Бәсекелер ұғымы. Бәсекелер стратегиясы

Бәсекелер ұғымы. Бәсекелер стратегиясы. Бәсекелер формалары мен әдістерін зерттеу ерекшеліктері

Бәсеке (латынша concurrere – «қақтығысу») – шектеулі ресурстарға ие болу құқығы үшін нарықтың бір-біріне тәуелсіз экономикалық субъектілерінің күресі. Басқалай айтсақ, сатып алушылардың әр алуан қажеттіліктерін қанағаттандыру арқылы өз тауарын өткізудің ең жақсы мүмкіндіктеріне жету мақсатымен нарыққа қатысатын фирмалардың өзара іс-қимылының осындай үдерісі. Бәсекелер нарықта тауар өндірушілер арасында үнемі болады. Және фирма табысқа жету үшін, ол өзінің бәсекеге қабілеттілігін тұрақты арттырып отыруы қажет.
Экономистер, фирмалар қолданатын, бәсекелестік күрестің төрт негізгі стратегиясын бөліп көрсетеді:
1) «Күштік» стратегиясы, бұл кезде қарсылас-фирмалар, оларға тауарды неғұрлым арзан баға бойынша («арзан, бірақ тамаша» қағидаты бойынша) ұсына отырып, бірінен-бірі шығындар деңгейінде немесе пайдадан бас тарта отырып, тіпті одан да төмен бағалар тағайындай бастайтын кездегі демпинг, баға қарсыластығының ұшқары көрініс беруі болып саналады. Осындай ирроционал қылық (оны, мысалы, жаңа шетел нарықтарын игере отырып, қытай фирмалары қолданады) тиімді болып шығуы мүмкін, өйткені баға қарсыластығындағы жеңімпаз, қарсыластарын артқа тастап, бағаны шырқ айналдырып және ысыраптарының орнын толтыра алады. Алайда, бұл жол өте қауіпті, өйткені баға қарсыластығы бәсекелестердің екі жаққа бірдей кедейленуімен аяқталуы мүмкін. Күштік/баға бәсекелесі, фирмалар әлі өте ірі болмаған, ал сатып алушылар, ең алдымен, өзінің шығыстарын барынша азайтуға ұмтылған, 20 ғасырға дейін басымдық танытты. Қазіргі нарықтық шаруашылықта баға бәсекесі емес — бағаға қарағанда, тауардың сапасы үшін бәсеке басымдық танытады.
2) «Тауашалық» стратегия, бұл төмен бағалар үшін күресті қажет емес деп санай отырып («қымбат, бірақ өте сапалы» қағидаты бойынша), фирма өз тауарының жоғары тұтыну құндылығына екпін жасаған кезде қолданылады. Жаппай емес, элиталық сатып алушылар осындай фирмалардың тұтынушыларына айналады. Олардың ұнамдылығына ие бола отырып, фирма белгілі бір «нарық тауашасын» – ерекше сұраныс білдіретін сатып алушылар нарығының сегментін басып алады. Осындай стратегияны, мысалы, жоғары баға беделді тұтынудың міндетті атрибутына айналатын кездегі, сәнді тауар өндірушілер қолданады.
3) «Біріктіретін» стратегия, егер фирма, стандартты үлгілі клиенттердің күні бұрын жиналған өтінімдеріне («фирма оның өзіндік ерекшелікті проблемаларын шешу үшін, клиент қосымша төлем жасайтын» қағидат бойынша) сәйкестікте түрлендіре отырып, өзінің тауарын дараландыруға ұмтылса, сондай кезде қолданылады. Нәтижесінде, тауардың базалық сипаттамасын оның дизайнының аса әр алуандығымен және ерекше бейімделушілігімен сәйкестендірудің ұштастырылуына қол жеткізіледі. Атап айтқанда, мысалы, АҚШ-тағы автомобильдер нарығы осылай ұйымдастырылған: алдымен жергілікті сауда орталықтары қандай да бір ерекше сипаттамалары бар (айталық, әйнектері күңгірт немесе аудиоплейрі бар) жаңа автомашиналар алғысы келетін сатып алушылардан өтінімдер жинайды. Содан кейін, зауыт конвейрінде, стандартты, сол сияқты ерекше тораптар мен агрегаттарды пайдалана отырып, «нақты клиент» үшін автомобильдерді құрастырады.
4) «Пионерлік» стратегия, фирма осыған дейін қалыптасқан қажеттіліктерді дәстүрлі емес жолмен неғұрлым төмен баға бойынша және неғұрлым жоғары сапа бойынша («өте жақсы және арзан» қағидаты бойынша) қанағаттандырумен ғана емес, сонымен бірге жаңа қажеттіліктер ұсыну арқылы, сатып алушыны тартуға мүмкіндік беретін, революциялық техникалық және ұйымдық шешімдерді іздеген кезде қолданылады. Бұл жол табысқа жеткенде көптеген фирмалар үшін тиімді болады, алайда ол аса қауіпті, өйткені, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-құрастырымдық әзірлемелерге (НИОКР) кірісе отырып, тіпті табысқа жету ықтималдығын бағалау қиын болады. Соған қарамастан, атап айтқанда осындай стратегияның арқасында, принципті түрде жаңа тауарлар немесе өндіріс әдістері — конвейер, электр шамы, шарлы қалам, тікұшақ, теледидар және т.б. пайда болды.
Бәсекелестік күрестің бүкіл осы төрт әдісін бір мезгілде қолдануға болады, алайда фирма, қосымша ретінде өзге әдісті пайдалана отырып, қандай да бір тәсілге екпін жасайды. Айтылған «таза, әділ» әдістермен қатар, заңмен тыйым салынған: өнеркәсіптік тыңшылық, сыбайлас жемқорлық, «қара пиар», сауда қарақшылығы және т.б.с. сияқты әдістер бар. Соның көмегімен бәсекені біржақты еңсеруге болатындай, ондай тәсіл жоқ. Алайда, негізгі маңызды белгісін – тауар өндірісі қасиеттеріндегі және даму тәсілдеріндегі қарсыластықты бөліп көрсетуге болады. Бәсеке, сондай-ақ қоғамдық өндірісті стихиялық реттегіш ретінде қатысады. Аталмыш құбылыстың арқасында қоғам өмірінде өндірістік және нарықтық қатынастардың шиеленісуі, шаруашылық қызметі тиімділігінің артуы, ғылыми-техникалық ілгерілеуі болады. Бәсеке, фирманың қызметіне ықпал ететін, ал кері байланыс әрқашан да жұмыс істемейтін, сондай факторларға жатқызылады.
Бәсеке, нарықта өмір сүрудің ең жақсы жағдайы үшін қарсыластық ретінде, оның қатысушылары арасында:
— біріншіден, нарықтың әрбір қатысушысының толық шаруашылықтық оқшауланушылығымен;
— екіншіден, оның нарық конъюнктурасына толық тәуелділігімен;
— үшіншіден, неғұрлым мол табыс үшін күреспен байланысты объективті жағдайлармен туындайды.
Өміршеңдік пен гүлдену, өркендеу үшін фирмалардың күресі нарықтың негізгі жария емес заңы болып саналады. Бәсекелер жайлы әдебиеттер талдауын ескере отырып, біз келесі анықтамаларды ұсынамыз: бәсеке – заңнама шеңберлерінде, я табиғи жағдайларда объективті және/немесе субъективті қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін бәсекелестермен күресте жеңіске жету немесе өзге де мақсаттарға жету үшін субъектінің нақты нарықтағы (аумақтағы) өзінің нақты басымдықтарын басқару үдерісі.
Қарқындылық дәрежесі бойынша бәсеке: а) тартымды болуы мүмкін, бұл жағдайда аталмыш сегментте субъект өзінің қажеттіліктерін сапалырақ қанағаттандырады немесе алдындағы сегментке қарағанда, көбірек пайда алады; б) баяу болуы мүмкін, бұл жағдайда субъектінің бәсекедегі әрекеті нарықтың аталмыш сегментіндегі бәсекелестік ортаны ұстап тұрады; в) объекті үшін кескілескен бәсеке болуы мүмкін, бұл жағдайда, субъекті объектіні аталмыш сегменттен ығыстырады, я өзіне қосып алады немесе жойып жібереді; г) субъекті үшін кескілескен бәсеке жағдайында, субъектіге айнала отырып, пассивті (енжар) объекті белсенді бола түседі. Қарсылас-субъектіні жойып жібереді, я аталмыш сегменттен ығыстырып шығарады.
Нарықтық бәсекелер ұғымы «бәсеке» ұғымымен салыстырғанда неғұрлым тар шеңберлі болып саналады, бірақ көпмәнділігі одан кем емес. Нарықтық бәсекелер түрлерінің жиынын, келесі негізгі белгілер бойынша бөліп көрсетуге болады.
1. Әрекет ету аясы бойынша бәсекелердің келесі түрлері бөлінеді: — салаішілік;
— салааралық;
— жергілікті нарықтардағы бәсеке;
— жалпыұлттық ауқымдағы бәсеке;
— ұлтішілік;
— халықаралық.
Аталған түрлердің әрбірі ішкі түрлерге бөлінуі мүмкін.
2. Бәсекелестік қатынастар субъектілері бойынша былайша ажыратылады:
— сатып алушылар арасындағы бәсеке;
— сатушылар арасындағы бәсеке;
— сатушылар мен сатып алушылар арасындағы бәсеке.
Өз кезегінде, олардың әрбіріне бәсекелердің ерекше түрлері – тауарлардың жекелеген түрлерінің немесе ресурстардың жекелеген түрлерінің және т.б. сатып алушылары арасындағы бәсеке кіруі мүмкін.
Көптеген ішкі түрлер кіретін, өндірушілер арасындағы бәсеке, нарықтық бәсекелердің жекелеген маңызды түрі болып саналады. Мысалы, өндірушілер бәсекесі ірі кәсіпорындар, шағын кәсіпорындар, ірі және ұсақ кәсіпорындар арасындағы бәсекеге бөлінуі мүмкін.
3. Құқықтық нормаларға сәйкестік бойынша бәсекені былайша бөлуге болады:
— адал (таза) және адал емес (таза емес);
— «қара» немесе «көлеңкелі» нарықтағы бәсеке; — заңсыз (жария емес) нарықтағы бәсеке.
4. Бәсекелестік күрес жүргізу әдістеріне сәйкес, бәсеке:
— бағадағы;
— бағадан тыс болып бөлінеді.
Осыған дейін айтылған адал және адал емес бәсекелестердің түрлері, тағы аталмыш белгі бойынша бөлінуі мүмкін. Демпинг, баға бәсекелерінің бір түрі болып саналады. Қазіргі жағдайларда әсіресе сапа бәсекесі сияқты, бағадан тыс бәсекелердің, осындай түрі бөліп көрсетіледі. Сату жағдайлары бойынша бәсеке, сатудан кейінгі қызмет көрсету бойынша бәсеке, жарнамалардың көмегімен жүргізілетін бәсеке және т.б. оның өзге ішкі түрлері болып саналады.
5. Көрінуі бойынша былайша бөледі:
— нақты бәсеке;
— әлеуетті бәсеке.
6. Нарыққа ықпал ету мүмкіндіктері бойынша бәсеке:
— жетілдірілген;
— жетілдірілмеген болып бөлінеді.
7. Бәсекелестік тетікке мемлекеттің ықпал етуі бойынша: — еркін бәсеке;
— реттелетін нарық жағдайларындағы бәсеке туралы айтылады.
Бәсекелер формалары::
— заттық – бір ассортименттік топтағы тауарлар арасындағы, сол, бір қажеттілікті қанағаттандыратын, ұқсас объектілер арасындағы бәсеке;
— функционалдық – тауарлар (объектілер) – оның орнын алмастыратындар арасындағы бәсеке.
Бәсекелер әдістері:
— тауардың немесе қызмет көрсетулердің сапасын арттыру өлшемі
негізіндегі;
— бағаларды төмендету негізіндегі (баға);
— тауарды тұтынушының немесе қызмет көрсетуді тұтынушының пайдалану шығындарын төмендету негізіндегі;
— басқару сапасын үлкен шекте сипаттайтын динамикалық факторларды – уақыт факторларын (ұзақтығы, жылдамдығы, шапшаңдығы), синергияны, ұйымдасқандықты, бейімдемелікті және т.б. пайдалану негізіндегі;
— бәсекелердің бірнешеуін немесе оның алдындағы бәсекелердің бүкіл бес әдістерін (интегралдық) пайдалану негізіндегі.
Бәсеке келесі деңгейлерде болуы мүмкін:
— жергілікті (топта, бөлімде, ұйымда және т.б.);
— өңірлік (ауданда, қалада, облыста және т.б.);
— ұлттық (елде); ұлтаралық (бірнеше елдерде);
— жаһандық (әлемдік ауқымда, нақты анықталған елдерсіз).
Фирмалар арасындағы бәсекелестер күштерінің өзгеру нұсқалары келесідей:
— бәсеке қарсылас фирмалар санының артуымен күшейе түседі;
— бәсеке, ірі фирмалар өзге фирманы қосып алып, оны көшбасшыға шығару бойынша шешімді шаралар қабылдаған кезде күшейе түседі;
— бәсеке, тауарға деген сұраныс тез арада өскен кезде күшті болады;
— бәсеке, салалардағы шаруашылық жүргізу жағдайы фирманы бағаны төмендетуге немесе сату көлемін ұлғайтудың өзге де құралдарын қолдануға итермелегенде, күшейеді;
— бәсеке, бір маркадағы тауардан екіншісіне ауысу кезінде сатып алушылардың шығындары онша үлкен болмаған кезде күшейеді;
— бәсеке, бір немесе бірнеше фирмалар нарықтағы өзінің үлесіне қанағаттанбаған кезде күшейеді;
— бәсеке, табысты стратегиялық шешімдерден алған пайданың өсуіне пропорционал күшейеді;
— бәсеке, нарықтан шығардағы шығындар аса үлкен болғанда, кедергілер
(тосқауылдар) жоғары болғанда күшейеді;
— фирмалардың стратегиялары, ресурстары, ұйымдық ерекшеліктері, фирмалардың миссиялары елеулі шекте өзгешеленгенде және көпшілікке ашық болғанда, бәсекелердің барысын алдын ала болжап білуге болады. Бәсекелестік күреске ықпал ететін факторлар:
— нарықтың мөлшері – неғұрлым үлкен болса, бәсекелестер соғұрлым күштірек;
— нарықтың өсу қарқыны – тез өсу нарыққа енуді жеңілдетеді;
— қуаттылық – артық қуаттылық бағаның төмендеуіне әкеледі;
— нарыққа кіру немесе шығу үшін кедергі, фирманың айқындамасын қорғайды, олардың болмауы, соған бәсекеге қабілетті емес жаңалардың енуі үшін нарықты әлжуаз етеді;
— баға;
— тауарлардың стандартталу деңгейі – сатып алушылар артықшылыққа ие болады, өйткені олар бір тауардан екінші тауарға оңай ауыса алады;
— ұтқыр технологиялық модульдер;
— қажетті капитал салымдары мөлшерлеріне қойылатын талап – қатаң талап тәуекелді аттырады;
— нарыққа кірерде-шығарда қосымша кедергілер туғызады;
— вертикаль ықпалдасу капитал мөлшерлеріне қойылатын талапты арттырады, ықпалдасқан, ішінара ықпалдасқан және ықпалдаспаған өндіріске жұмсалатын шығындардағы және бәсекеге қабілеттіліктердегі қатты айырмашылықтарға әкеледі;
— ауқымнан үнемдеу – тауардың бәсекеге қабілеттілігіне жету үшін қажет нарық үлесін ұлғайтады; шығарылатын өнімдердің түр-түрі тез жаңартылып отырады.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *