АЙТЫС

АЙТЫС -ауыз әдебиетінде ежелден қалыптасқан поэзиялық жанр, топ алдында қолма-қол суырыпсалып айтылатын сөз сайысы,жыр жарысы. А. түркі елдерінде көне дәуірден белгілі. М.Қашқаридің «Диуани-лұғат ат-түрк» атты еңбегінде «Жаз бен Қыстың айтысы», Иасауидің «Диуани хикметіндегі» «Жұмақ пен Дозақтың айтысы» бұл жанрдың ғасырлар қойнауына жол тартатынын аңғартады. Түркі халықтары арасындағы А. өнері қазақтар Ары қарай оқу …

ЖҰМБАҚ АЙТЫС

ЖҰМБАҚ АЙТЫС -айтыс жанрының бір түрі. Ондатабиғат құбылыстары, адам, жан-жануар, қоғам тіршілігіндегі көріністерді жұмбақтау арқылы өнер бәсекесіне түскен әріптестер бір-бірінің ақыл-парасаты мен ой-түсінігін сынап, сөзден тосып, тізе бүктіруді көздейді. Ж.а.-тың ең алғашқы түрі -қыз бен жігіт қайымдасуларында бір-біріне тосыннан сүрақ қойып, оған қолма-қол жауап қайыруды, өзара мақсат еткендіктен, көбінесе олардың Ары қарай оқу …

ЖАМБЫЛ МЕН ҚҰЛМАМБЕТ АЙТЫСЫ

«ЖАМБЫЛ МЕН ҚҰЛМАМБЕТ АЙТЫСЫ» -ақындар айтысының классикалық үлгілерінің бірі. 1897 ж. Ұлы жүз Албан елінің жайлауында Шәрипа деген қыздың ұзатылу тойында өткен. Осы тойда Құлмамбет Жетісу мен Ыстықкөлден келген 9 ақынды түгел жеңеді. Жамбылайтысқатүскенде Құлмамбет оны бірден абыржытып алу үшінкемсітіп, кедейлігін бетке басады, Жамбыл Албан елінің бірнеше байларын атап, сол Ары қарай оқу …

ӘСЕТ ПЕН ЫРЫСЖАН АЙТЫСЫ

«ӘСЕТ ПЕН ЫРЫСЖАН АЙТЫСЫ» -ақындар айтысының шоқтығы биік, аса көркем туындыларының бірі. Айтыс өткен ғасырдың соңғы ширегіндегі туынды. Мұнда халықтың өміріндегі ауыр жағдай мен ел билеушілердің жасаған зорлық-зомбылығы әсерлі сипатталады. Айтыс әлеум. мазмұнды жұмбақ айтыстың көркем үлгілерінің бірі. Жұмбақты бастан-аяқ Ырысжан айтады да, Әсет қолма-қол шешіп отырады.АйтысС.Сейфуллиннің»Қазақ әдебиеті нұсқаларында» (1931), Ары қарай оқу …

ӘСЕТ ПЕН ЫРЫСЖАН АЙТЫСЫ

«ӘСЕТ ПЕН ЫРЫСЖАН АЙТЫСЫ» -ақындар айтысының шоқтығы биік, аса көркем туындыларының бірі. Айтыс өткен ғасырдың соңғы ширегіндегі туынды. Мұнда халықтың өміріндегі ауыр жағдай мен ел билеушілердің жасаған зорлық-зомбылығы әсерлі сипатталады. Айтыс әлеум. мазмұнды жұмбақ айтыстың көркем үлгілерінің бірі. Жұмбақты бастан-аяқ Ырысжан айтады да, Әсет қолма-қол шешіп отырады. Айтыс С.Сейфуллиннің «Қазақ Ары қарай оқу …

ӘСЕТ ПЕН КӘРІБАЙ АЙТЫСЫ

«ӘСЕТ ПЕН КӘРІБАЙ АЙТЫСЫ»-шамамен 1905 ж. Тарбағатай тауының түстік жағында өткен. Кәрібай ақын туралы толымды дерек жоқ. Бірақ Қаракерей тайпасынан екендігі, осы күнгі Шығ. Қазақстан обл. Ақсуат маңында өмір сүргендігі нақты белгілі. Айтыстың Ержан Ахметовтен жазып алған нұсқасы «Айтыс» жинағында (1964, 1-т. 173-175-6.) жарияланған. Айтыс Ауған Жақсылықов, Боқаш Ақсақалов репертуарында Ары қарай оқу …

ЖАНАҚТЫҢ ҚАМБАРТЕГІ ҚАРПЫҚ-МӘМБЕТ КҮНІКЕ ҚЫЗБЕН АЙТЫСҚАНЫ

  Жанақ: Деген соң Қамбар елмін, Қамбар елмін, Қара өлеңге салғанда Дәкең менмін. Есіл менен Нұраны қатпай қонсам, Мәмбетшем, табылмассың, қаражынмын! Қыз: Қу Қамбар, Қуандық пен Сүйіндікпін, Үстіңе салсаң үйіп ауыр жүкпін. Еліңді бар шапқанда екі шауып, Сөкең барса, шошқадай бірақ түрткен. Жанақ: Баласы бәйбішенің Қуандығың, Жиын-тойда қоймайсың жуандығың, Бір Ары қарай оқу …

ҰЛБИКЕ МЕН МӘДЕЛІ

  Ұлбике: Әке сөзін жасымнан жаттап алғам. Тал бойыма жинақтап қаттап алғам. Жеке шығып бәйгеден тұлпардай боп, Өлеңімді әніммен баптап алғам. Мәделі: Жастайымнан сұлуды көп таңдаймын, Мінезіне ісі сай ма деп таңдаймын. Өздеріңдей сұлудың зәрлі сөзін, Көңіліме ауырлап өкпе алмаймын. Ұлбике: Әудемжармен әуелі үнімді аштым, Он екімде өлеңмен тілімді аштым. Ары қарай оқу …

ҰЛБИКЕ МЕН ТАСПАҚОЖА

  (1-нұсқа) Ұлбике: Қатты соққан дауыл да басылады, Күллі жұртқа күн шуақ шашылады. Білгіш болсаң кәнеки, айта қойшы, Құдай күні қай кезде таусылады? Таспақожа: Қайда бұрсаң арғымақ сонда жүрер, Ескі кетіп, орнына жаңа келер. Ғұмыр саны Алланың өзіне хақ, Қанша екенін жаратқан өзі білер. Ұлбике: Тәңір өлшеп әркімге жас береді, Ары қарай оқу …

ҰЛБИКЕ МЕН КҮДЕРІ ҚОЖА АЙТЫСЫ

  (1-нұсқа) Күдері: Сексеуіл құмға бітер басы алмалы, Зинақор бір құдайды еске алмады. Өлеңнің бес-алты ауыз арқасында Тұсыма қыздар келді қос алмалы. Ұлбике: Сексеуіл құмға бітер басы алмалы, Зинақор бір құдайды еске алмады. Тұсында қыздар болса қос алмалы, Қожа қайтіп ұстайды ақ шалмалы? Күдері: Сексеуіл құмға бітер басы алмалы, Зинақор Ары қарай оқу …