Дәрістің мазмұны:
1.Жеделдету бағыты, жариялылық.
2.Қазақстандағы 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы.
3.Саяси қозғалыстар.
1.Жеделдету бағыты, жариялылық.
Тоқырау жылдары деп айдар тағылған кезеңде барлық жерлердегi сияқты Қазақстанда да ел басқару iсiнде елеулi кемшiлiктер орын алды. Бұл жылдары ұлт саясатында, әлеуметтiк-экономикалық және кадр мәселелерiнде көптеген ауытқушылыққа, бұрмалаушылыққа жол берiлдi. Жалпы барлық кеңес қоғамы үшiн бұл кезде қоғамдық ойдың мәнi өзгерiп, сөзбен iстiң арасында алшақтық қайшылық кең өрiс алды. Кадр мәселелерiн шешу партия комитеттерiнiң тек бiрiншi басшыларының айтуымен соладың таңдауымен жүретiн болды. Қазақстан Компартиясындада көрiнiс тапты. Осыдан келiп онда аса маңызды мәселелердi шешуде ескi көз қарастарымен тәсiлдер бұрынғы қалпында қалды. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетiнiң бюросы аса маңызды мәселелердi шешуде принципсiздiк тұрақсыздық көрсеттi.
Компартия әдебиет, өнер, баспасөз қайраткерлерін уысынан шығармай ұстау мақсатымен оған өлшеусіз қамқорлық жасады. Оған қаржыны көп бөлгізді. Шығармашылық одақтарды сол арқылы жүгендеп ұстады. Басшыларын Орталық Комитетте тағайындады.
Демократия мәселесінде де Компартия көп қателік жіберді. Халықты билікке араластырмады. Олардың өкілдері жоғарыдан түскен нұсқаулармен сайланды. Депутаттардың басым бөлігі жағымпаз, мансапқор, тұрақсыз «тұлғалар» еді. Бұл жағдай бүгінге де тән.
Қазақстанда Одақтың барлық жерлеріндегі сияқты тоқырау жылдарында басқару ісінде жағымпаздық, парақорлық, рушылдық, жершілдік сияқты келеңсіз құбылыстар кеңінен орын алды, сөз бен іс арасында алшақтық, қайшылық көп кезікті. Басшы орынарға кадрлар жоғары жақтан жіберілді. Жергілікті жерлердің пікірі, республиканың тарихи жағдайы, оның дәстүрімен санаспады.
2.Қазақстандағы 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы.
Бұрын республиканың басшы органдарына орталықтан басшы кадрлар жiберу кеңiнен орын алды. Оларды қызметке жiбергенде жергiлiктi жерлердiң пiкiрi, республиканың тарихи жағдайы, оның дәстүрлерiмен санаспады. Мұндай жағдай 1986 жылғы желтоқсан айында Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетiнiң бiрiншi хатшысы Д.А.Қонаев жолдас зейнеттi демалысқа шығуына байланысты қызметтен кеткен кезде айрықша көзге түстi. Пленум мәжiлiсi не бары 18 минутқа созылды. Осы уақыт iшiнде Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетiнiң бiрiншi хатшысы Д.А.Қонаевтiң орнына Мәскеу жiберген Г.В.Колбин сайланды.
Желтоқсан көтерілісі тоталитарлық жүйенің құлауына бірден-бір себепкер болған ұлттық рухтың жаңғыру, қайта түлеу кезеңінің басы еді. Тек Алматыда емес, Жезқазған, Қарағанды, Талдықорған, Павлодар, Шымкент қалаларында, Шілік, Шамалған селоларында Кремльдің өктем саясатына қарсы наразылық шерулері өтті. Ақмола ауыл шаруашылық институтының студенттері Амангелді Нүкенов пен Асқар Сағынаев қала студенттері арасында тоталитарлық билікті сынаған листовкалар таратты. Өскемен кен-металлургия техникумы мен педучилище студенттері «Қазақстанның байлығын орталыққа тасуды тоқтату», Қазақстанның тәуелсіз ел болуын талап ету ұрандарын ұстады. Москвадағы қазақ жастары Қызыл алаңға шығып, «Тарт қолыңды Қазақстаннан, Кремль!» деп наразылық талабымен бой көтерді. Олардың бәрі аясыз басып – жаншылды. 102 адамды негізсіз бас бостандығынан айырып, соттаған. Олардың 47-сі студент еді. Шеруге шыққандар қатарында орыс, ұйғыр, татар, қырғыз, шешен, армян, түркімен, башқұрт халықтарының өкілдері болды. Әрине, көңілі кіршіксіз жастар елде демократия орнаған екен деп жапа шекті.
1989 жылы Г.В.Колбин КСРО Халықтық бақылау комитетiнiң төрағалығына тағайындалып, Мәскеуге кеттi. Оның орнына 1989 жылғы шiлдеде Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетiнiң бiрiншi хатшысы болып Н.Ә.Назарбаев сайланды.
3.Саяси қозғалыстар.
1990 жылы Қазақстанда «Азат» азаматтық қозғалысы қалыптасты. Оның басты мақсаты-Қазақстанның мемлекеттiк тәуелсiздiгiн, заң алдында барлық азаматтардың тең құқықтылығын, әлеуметтiк әдiлеттiлiктi, адамгершiлiк идеялын қорғау болып табылады. Одан басқа республикада «Алаш», «Желтоқсан», т.б. саяси қозғалыстар пайда болды.
Қазақстан халқы Мәскеудегі тамыз төңкерісіне түрліше көзқараста болды. «Азат», «Желтоқсан», «Қазақстанның Социал-Демократиялық партиясы» және басқа да қоғамдық саяси қозғалыстар ТЖМК-ны қабылдамай, халықты оны мойындамауға шақырды.
Қазақ КСР-і Президенті, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Н.Ә. Назарбаев жағдайды талқылау мақсатында мәжіліс өткізді. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің кінші хатшысы В.Г. Ануфриев бұл мәселеге аса сақтықпен қарауды және ТЖМК-ны айыптамауды талап етті.
Н.Ә. Назарбаев қазақ теледидарынан сөз сөйлеп, халықты тыныштық пен сабыр сақтауға шақырды. Оның талаптары:
— Республика егемендігін нығайту;
— Демократия ұстанымдарын қолдау;
— КСРО-ның біртұтастығын сақтау;
— Қазақстан территориясына төтенше жағдайды енгізбеу саясатын қолдау.
ТЖМК-ның КСРО халықтары арасында қолдау табуға деген талпынысы жүзеге асқан жоқ.
Қайта құру жағдайында Қазақстанның қоғамдық ұйымдарында да сапалық жаңа өзгерiстер iске асты. 1991 жылы қазанда Қазақстан комсомолының кезектен тыс XVIII съезi өттi. Онда Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарының делегаттары алдағы бiрнеше айды көшпелi кезең деп жариялап, осы уақыт iшiнде жастардың жаңа қоғамдық ұйымын құру iсiн бастауды ұсынды. Бiрақ съезд делегаттары бұл ұсынысты қабылдамай, республика комсомолын Қазақстанның Жастар одағына ауыстыру жөнiнде шешiм алды. Оның алдына республика жастарының құқықтары мен мүдделерiн қорғау мiндетi қойылды.
Өзін-өзі тексеру сұрақтары:
- Жеделдету бағыты, жарилылық.
- Экономикалық қайта құру, қарама-қайшылығы, проблемалары.
- 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы.
4.Қазақстан ауыл селоларының 1980-1990 жылдардағы әлеуметтік дамуы.
Пайдаланылатын әдебиеттер:
- Ә.Әбдәкімұлы «Қазақстан тарихы» А; 1997ж. 278-288 б.б.
- К. Аманжолов «Қазақстан тарихы» А; 2004ж. 198 б.
- «Егемен Қазақстан» 1998 ж. 16-қаңтар.