негiзiнде бақытты қоғамды орнатқан бiрде-бiр ел аталмайды. Керiсiнше, зорлық қарымына одан де өрескел зұлымдықты тудырады. “Жек көру жек көрушiлiкпен ешқашанда тоқталмайды. Тек жек көрушiлiктiң жоқтығы ғана жек көрушiлiктi жояды»,- деген екен ұлы Будда. Зорлық-зомбылықтың жолымен “жер бетiнде жұмақ — коммунизмдi — орнатқысы келген большевиктер қоғамды қандай кұйзелiске әкелгенiн өткен жақын тарихымыздан жақсы бiлемiз. Бұгiнгi таңда бүкiладамзаттық деңгейде соғысты, зорлық-зомбылықты болдырмау, әр болуы мүмкiн шиеленiстердi бейбiт жолмен шеше бiлу, жеке адамның құқтарын басымды орынға қою мәселелерi үлкен орын алып отыр.
Қ.А. Яссауидiң қойған пендешiлiктiшектеу, нәпсiнiтиу, руханияттыжоғарыұстау, қанағаттыққа келу мәселелерi бүгiнгi жер бетiндегi өмiр сүрiп жатқан адамзат қауымына өзiнiң өзектiлiгiментанылуда. әрине, арада сан ғасырлар өттi, өндiргiш күштер ол заманда түске де кiрмейтiн ғажап биiктiктерге көтерiлдi, бiрақ, сонымен қатар қоғамның рухани-адамгершiлiк саласы да сондай биiктiктерге замғады деп айта алмаймыз. әрине, бұл сала да бiр орнында қалған жоқ, онда да алға жылжушылық байқалады, бiрақ оның даму қарқыны материалдық саламен салыстырғанда анағұрлым төменболуда. Нәтижесiнде, дамыған елдер бүгiнгi таңда өз халықтарына материалдық жағынан қандай биiк тұрмыс деңгейiн жасағанмен, миллиондаған адамдар өз өмiрiнiң терең мән-мағнасын таба алмай iшiмдiкке, нашақорлыққа, қылмыстыққа т.с.с. бұрмаланған өмiр жолына тұсуде. Тойымыжоқ қоғамда қанша мол материалдық игiлiктер өндiрiлсе де үне бойы жетiспеушiлiк байқалады. Сондықтан да осы елдердiң көш басындағы АҚШ мемлекетi өз шекарасынан ондаған мың шақырым алыстағы жерлердi “өз ұлтының мүддесi бар аймақтар»деп жариялауда…
Қорыта келе, Қ.А.Яссауи бабамыздан қалған идеяларды бұгiнгi адамзаттың рухани-адамгершiлiк кұйзелiстен шығу жолында iске жаратуға болатындығына бiз кәмiл сенемiз.
ХУ — ХУIII ғғ қазақ жырауларының шығармашылығы
ХУ ғ қарай тарихының тамыры көне заманға кететiн түркi тайпаларының өмiрiнде елеулi өзгерiстер басталады. Мыңдаған жылдар бойы лек-легiмен сонау Байкал көлi мен Алтайдан бастап Балқан тауларына шейiн ағылған, ерiктi өмiр сүрген, басқа белгiлi бiр жерлерде орын тепкен мемлекеттердiң аузы батпаған , керiсiнше, сол мемлекеттердi әрқашанда қорқынышта ұстаған көшпендiлер тарихының сарқылу кезеңi басталады__Өйткенi, осы кезде дүниежүзiлiк тарихта, нақтылай келе, Еуропа топырағында, Жаңа дәуiрге өту кезеңi — қайта ґрлеу заманы басталады. “Ұлы мәртебелi Табиғаттың» балалары — көшпендiлер — өзiнiң өмiр аясының сарқыла бастағанын iшкi көкей көзiмен болса да бiрте-бiрте сезiне бастайды — садақ пен найзаның, шоқпар мен бiлектiң күшiнiң мүмкiншiлiгi азая түседi. Батыс қоғамдарында машиналық өндiрiстiң негiздерi қалыптаса бастайды, зеңбiрiктер мен мылтық оқтары соғыс технологиясын күрт өзгертедi.
әңгiменi нақтылай келе Еуразия топырағына келер болсақ, Алтын Орда мемлекетiне екi ғасыр бойы салық жинап келген Москва князьдығы, барлық Орыс жерлерiн қол астына бiрiктiрiп күшейiп, Шығысқа қарай қол сұға бастайды. Ежелгi түрiк бабаларымыз иемденген Едiл мен Жайықтың екi ортасындағы жайылымдарға үлкен қауып төнедi. Ал Шығыс жақты алар болсақ, Түркi тайпаларынан кейiнгi Азияның ұлы көшпендiлерi — ойраттар да қытай жағынан қысылып, берi қарай жылжи бастайды. Ал мұның өзi ХУIII ғасырда екi көшпендi халықтың бiр-бiрiмен маңдайларымен соқтығысуына, олардың тарихында болмаған қантөгiске, апатқа әкелiп соғады. әрине, бұл қақтығыс жаңа ғана күшiн алып, Шығыстағы жаңа жерлерге қолын сұға бастаған Ресей мемлекетi мен қытай әмiршiлерiнiң мүдделерiне сай келгенi сөзсiз едi. Ал ендi Орта Азиядағы жерге отырып, тұрақтанып, халықтық дәрежеге көтерiлген түбi бiр түркi ұлыстары да көшiп-қонған әлсiреп жатқан өз ағайындарына — көшпендiлерге — қысым жасай бастайды.
Сол себептi Жәнiбек пен Керей бастаған көшпендi тайпалары олардан үзiлдi-кесiлдi бөлiнiп, қазiргi қазақстан жерiнде өзмемлекеттiгiнiң туын тiгедi де өзiнiң жаңа этнонимiне — “қазақ»,- деген атқа ие болады. Алайда,“…елдiң басы қосылған соң да бұрыннан бар ру-тайпалық құрылым, сондай-ақ шаруашылық типi мен мәдениет дәстүрлер жүйесi негiзiнен сақталады». ( Н.Назарбаев. Тарих толқынында. Алматы. Атамұра, 1999, 211б.) Оның себебi — көшпендiлiк өмiр формасының қайсыбiр өзгерiскеұшырамауында, оның консервативтiк табиғатында болса керек. Әскери-демократиялық деңгейде, одан асса — ерте феодалдық қатынастардың негiзiнде өмiр сүретiн көшпендiлер сол байырғы бытыраңқы жағдайда қала бердi. “Ал әр ұлысқа кiретiн әр тайпа, әр ру жалпақ елге ортақ күн туған кезде болмаса, өз ноқтасын өзi ұстап, ешкiмге билiк бере қоймайды. Бұл оғыз, тiптi қазақ хандығы тұсында да қала бердi» (Ә.Кекiлбаев. Түркiстан тағлымы. Егемен қазақстан. 12сәуiр, 2000ж., 3б.). Жоғарыдағы көрсетiлген жаңа гео-саяси жағдайларға, жалпы алғанда, жер бетiнде қалыптаса бастаған Жаңа дәуiрдiң талаптарына сай жауап қайтару үшiн шынайы ел тұтастығы, халық бiрлiгi қажет едi. Бiрақ, ол iске аспады, тiптi Абылай ханның заманында, елге қатерлi қауып төнген кездiң өзiнде бұкiл қазақтың басы бiрiкпедi. Ұлы Шыңғыс-ханның өз уақытында құрған алып “Алтын Орда» империясының да түбiне жеткен әлсiз жерi — осы өзiне-өзi жеткiлiктi, бiр-бiрiне күнi түсе бермейтiн көшпендiлiк өмiр салты, соның негiзiнде қалыптасатын бiр орталық билiкке бағынбаушылық, оны керектi қылмаушылық едi. әрине, Сары-Арқа даласының ойшыл-даналарының балтырын сыздатқан негiзгi мәселе, мiне, осы болатын.
ХУ-ХУIII ғғ дүниеге келген философиялық ой-талғамдар негiзiнен алғанда жыраулық түрде таралып өмiр сүрдi. ґйткенi, көшпендiлердiң арасында сауаты ашылған, жазылған сөздi оқитын адамдардың саны көп болмай, олар көбiне ақсүйектерге ғана тән болатын. қарапайым сөзбен жеткiзiлген ой бiреуден-екiншiге тарау жолында өзгерiп алғашқы мән-мағнасын тез жоғалтатыны баршаға мәлiм. Тек қана өткiр де терең, нақышына келтiрiлген өлең шумақтары адамның ақыл-ойымен қатар оның сана-сезiмiне өзiнiң зор әсерiн тигiзiп, халықтың жадында сақталып, оның дүниеге деген көзқарасы мен iс-әрекетiне өзгертулер еңгiзе алды. Жалпы алғанда, бұл тек қана қазақ халқына ғана тән нәрсе емес. Қай заманда, қай халық өз поэзиясын жан-тәнiмен сүймеген, — ол әрқашанда адамның жан-дүниесiн билейтiн әмiршiсi емес пе ?! ХХ ғ өмiр сүрген немiс философы М.Хайдеггердiң өз өмiрiнiң соңына қарай поэзияға бетбұрыс жасап, болмыс жөнiндегi нағыз терең ойларды ұлы өлеңшiлердiң шығармаларынан iздегенi осыған байланысты болса керек. Сол себептi де бiз қазақ халқының қалыптасу жолындағы терең философиялық мәселелердi жыраулардың шығармашылық жолдарынан iздеуiмiз керек.
қазақ халқының ақын-жырауларының iшiнен аса көрнектi тұлғалар ретiнде Сыпыра жырауды (ХIУ ғ), Асан Қайғы, ҚазтуғанСүйiнiшұлын (ХУ ғ), Доспамбет пен Шалкиiз жырауларды (ХУI ғ), Жиембет пен Марғасқа жырауларды (ХУII ғ), Ақтамбердi мен Тәтiқара, Бұқар жырау мен Шал ақынды (ХУIII ғ) атап өтуге болады.
Сыпыра жырау Тоқтамыс хан билеген сұрапыл кұнгiрт уақытта өмiр сұрген жырау болса керек. Ол тарыдай бытыраған, басы бiрiкпеген халықты бiрлiкке шақырған, аңыздар бойынша “тоғыз ханды түзеткен» тұлға болған. Бейбiт өмiрдi уағыздаған ақын, өткен баяғы заманды аңсап былай дейдi:
“Отырушы едiк жайласып,
Шалғында бие байласып,
құлын-тайдай ойнасып,
Иiндесiп, сырласып…»
Қандай қиын заманды халық басынан өткiзiп жатса да Сыпыра жырау оның жарқын болашағына сенедi:
“Көп iшiнде сөйлесем,
Жас жiгiт саған қарасам-
Қара лашын тұйғынсың,
Асылыңа қарасам —
Құс алатын қырғисың.
Қызыл тiлге келгенде,-
Сар садақтың оғындай,
Көлденеңдеп зырғисың»,- деп сүйсiне қарайды.
ХУ ғ өмiр сүрген ҚазтуғанСүйiнiшұлы Едiл мен Жайық арасын мекендеген ұлыстарды өмiр бойы бiрлiкке шақырып, ел-жұртына тыныштық, бақ-дәулет тiлеген жырау.
“Алаң да алаң, алаң жұрт,
Ақ ала ордам қонған жұрт»,- деген ақынның екi жолынан бiр жағынан оның халқына деген махаббатын, екiншi жағынан, оның оған деген аяныш сезiмiн байқауға болатын сияқты. Жырау өзiнiң жеке өмiрiн халқының тағдырымен ажырамастық тұрғыдан қарап:
“Кiндiгiмдi кескен жұрт,
Кiр-қоңымды жуған жұрт»,- деп оны биiк бағалайды.
Жырау өз жұртын Отанды сүюге, ата-бабалардың ғұмыр кешкен жағалай ортасын әлпештеуге, оны қорғауға шақырады. Оның қадiрiн ол мынандай өлең жолдарымен суреттейдi:
“Салп-салпыншақ анау үш өзен,
Салулы менiң ордам қонған жер…
Жабағылы жас тайлақ,
Жардай атан болған жер…»
“…Боз сазаны тоқтыдай,
Балығы тайдай тулаған,
Бақасы қойдай шулаған»,- деген шумақтардан бiз оның өз Отанына деген шексiз махаббатын көре аламыз. Мұндай әсем табиғатта өмiр сүрiп жатқан елдiң “… Жарлысы мен байы
Жабысы мен тайы тең
Жары менен сайы тең»,- дейдi ақын. Бұл сөздерден бiз “дала демократиясыныңұ шеңберiнде ерiктi өскен жыраудың қоғамдық қатынастардың қандай болуы тиiстiгi жөнiндегi ой-арманын байқаймыз. Бiрақ, елде тыныштық жоқ, қырғыс-тартыс бiр де толастамайды:
“Бекiре ойнар ақ Жайық,
Бес қаруын асынып,
Батырлар жауға жортқан жер…
Көрiнген мынау көк Нарын,
Ойран салып өткен жер»,- деген жолдардан жыраудың бiр жағынан дала батырларының ерлiгiне сұйсiне, екiншi жағынан тоқталмайтын тартысқа өкiне қарайтынын сезгендеймiз…
ХУ ғ аса көрнектi жыраулардың бiрi — АсанҚайғы. Оның аты ғасырлар бойы халықтың жадында сақталып, аңызға айналып кеткен. Жырау өмiр сүрген уақыт — Алтын Орда мемлекетiнiң ыдырап жаңа қазақ хандық мемлекеттiгiнiң қалыптаса бастау кезеңi болатын. Мiне, Асан қайғы осы күрделi де жауапты iске ат салысып, жаңа мемлекеттiң iрге тасын қаласқан ұлы тұлға. Халықтың қамын көп ойлап, сол кездегi ел басындағылардың кемшiлiктерiн, кейбiр тайыздықтарын көрсетiп, оларға ақыл берiп, дұрыс жол сiлтегенi үшiн оны халық Асан қайғы деп атап кеткен. Жырау өзiнiң iшкi көкей көзiмен болса да халықтың тарихындағы шешушi кезеңi келгенiн сезiп, жаңа мемлекеттiлiктi құру жолында кетiп жатқан қателiктердi әшкерлеп, Жәнiбек ханға былай дейдi:
“- Ай, Жәнiбек хан!
Айтпасам бiлмейсiң,
Жайылып жатқан халқың бар,
Аймағын көздеп көрмейсiң.
Қымыз iшiп қызарып,
Мастанып қызып терлейсiң.
Өзiңнен басқа хан жоқтай
Өзеуреп неге сөйлейсiң? «
Әрине, мемлекеттi құру үшiн халықтың алып жатқан жерiн анықтап, оны қорғай бiлу керек,- оны жырау жақсы түсiнедi. Ал, “қымыз iшiп қызарыпү деген жолдары тiптi қазiргi заманға дейiн өзектi — бүгiнгi халық тарихының шешушi кезеңiнде — осындай ауқымды көлемде қазақ жерiнде тарихи алғашқы рет халықтың басы бiрiгiп, жаңа заманға сай мемлекеттiлiгiн орнатып жатқан кезде,- қаншама iрi-кiшi лауазым иелерi әлi де болса өз қалтасын мемлекеттiң қазынасымен шатыстырып, “мастанып, қызып», қызмет бабын өз мүддесiне жаратып, жаңа мемлекеттiң абыройына нұқсан келтiруде! Бұл да болса ұлы жыраудың даналығын көрсетедi.
Ал, “Аққу құстың төресi,
Ен жайлап көлде жүр едi.
Аңдысып жұрген көп дұшпан,
Елiңе жау боп келедiұ,- деген жолдардан жыраудың қазақ халқының болашақтағы қалмақтармен қақтығысын, бодандыққа ұшырайтынын алаңдап сезгенi сияқты ой келедi. Ол жаулардан құтылудың негiзгi жолы — бейбiт өмiрдi қамтамасыз ету.
“Едiл бол да Жайық бол
Ешкiмменен ұрыспа,
Жолдасыңа жау тисе,
Жаныңды аяп тұрыспа»,- деген ақыл айтады ұлы жырау. қазақ халқына нағыз керек нәрсе — ол ел бiрлiгi, рулар мен тайпалардың арасындағы тартыс, қантөгiске тиым салу.
“…Есенiң де тiрiң де,
Бiр болыңыз бәрiңiз!»,- деп ұран тастайды Асан Қайғы.
Асан Қайғы халықты бiрлiкке шақырып қана қоймай, оны қалай қамтамасыз ету керектiгiн талдайды, ел бастайтын топты халық қамын ойлауға, әдiлеттiлiкке шақырады.
“Құйрығы жоқ, жалы жоқ, құлан қайтып күн көрер…
Хан мен билер қысқанда, халық қайтып күн көрер ?
Онда халық түнерер. Халыққа қысым күш берер,
Халықтың кегi күшке енер», — деп ұлы жырау үстем тапқа халық атынан қатты ескерту жасайды.
Сонымен қатар, Асан қайғы қоғам өмiрiндегi моральдық қағидаларға да көп көңiл бөледi. Оның ойынша, әдiлдiк — өтiрiк-өсекпен, алдау-арбаумен қабыспайды; даналық — өткен күндегi шындықты iздеу; қорқақтық — жау мен жауыздың алдында қашқақтау; залымдық — әлсiзге жәбiр көрсету; ақмақтық — айтқан ақылға көнбеу; т.с.с.
Асан қайғы — қазақ жерiнен шыққан алғашқыутопист. Елдiң ауыр тұрмысы, табиғат қатаңдығы, оқтын-оқтын болатын жұт, аштық т.с.с. оны қатты кұйзелтедi. Табиғатқа қарсы тұру, оны өзгерту керектiгi сияқты Батыс қоғамдарында пайда болған идеялар көшпендiлерге тән нәрсе емес едi. Сондықтан, ұлы жыраудың назары “жерұйықтыұ iздеуге бағытталады. Оның суы — сұт, топырағы — май, тасы — алтын, онда халық зардабы, соғыс, тартыс-қырқыс дегендер жоқ, бай да, кедей де — жоқ, бәрi де — жеткiлiктi, бәрi де — бақытты. Ол мұндай “жұпар қорығынұ өмiр бойы iздедi. Ол, әрине, қай халық болмасын, бақытты өмiрдi аңсаған армандарының бiр көрiнiсi едi.
Жоғарыда көрсетiлген ой-толғаулар ХУIғ өмiр сұрген жыраулардың шығармашылығында өз жалғасын тапты. Бұл кезеңнiң көрнектi өкiлi өмiрден жастай кеткен Доспамбет жырау болды ( 30 жасқа келгенде Астрахан маңындағы бiр шайқаста қаза табады). Оның толғауларынан өткен әскери-демократия кезеңiндегi көшпендiлердiң ерiк пен теңдiк, өз елiн қорғаудағы ержұректiк қасиеттерiн мадақтап мақтаныш еткенiн байқаймыз.
“…Айнала бұлақ басы тең,
Азаулының Стамбулдан несi кем ,- деген сұрақ қойып, олай болса, “…Ер Доспамбет ағаның Хан ұлына несi жоқ,
Би ұлынан несi кем! Тәңiрiнiң өзi берген күнiнде,
Хан ұлынан артық едi менiң несiбем!»,- деп өзiн ең жоғары тұрған тұлғалардан кем санамайды. Шiркiн, осы белгiлi бiр орталыққа бағынбауды мойындамайтын еркөкiректiк болашақта халықты қандай апатқа әкелетiнiн, әрине, ол сезiне алмады — жағалай қоршаған әлеуметтiк ақуал оны мүмкiн қылмады.
Ел жұрт ұшiн ерлiк жасағанын мақтаныш етiп өз өмiрiнiң әрбiр кұнiне қанағат етедi:
“Тоғай, тоғай, тоғай су. Тоғай қондым өкiнбен,
Толғамалы ала балта қолға алып,
Топ бастадым, өкiнбен. Бүгiн-соңды өкiнбен,
Ер Мамайдың алдында Шахид кештiм, өкiнбен».
Жыраудың ойынша, әңгiме бұл өтпелi фәниде ұзақ та солғын өмiр кешуде емес, оны мазмұнды өткiзуде. Яғни, ол қазiргi тiлмен айтсақ, өмiрдеалу, иелену, байлыққа масаттану емес, керiсiнше, болуды аңсаған ержүрек батыр.
ХУI ғ көрнектi жырау ШалкиiзТiленшiұлы болды. Жыраудың ой-толғаулары ел-жұртты қорғау, адамның қысқа өмiрiн той-думанмен өткiзу, әлсiзге қол ұшын беру т.с.с. әдеттегi тақырыптарға арналса да өзiнiң ерекшелiктерiмен сипатталады. Мысалы, халықтың белгiлi бiр орталық билiкке бағыну керектiгi. Темiр биге арналған толғауында жырау:
“Сен алтынсың — мен пұлмын,
Сен жiбексiң — мен жүнмiн,
Сен сұлтансың — мен құлмын»,- деп оның лауазымын мойындайды. Басқа жағдайда өзара қырылыс-тартыстың жойылмайтынына оның көзi жетедi. Жыраудың ойынша, халықтың бiрлiгiн арттыратын — жақсылық жолы, сондықтан ол “жығылғанды тұрғыз, жылағанды уат, қисағанды түзет» дейдi.
Көшпендi замандағы ер жiгiттiң аяулы да нәзiк қысқа өмiрiн толғай келе Шалкиiз дiнибейсаналық (иррационализм) бағытын ұстайды. Жыраудың ойынша, бәрi де Тәңiрдiң жазғанымен болады:
“Жапрағы жасыл жаутерек,
Жайқалмағы желден дүр.
Төренiң кежiгуi елден дүр.
Байлардың мақтанбағы малдан дүр…
Жалаңаш барып жауға ти,
Тәңiрi өзi бiледi,
Ажалымыз қайдан дүр».
Адамды аспанға көтеретiн де, құзға құлататын да — Тәңiр. “Тең атаның ұлы едiң, дәрежеңдi артық етсе — Тәңiрi еттi»,- дейдi жырау. Мұндай көзқарастың жұрнақтары осы кұнгi қазақтардың да бойында бары сөзсiз. Өмiрi толығынан қауып-қатерге толы, ертеңгi кұнi не болатынын бiлмейтiн көшпендiнiң дұниесезiмiне мұндай өмiр философиясы оған тiрек болып, оны батырлыққа итердi.
Табиғат және оның ажырамас бөлiгi — адам — Шалкиiздiң шығармашылығының өзектi тақырыбы. Қазiргi тiлмен айтсақ, жырау философиялықантропологизм бағытын ұстаған ойшыл. Адам — табиғаттың төл туындысы, сондықтан ол оның қасиеттерiн табиғатпен салыстырып қарайды.
“Алма мойын сам үйрек,
Ана Едiлден көксiген
Көлдi тастап қырға ұшса,
Бiр тарланға жолығар !…». Сондықтан, ер-жiгiттер әрбiреуi әр жаққа тартпай бiрiккенде ғана елдi жаудан аман сақтап қала алады:
Атаның ұлы ерлерге,
Малыңды бер де басың қос.
Басыңды қос та бек сыйлас,
Күндердiң күнi болғанда,
Басың жауда қалар ма!»,-деп қорытады жырау.
Шалкиiздiң ойынша, адамдар өз табиғаты бойынша жамандар мен жақсыларға бөлiнедi:
“Ағайынның iшiнде бiр жақсысы бар болса,
Қоңқалаған көп жаман, сол жақсыны көре алмас…»
“Құсты жисаң бүркiт жи, қыстауыңды түлкi етер.
Бiр жақсымен дос болсаң, азбас, тозбас мүлк етер.
Бiр жаманмен дос болсаң, күндердiң күнi болғанда,
Жұмыла ғаламға кұлкi етер»,- дейдi ақын.
Бұл дұние өтпелi, “…мынау жалған дұние, кiмдерден кейiн қалмағанұ дейдi жырау. Сондықтан, адам бұл дұниедегi қызықты тегiс көрiп, өмiрдi думандатып өткiзу керек. Бiрақ, оның да өлшемi бар:
“…жүйрiкпiн деп мақтанба,
О-дағы бiр құба арланға жолығар,
Ерiккенде қызыл тiлiн тимаған,
О-дағы бiр пәлеге жолығар.
Салмақтама немеңдi,… Тәңiрi тесер төбеңдi»,- деп жырау адамды өлшемдiкке, ұстамдыққа, әдет-ғұрыпты бұзбауға шақырады.
Тарих сахнасына келген ХУIIғ әлi басы бiрiкпеген қазақ халқына жаңа қиындықтар әкелдi. Бiр жағынан кұннен-кұнгi кұшейiп келе жатқан Ресей мемлекетiнiң суық лебi бұрынғыдан да гөрi айқын сезiле басталса, екiншi жағынан осы ғасырдың бiрiншi жартысында Шығыста жатқан жоңғарлардың ру-тайпалары бастарын бiрiктiрiп, өз хандығын дүниеге келтiредi. Шығыста жатқан қытай мемлекетiне бата алмаған қалмақтар өз өрiсiн қазақ жерлерiн жаулап алу арқылы кеңейткiсi келдi. Осыдан қазақ халқының басына орасан-зор қауып туады. 1723ж. ойраттар қазақ жерiне бас салып, бытырап жатқан қазақ руларын орасан зор күйзелiске ұшыратады — халықтың үштен-бiрi қырылып, қыруар мал жау қолына түседi. Халықтың санасында бұл апат “Ақтабан—шұбырынды, Алқакөл—сұлама»,- деген атпен тарихқа кiрдi.
Әрбiреуi өз жағына бұратын қазақ билерiнiң есi ендi ғана жыйналып, жоңғарларға төтеп беру үшiн бiрiгебастады. Мұндай қауып-қатер туған жағдайда халық өз iшiнен ұлы саясаткер-билердi — Төле, Қазыбек, Әйтеке т.с.с. — тудырды. Халық арасынан Отан үшiн өз жанын беруге даяр Абылай, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Жәнiбек, Қарасай т.с.с. мыңдаған батырлар шығып, халықтың басын бiрiктiрдi. Шешушi кезең де келiп қалды. 1730ж. Балхаш көлiнiң төңiрегiндегi шайқаста қазақтар жоңғарларға ойсырата соққы берiп, күйретiп өз жерiн жаулардан босатты. Халық бұл шайқасқа Аңырақайжеңiсi деген ат қойды.
Әлсiреген қазақ халқы екi жаққа бiрдей тойтарыс бере алмады. Сондықтан, осы кезден бастап, Ресей қазақ жерлерiн өзiне қоса бастады.
Мiне, жоғарыдағы көрсетiлген ауыр қайғы-зардапқа толы тарих кезеңдерi халықтың өзiндiк сана-сезiмiн жаңа деңгейге көтердi. Сол уақыттағы өмiр сүрген жыраулардың, ойшыл-билердiң де шығармаларындағы халық тарихы, тағдыры жөнiндегi ойлары пiсiп-жетiлiп, жаңа сапалық деңгейде көрiне басталды.
Осы кездегi жыраулардың iшiнен Ақтамбердi, Үмбетей, Қожаберген,Бұқар, Шалақынды ерекше атауға болатын сияқты. Сол кездегi халықтың ауыр жағдайы, арманы мен мұңы бұл жыраулардың шығармаларында кеңiнен орын алды. Өкiнiшке орай, оқулықтың көлемi жыраулардың бәрiне де тоқтауға мұмкiншiлiк бермейдi.
Бұл Дүниеде ұзақ өмiр сүрiп ХУII ғ екiншi, ХУIII ғ бiрiншi жартысын қамтыған жыр алыбы Бұқаржырау болды. Жырау өмiрiнiң жас кезiнде Тәуке ханның жанында болса, өмiрiнiң соңында — Абылай ханның ақылшысы, кеңесшiсi. Сол кездегi сұрапыл заманды жырау былайша суреттейдi:
“Ай заман-ай, заман-ай,
Түстi мынау тұман-ай,
Iстiң бәрi кұмән-ай…
Арғымағын жоғалтып,
Тай жүгiрткен заман-ай»,- деген жолдардан сол кездегi халық тағдырындағы қайғылы да күнгiрт ахуалды көзге елестетуге болады.
Осы, ақынның сөзiмен айтсақ: “Асан атты iспеттi
Ен жайлауынан көшкен жұрт.
Зар илеп, баспай өксiктi,
Ауыр кұндi кешкен жұрт»,- неге соншалықты қамықты, оның себебi неде болды, — деген сұрақ қойсақ, оған жырау былайша жауап бередi:
“Ақтың жолын кұзетпей,
Жамандықты тұтқан жұрт.
Сабыр етпей сандалып,
Сайда көшiп, жортқан жұрт.
Өз ағасын сыйламай,
Өзгенiң соңынан ерген жұрт.
Ханына тiзгiнбермеген,
Орысқа ырғын болған жұрт.
Ханның ойын бiлмеген,
Жауына таланып қалған жұрт…
Бiрауызды болмаған,
Тозуды тосқан бiздiң жұрт…» Бұл шумақта жырау халықтың арасындағы бiтпейтiн алауыздықты, бiр орталық билiкке бағынбай оның әлсiз болып қалғанын, сол себептi әрбiреудiң сiлтеген жағына ауытқып, өз-өзiн жоғалтқанына тоқтала келе “Өзiңнен өзiң безбе жұрт»,- деген терең нақыл сөздер айтады.
Сол себептi де, Бұқар жырау барлық жан-тәнiмен Абылай ханның бүкiл халықтың басын бiрiктiруге бағытталған саясатын қолдап, өзiнiң жыр-толғауларында оның тұлғасын мақтаныш етедi:
“Басыңа бiткен кұнiңiз,
құтты болсын ұлыңыз.
Хан Абылай атандың…
Алтын тақтың ұстiнде
Үш жұздiң басын құрадың.
Жетiм менен жесiрге
Ешбiр жаман қылмадың.
Әдiлетпен жұрдiңiз,
Әдептi iске кiрдiңiз.
Арманым бар ма, хан ием «,- деп өзiнiң қанағат еткенiн бiлдiредi. Сонымен қатар, жырау Ел басының кемшiлiктерiн әшкерлеп, саяси батылдық көрсетiп, адал ниетпен кейбiр уақытта оны қатты сынай бiлген:
Ай, Абылай, Абылай,
Ал тiлiмдi! Аласың,
Егер тiлiмдi алмасаң,
Жалғыз жәутiк қаласың…»
Абылай хан өлгенде, жырау қазақ халқының орны толмайтын қазаға ұшырағанын терең түсiнiп, оны жоқтады:
Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан, ханым-ай,
Қайырусыз жылқы бақтырған, ханым-ай…
Үш жүздiң басын қосқан, Абылай !
Үш жүзден үш кiсiнi құрбан қылсам,
Сонда қалар ма екен қайран жаның-ай ?!,-деп зар жылады.
Таңқаларлық нәрсе, Бұқар жыраудың тарихи көрегендiгi, төмендегi жолдар оны айқын дәлелдейдi:
“Күнбатыстан бiр дұспан
Ақырда келер сол тұстан.
Өзi сары, көзi көк,
Дiндәрiнiң аты поп…».
Егер сол кезде тiптi қазақ жерiнде Ресей мемлекетiнiң суық желi байқалып тұрған деп есептесек те, боданданған халықты олардың қалай өз еркiне көндiрiп, басқаратыны жөнiнде айтқан жыраудың сөздерi өзiнiң асқан көрегендiгiмен адамның жан-дүниесiн дүр сiлкiндiредi:
“Жемқорларға жем берiп,
Азды көпке теңгерiп,
Ел қамын айтқан жақсыны
Сөйлетпей ұрар ұртына !
Бауыздамай iшер қаныңды,
Өлтiрмей алар жаныңды,
Қағазға жазар малыңды,
Есепке салар барыңды…». Тарих беттерi соңынан толығымен бұл болжаудың даналығын көрсеттi. Мына жыраудың гео-саяси көзқарастарына көз жiберсек, ол бұгiнгi қазаққа да үлкен ой тастайды:
“Шүршiтпенен құлақтас,
Қырғызбенен жұбаптас.
Ортасында ұйлығып,
Кетпейiн десе, жерi тар,
Кетейiн десе, алды-артын
Қоршап бiр алған кәуiр бар.
Ұйлыққан қойдай қамалып,
Бүйiрiнен шаншу қадалып,
Сорлы бiр қазақ қалды, ойла !». Әрине, бұгiнгi таңдағы егемен қазақ елi Дүниедегi ең беделдi iрi мемлекеттерден өзiнiң дербестiгi жөнiнде кепiл алды. Сонымен қатар, бiз екi бұйiрде жатқан екi алып мемлекет бар екенiн ұмытпай, соған сәйкес ақылды да икемдi саясат жұргiзуiмiз керек, сонда ғана бiз жыраудың өсиетiн орындаймыз.
Ендi Бұқар жыраудың әлеуметтiк-саяси көзқарастарынан өтiп оның болмыс, адам жөнiндегi ойларына келер болсақ, ол бұл Дүниенi өтпелi жалған ретiнде қарайды. Ешнәрсе бұл дұниеде мәңгi емес, сонымен қатар өмiрге келген құбылыс өзiнiң белгiлi бiр заңды сатыларынан өтiп барып дүниеден кешедi:
“Он екi айда жаз келер,
құс алдында қаз келер.
Айтып-айтпай немене,
Дәуренiңiз аз келер…».
Жыраудың ойынша, адам да басқа құбылыстар сияқты өз өмiрiнiң саты-сатыларынан өтедi. Оны ол ғажап шеберлiкпен, қазiргi тiлмен айтқанда, экзистенциалды түрде қарайды:
“Балалық он жасыңыз
Балғын өскен құрақтай.
Жиырма деген жасыңыз
Жарға ойнаған лақтай.
Отыз деген жасыңыз
Таудан аққан бұлақтай.
қырық деген жасыңыз
Ерттеулi тұрған құр аттай.
Алпыс деген жасыңыз
Кұзгi соққан жел екен.
Жетпiс деген жасыңыз
Жетiм қалған күн екен…».
Жырау дүниенiң қайшылықты екенiн, олардың бiр-бiрiне өтiп жататынын басып айтады:
“…Айнала iшсе таусылмас
Көл суалмас демеңiз.
Құрсағы құшақ байлардан
Дәулет таймас демеңiз…».
Жыраудың ойынша, бұл дүниеге келiп, уақыты келгенде бәрi де кетiп жатыр. Сонымен қатар өлместiк дәрежеге жететiн бiр-ақ нәрсе бар. Ол — адам:
“…Ай мен күннiң өлгенi —
Еңкейiп барып батқаны.
Айдын шалқар өлгенi —
Мұз болып тастай қатқаны.
Қара жердiң өлгенi —
Қар астында жатқаны.
Өлмегенде не өлмейдi ?
Жақсының аты өлмейдi,
Ғалымның хаты өлмейдi»,-деп қорытады ұлы ойшыл. Тек адам ғана өзiнiң шығармашылығымен, жақсы iстерiмен, өмiрде өзiнiң iзiн қалдыра алады. Сонымен қатар, адам — өзiнiң өмiрiнiң соңы болатынын бiлетiн пәнде болғандықтан, ол өмiрге ешқашанда тоймайды, оның арман-қиялдары, үмiтi таусылмайды — ол шексiздiкке ұмтылған жан:
“Аруды таңдап сүйсе де,
Алтынды ұйге кiрсе де,
Аспанда жұлдыз аралап,
Ай нұрын ұстап мiнсе де,
Арманын қоймас адамзат !
…қапалы күнi қабарып,
қайғының күнi төнсе де,
үмiтiн жоймас адамзат !
Жақындап ажал тұрса да,
Жаныңа қылыш ұрса да,
…өмiрге тоймас адамзат !,- деп қорытады ойшыл. Бұқар жырау өзiнiң нақыл сөздерiмен, терең де әсем жырларымен “халық атасы» дәрежесiне көтерiлген ғұламалардың қатарында қала бермек.
ХУIII ғ қазақ халқының ой-өрiсiне жыраулармен қатар өзiнiң үлесiн қосқан дана “қара қылды қақ жарған» билер болды. Атақты Қазыбек, Әйтеке мен Төле билердi қазақ халқы өз жадында сақтап, олардың қазақ халқының мемлекеттiгiне қосқан үлесiн ешқашақ есiнен шығармаған. Сол заманда өмiр сүрген Жаңыл ақын:
“Төле би, ер Қазыбек, тiлдi Әйтеке
Асқартау — Қазықұрттай бiлiмдi едi,
Бiрi күн, бiрi туған айдай болып,
Заманға сәйкесiмен келiп едi»,- деген екен.
Қазiргi тiлмен айтсақ, бұл билердiң шешiмдерi адамдардың “табиғи құқтарына», олардың бiр-бiрiне деген теңдiгi мен ерiктiгiне негiзделген болатын. Сонымен қатар, олардың өмiр, адамдардың қарым-қатынастары жөнiнде айтқан талай-талай нақыл сөздерi осы күнге шейiн бiздi таңғалдырады, олардың әрбiреуi үлкен кiтапқа пара-пар. Мысалы, әйгiлi батыр Шақшақ Жәнiбек Төле биден ақыл сұрауға келгенде, соңғының айтқаны:
“ — Өгiздi өрге салма, қанатың талар,
Наданға көзiңдi салма, сағың сынар,
Досыңа өтiрiк айтпа, сенiмiң кетер,
Дұшпаныңа сырыңды айтпа, түбiңе жетер.
…Тұмау түбi құрт болар,
Тұман түбi жұт болар.
Ақылдың түбi құт болар.
Елге бай емес, би — құт…»,- деген екен. қандай асыл, әрбiр адамға керек сөздер! Төле бидiң мына айтқан ақылы қазiргi мемлекет басында жұргендердiң бiршамасына әдейi жазылған сияқты:
“Лауазымың өссе зорайып,
Адалдықты тұншықтырсаң сол айып,
Елдi билеп өскенiңнен не пайда,
Рахатыңды көрмесе,
Ағайын мен халайық!
Көпшiл болған ер дана,
Достары болар әр сала.
Өнерлiден ұлгi алып,
Салдырар сәндi мол қала…»
Ақтабан-шұбырындыдан кейiн халық тағдырын терең ойлаған Төле би көшпендiлiк өмiр салтының тарихи сарқылысқа түскенiн айқын сезiнедi. Сондықтан, ол халықты жергетұрақтату саясатын алғашқыбастаған тұлға десек артық айтпаған болармыз:
“Шығарсам арық қазып Сырдан бойлап,
Ел болсақ отырысты болар едi-ау,
Қыстасақ Алатауды жазда жайлап,
Бiржағымыз қалалы диқан болсақ,
Көшпелi, бiр жағымыз бие байлап,
Елдерден қатаржатқан үлгi алайық,
Болашақ келер ұрпақ қамын ойлап»,- деген даналық ойлар айтады. Алайда, әлсiреген халық көшпендiлiктiң шеңберiнен өз iшкi күшiмен шыға алмады — оған “ұлы мәртебелi Тарих» та уақыт бермедi — тек Ресей империясының құрамына кiрiп, сан-қилы қиындықтардан өтiп барып, оның бүгiнгi Егемендiкке қолы жеттi. Сондықтан, әрбiр саналы жас өзiн қазақ халқының бейбiт бақытты өмiрiн арман еткен бабаларының өсиетiн жадында сақтап, Елдi қорғауға, оның бiрлiгi мен iргетасын нығайтуға белсендi ат салысуы қажет. Ол үшiн ең алдымен тереңдесапалыбiлiм алып, оны шынайы өмiрде пайдаланужолдарынигерген жөн сияқты.